Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 3:17

Πάνω από όλα, σας παρακαλούμε να θυμάστε την πίστη των Πατέρων και να μην κλονίζεσθε από εκείνους που επιχειρούν να σας παρασύρουν μέσα στην ησυχία μας, γνωρίζοντας ότι ούτε η ακρίβεια του βίου από μόνη της, εάν δεν φωτίζεται από την πίστη στον Θεό, είναι ωφέλιμη, ούτε η ορθή ομολογία, όταν στερείται αγαθών έργων, θα μπορέσει να μας παραστήσει ενώπιον του Κυρίου· αλλά πρέπει να συνυπάρχουν και τα δύο, ώστε να είναι άρτιος ο άνθρωπος του Θεού και να μην χωλαίνει η ζωή μας εξαιτίας κάποιας έλλειψης. Διότι η πίστη είναι αυτή που μας σώζει, όπως λέει ο Απόστολος, «δι' αγάπης ενεργουμένη».

Δεν είναι απίθανο, Παλλάδιε, να θεωρήσουμε ίσως ότι όσοι έχουν εγκλωβιστεί στις αμαρτίες είναι σαν να είναι φονιάδες της δικής τους ψυχής, και ότι έχουν κατρακυλήσει σε αυτή την αθλιότητα όχι με τη θέλησή τους, αλλά σαν να έχουν εξαναγκαστεί στην παράβαση και στο να προσκρούσουν στον Θεό, επειδή η διάνοια του ανθρώπου ρέπει προς τα πονηρά από τη νεότητά του, και εξαιτίας του νόμου της ατίθασσης φιληδονίας που τυραννεί τα μέλη της σάρκας. Επομένως, με τη φυγή από τον κόσμο και το σώμα, η άθλια ψυχή του ανθρώπου ζημιώνεται και, αφού εγκαταστάθηκε στα μύχια του θανάτου σαν σε κάποια πόλη καταφυγίου, παρέμενε εκεί για μακρούς χρόνους. Ελευθερώθηκε δε μόλις απέθανε ο Χριστός, ο μέγας ιερέας, ο οποίος, αφού υπέμεινε τον θάνατο υπέρ πάντων, κατήλθε στον άδη, άνοιξε τις πύλες σε όσους ήταν κάτω, και τους απάλλαξε από τα δεσμά, «λέγοντας σε αυτούς που ήταν στα δεσμά: Εξέλθετε, και σε αυτούς που ήταν στο σκοτάδι: Φανερωθείτε». ΠΑΛΛ. Πόσο σαφής είναι ο λόγος. ΚΥΡ. Ο νόμος όμως δεν έπειθε τους παλαιότερους να ευδοκιμούν με έναν μόνο τρόπο, αλλά να είναι καλά συγκροτημένοι σε όλα και να βρίσκονται σε άριστη κατάσταση, ώστε να είναι άρτιος ο άνθρωπος του Θεού, καταρτισμένος για κάθε αγαθό έργο· και ρυθμίζει τις γαμικές ενώσεις προς το σεμνότερο, και καθιστά σαφές πώς αυτά θα μπορούσαν να πράττονται άμεμπτα τόσο ενώπιον του Θεού όσο και των ανθρώπων.

Είναι δυνατόν, λοιπόν, από αυτά να κατανοήσουμε ότι ο Δημιουργός των όλων δεν θα νομοθετούσε για τη φύση του ανθρώπου με βάση ανεπιθύμητα ελαττώματα, ούτε θα απέβαλλε ως ανίερο από την καθορισμένη σε αυτόν λειτουργία εκείνον που έπασχε σωματικά. Απεναντίας, χρησιμοποιώντας πάλι τα σωματικά ως τύπο, μας οδηγεί σε πιο εκλεπτυσμένες σκέψεις, και υποδεικνύει την πολυμορφία των παθών της ψυχής, δίνοντάς μας να κατανοήσουμε ότι το πράγμα αυτό είναι θεομίσητο. Διότι, μήπως δεν είπε και ο θεσπέσιος Παύλος ότι όσους επιλέγονται για την ιερωσύνη πρέπει να τους συνοδεύει η ένδοξη εκτίμηση για όλα τα αξιοθαύμαστα έργα τους; «Για να είναι», λέει, «τέλειος ο άνθρωπος του Θεού, πλήρως καταρτισμένος για κάθε αγαθό έργο». Αλλά και υποστήριξε με μεγάλη σαφήνεια ότι και ο επίσκοπος πρέπει να είναι ακατηγόρητος, και τήρησε μεγάλη ακρίβεια σε αυτά τα ζητήματα. ΠΑΛΛ. Συμφωνώ. Ποια μπορεί λοιπόν να είναι η σημασία για καθένα από τα ασθενήματα που απαριθμήσαμε προηγουμένως; Να ξέρεις καλά ότι θα ήθελα πολύ να το μάθω. ΚΥΡ. Εμπρός λοιπόν, ας τα πάρουμε με τη σειρά και αναλύοντάς τα ως είδη, ας εκθέσουμε όσα μας έρχονται στον νου: «Άνθρωπος», λέει, «στις γενεές σας, από το γένος σου, στον οποίο αν υπάρχει κάποιο ψεγάδι, δεν θα προσέλθει να προσφέρει τα δώρα του Θεού του». Ασφαλής ο λόγος, πικρή η θεία προσταγή. Διότι ο νόμος δεν έχει τεθεί μόνο για όσους κατάγονταν τότε από τον Ααρών, αλλά επεκτείνεται σε όλο το γένος, και ισχύει για κάθε ιερατικό αίμα, και διαρκεί σε όλους τους χρόνους.

Διότι δεν μας ταιριάζει να υπερνικούμε μόνο τα σαρκικά πάθη, αλλά και να διαπρέπουμε στην ημερότητα των ηθών, και να αναδεικνυόμαστε φροντιστές ιδιαίτερα της αγάπης προς τους αδελφούς, και να φαινόμαστε στεφανωμένοι με τα καυχήματα της δικαιοσύνης, και εκτός από αυτά, να έχουμε μέσα μας τον νου λεπτό και εξασκημένο, ο οποίος να προσεγγίζει αδιάστροφα τις αλήθειες περί Θεού και στις έρευνες των δογμάτων να διατηρεί παντού το αλάθητο. Διότι τέλειοι είναι οι τέτοιου είδους άνθρωποι, οι οποίοι αληθινά δεν στερούνται κανένα από τα άριστα. Επειδή άρτιος πρέπει να είναι ο άνθρωπος του Θεού, όπως μας είπε και ο θείος Παύλος. Και «άρτιο» ονομάζει αυτόν που είναι εξοπλισμένος για κάθε αγαθό έργο, και ο οποίος είναι κατάλληλος ώστε να μπορεί να κατορθώνει άριστα την αρετή. Ή μήπως δεν είναι έτσι; ΠΑΛΛ. Πώς να μην είναι; ΚΥΡ. Δες λοιπόν πώς αινιγματωδώς ο νόμος, για την περιγραφή των ανθρώπινων ηθών, παραθέτοντας πολλά άλογα ζώα, καθώς και είδη πτηνών και ενύδρων, μας ωφελεί με μυρίους τρόπους. Και μην παραξενευτείς που μερικές φορές μας παρομοιάζει και με τα φυτά, υποδεικνύοντας με κομψότητα τα χαρακτηριστικά του καθενός μας μέσα από τη φυσική ιδιότητα του καθενός.

Ας εξετάσουμε πάλι αυτό που ειπώθηκε. «Καιρός», λέει, «για να γεννήσει κανείς και καιρός για να πεθάνει». Είθε και σε μένα να συμβεί η εν καιρώ γέννηση και ο εύκαιρος θάνατος! Διότι κανείς δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι αυτός ο ακούσιος πόνος του τοκετού και ο φυσιολογικός θάνατος παρουσιάζονται τώρα από τον Εκκλησιαστή ως κατόρθωμα αρετής· διότι ούτε ο τοκετός εξαρτάται από το θέλημα της γυναίκας, ούτε ο θάνατος από την προαίρεση εκείνων που πεθαίνουν. Και ό,τι δεν εξαρτάται από εμάς, κανείς δεν θα μπορούσε να το ορίσει ούτε ως αρετή ούτε ως κακία. Επομένως, πρέπει να κατανοήσουμε πνευματικά την εύκαιρη γέννηση και τον θάνατο που συμβαίνει την κατάλληλη στιγμή. Μου φαίνεται πως ώριμος τοκετός, και όχι έκτρωση, είναι όταν, όπως λέει ο Ησαΐας, αφού κυοφορήσει κανείς από τον θείο φόβο, γεννήσει μέσω των ωδινών της ψυχής τη δική του σωτηρία· διότι κατά κάποιον τρόπο γινόμαστε πατέρες του ίδιου μας του εαυτού, όταν μέσω της αγαθής προαιρέσεως πλάσουμε, γεννήσουμε και φέρουμε στο φως τον εαυτό μας. Αυτό δε το επιτυγχάνουμε με το να δεχθούμε μέσα μας τον Θεό, γινόμενοι τέκνα Θεού, τέκνα δυνάμεως και υιοί Υψίστου. Και αντιθέτως, αποβάλλουμε τον εαυτό μας και τον καθιστούμε ατελέσφορο και κενό, όταν δεν μορφωθεί μέσα μας, όπως λέει ο Απόστολος, η μορφή του Χριστού. Διότι ο άνθρωπος του Θεού, λέει, πρέπει να είναι άρτιος. Και άρτιος είναι οπωσδήποτε εκείνος, στον οποίο έχει εκπληρωθεί τελείως ο σκοπός της φύσεως.

Έτσι και αυτός που ομολογεί μεν τον Πατέρα και αποδέχεται τον Υιό, αλλά αθετεί τη μεγαλωσύνη του Πνεύματος, έχει αρνηθεί την πίστη, είναι χειρότερος από άπιστο και διαψεύδει την προσωνυμία του Χριστιανού. Ο απόστολος παραγγέλλει να είναι άρτιος ο άνθρωπος του Θεού. Άρτιο δε, ως προς τον κοινό άνθρωπο, θα ήταν εκείνο που είναι από κάθε άποψη ολοκληρωμένο σύμφωνα με τη φύση του· διότι πρέπει να είναι λογικός, δεκτικός νου και γνώσης, να μετέχει στη ζωή, να έχει όρθιο σχήμα, να έχει την ικανότητα να γελά, να έχει πλατιά νύχια· εάν όμως κάποιος τον ονομάζει μεν άνθρωπο, αλλά δεν μπορεί να επιδείξει σε αυτόν τα προαναφερθέντα γνωρίσματα της φύσης, μάταια τον τίμησε με αυτήν την προσαγόρευση. Έτσι και ο Χριστιανός χαρακτηρίζεται από την πίστη στον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα· αυτή είναι η μορφή εκείνου που έχει διαμορφωθεί σύμφωνα με το μυστήριο της αλήθειας. Εάν όμως συμβεί η μορφή να έχει διατεθεί διαφορετικά, δεν πρόκειται να αναγνωρίσω τη φύση του άμορφου· αποτελεί σύγχυση του χαρακτήρα, αλλοτρίωση της φυσικής μορφής και παραλλαγή των αναγνωριστικών σημείων της ανθρωπότητας, όταν δεν συμπαραληφθεί στην πίστη το Άγιο Πνεύμα. Διότι αληθεύει ο λόγος του Εκκλησιαστή: ότι αυτός δεν είναι ζωντανός άνθρωπος, αλλά «οστά», καθώς λέγει εκείνος, «μέσα στην κοιλιά της κυοφορούσας». Διότι πώς θα ομολογήσει τον Χριστό εκείνος που δεν κατανοεί, μαζί με τον χρισθέντα, και το χρίσμα; «Αυτόν έχρισε», λέγει, «ο Θεός με Άγιο Πνεύμα».

Επομένως, εκείνοι που λαμβάνουν το όνομά τους από τον Χριστό, πρέπει πρώτα να γίνουν αυτό ακριβώς που σημαίνει το όνομα, και έπειτα να αποδώσουν στον εαυτό τους αυτή την προσηγορία. Και όπως ακριβώς, αν κάποιος ήθελε να διακρίνει τον πραγματικό άνθρωπο από εκείνον που ονομάζεται ομώνυμα πάνω σε μια εικόνα, θα έκανε τη διάκριση με βάση τα ιδιώματά τους (διότι τον μεν θα τον ονομάσει έλλογο και διανοητικό ον, ενώ το άλλο άψυχη ύλη που έλαβε τη μορφή μέσω της μίμησης)· έτσι και τον Χριστιανό, τόσο τον πραγματικό όσο και εκείνον που απλώς φαίνεται, θα τον αναγνωρίσουμε από τα ιδιώματα που φανερώνονται στα χαρακτηριστικά του. Χαρακτηριστικά δε του πραγματικού Χριστιανού είναι όλα εκείνα τα οποία κατανοήσαμε γύρω από τον Χριστό. Από αυτά, όσα μεν μπορούμε να χωρέσουμε, τα μιμούμαστε· ενώ όσα δεν επιδέχεται η φύση μας προς μίμηση, τα σεβόμαστε και τα προσκυνούμε. Επομένως, όλα τα ονόματα που ερμηνεύουν τη σημασία του Χριστού πρέπει να ακτινοβολούν στον βίο του Χριστιανού, άλλα μεν μέσω της μίμησης, άλλα δε μέσω της προσκύνησης, εάν πρόκειται να είναι άρτιος ο άνθρωπος του Θεού, όπως λέει ο Απόστολος, χωρίς σε κανένα σημείο να ακρωτηριάζει την αρτιότητα μέσω της κακίας.

ΟΜΙΛΙΑ Θ΄. Όλη η Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη για διδασκαλία, για έλεγχο, για επανόρθωση, για διαπαιδαγώγηση στη δικαιοσύνη· ώστε ο άνθρωπος του Θεού να είναι άρτιος, καταρτισμένος για κάθε αγαθό έργο.

Μην αμφιβάλλεις λοιπόν για τίποτα, λέει. Και είναι ωφέλιμη προς διδασκαλία, προς έλεγχο, προς επανόρθωση, ώστε να είναι άρτιος ο άνθρωπος του Θεού, καταρτισμένος για κάθε αγαθό έργο. — Προς διδασκαλία. Εάν πρέπει να μάθουμε κάτι, εάν πρέπει να αγνοήσουμε κάτι, από εκεί θα το γνωρίσουμε· εάν πρέπει να ελέγξουμε τα ψευδή, και αυτό από εκεί· εάν πρέπει να επανορθωθούμε και να σωφρονιστούμε. Προς παράκληση, προς παραμυθία, λέει. Προς επανόρθωση· δηλαδή, εάν κάτι λείπει, και πρέπει να προστεθεί· Ώστε να είναι άρτιος ο άνθρωπος του Θεού. Γι' αυτό, λέει, υπάρχει η παράκληση των Γραφών, ώστε να είναι άρτιος ο άνθρωπος του Θεού. Δεν είναι, συνεπώς, δυνατόν να γίνει κανείς άρτιος χωρίς αυτήν.

Αντί για εμένα, λέει, έχεις τις Γραφές· αν θέλεις να μάθεις κάτι, θα μπορέσεις από εκεί. Και αν αυτά τα έγραφε στον Τιμόθεο, ο οποίος ήταν γεμάτος από το Πνεύμα, πόσο μάλλον ισχύουν για εμάς; «Καταρτισμένος για κάθε έργο αγαθό». Όχι απλώς να έχει μια γενική συμμετοχή, λέει, αλλά να είναι με ακρίβεια καταρτισμένος. «Σου παραγγέλλω, λοιπόν, με επισημότητα ενώπιον του Θεού και του Κυρίου Ιησού Χριστού, ο οποίος πρόκειται να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς». Με αυτό εννοεί είτε τους αμαρτωλούς και τους δικαίους, είτε αυτούς που έχουν φύγει από τη ζωή και αυτούς που ζουν τώρα, διότι πολλοί θα παραμείνουν ζωντανοί. Τον φόβισε, βέβαια, στην προηγούμενη επιστολή λέγοντας: «Σου παραγγέλλω ενώπιον του Θεού που ζωοποιεί τα πάντα»· εδώ όμως έθεσε το πιο φοβερό: «Αυτού που πρόκειται να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς»· δηλαδή, αυτού που πρόκειται να ζητήσει ευθύνες· «κατά την επιφάνειά του και τη βασιλεία του». Να κρίνει, πότε; Κατά την επιφάνειά του την ένδοξη, αυτήν που θα συνοδεύεται από τη βασιλεία. Ή, λοιπόν, λέει το εξής: ότι δεν θα έλθει έτσι όπως ήλθε τώρα· ή ότι σε εξορκίζω στο όνομα της επιφάνειάς του και της βασιλείας του.

Και δεν έλεγε «Το ίδιο Πνεύμα» μόνο γι' αυτόν τον λόγο, αλλά και για μια άλλη αιτία όχι μικρότερη από αυτήν που αναφέρθηκε. Αν και ήθελα να την αναφέρω τώρα, επειδή φοβάμαι μήπως αποβάλλετε από τη μνήμη σας τα όσα ήδη ειπώθηκαν, θα την φυλάξω για μια άλλη ομιλία προς εσάς. Προς το παρόν, σας παρακαλώ να τα θυμάστε όλα αυτά, να τα διαφυλάττετε με ακρίβεια, να προσθέτετε την αρετή του ενάρετου βίου και να τη συνυφαίνετε με την καθαρότητα των δογμάτων. Έτσι «ώστε να είναι άρτιος ο άνθρωπος του Θεού, τέλεια καταρτισμένος για κάθε αγαθό έργο»· διότι κανένα κέρδος δεν θα προκύψει για εμάς από τα ορθά δόγματα, όταν ο βίος μας είναι διεφθαρμένος· όπως ακριβώς δεν υπάρχει κανένα όφελος από τον άριστο βίο, όταν η πίστη δεν είναι υγιής. Για να έχουμε, λοιπόν, ολοκληρωμένη την ωφέλεια, ας διασφαλίζουμε τον εαυτό μας και από τις δύο πλευρές, επιδεικνύοντας πλούσιους καρπούς σε όλα τα άλλα, και μαζί με αυτά και στην ελεημοσύνη –για την οποία σας μίλησα πρόσφατα– επιτελώντας την με πολλή προθυμία και με πολλή γενναιοδωρία. Διότι «εκείνος που σπέρνει φειδωλά», λέγει η Γραφή, «φειδωλά και θα θερίσει· και εκείνος που σπέρνει με ευλογίες, με ευλογίες και θα θερίσει». Τι σημαίνει «με ευλογίες»; Με πολλή αφθονία.

Δ΄. Και εμείς λοιπόν, όταν πολεμούμε και εξοπλιζόμαστε εναντίον των αιρετικών, από εδώ ας αντλούμε τη δύναμή μας. Διότι, λέει, «όλη η Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη για διδασκαλία, για έλεγχο, για επανόρθωση, για διαπαιδαγώγηση στη δικαιοσύνη, ώστε ο άνθρωπος του Θεού να είναι άρτιος, πλήρως καταρτισμένος για κάθε αγαθό έργο». Όχι για να έχει ορισμένες αρετές και να στερείται κάποιες άλλες· διότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν είναι άρτιος. Διότι ποιο είναι το όφελος, πες μου, όταν προσεύχεται μεν εκτενώς, αλλά δεν ελεεί πλουσιοπάροχα; Ή όταν ελεεί μεν πλουσιοπάροχα, αλλά πλεονεκτεί και εκβιάζει; Ή όταν δεν πλεονεκτεί ούτε εκβιάζει, αλλά ενεργεί προς επίδειξη στους ανθρώπους και για να κερδίσει τον έπαινο εκείνων που τον βλέπουν; Ή όταν ελεεί μεν με κάθε ακρίβεια και σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, αλλά υπερηφανεύεται γι' αυτό ακριβώς το έργο του και υψηλοφρονεί; Ή όταν είναι μεν ταπεινός και αφοσιωμένος στις νηστείες, αλλά είναι φιλάργυρος, φιλοκερδής και προσηλωμένος στη γη, εισάγοντας έτσι στην ψυχή του τη μητέρα των κακών; Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία.

Ότι προερχόταν από πιστή Ιουδαία μητέρα, δηλαδή από τους Ιουδαίους που πίστεψαν στον Χριστό. «Κάθε Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη για διδασκαλία, για έλεγχο, για επανόρθωση, για διαπαιδαγώγηση στη δικαιοσύνη· ώστε ο άνθρωπος του Θεού να είναι άρτιος, καταρτισμένος για κάθε αγαθό έργο.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄. «Διαμαρτύρομαι, λοιπόν, εγώ ενώπιον του Θεού και του Κυρίου Ιησού Χριστού, ο οποίος πρόκειται να κρίνει.» Αφού του προσέφερε πολλή ενθάρρυνση και παρηγοριά από παντού, προσθέτει και την παρηγοριά από τις Γραφές, η οποία είναι τελειότερη. Εύλογα δε προσθέτει τόση πολλή, επειδή επρόκειτο να ανακοινώσει κάτι λυπηρό στον μαθητή του, τον ίδιο του τον θάνατο.

«Στην οδό των μαρτυρίων σου ευφράνθηκα σαν να είχα κάθε λογής πλούτο. Πόσο γλυκά είναι στον λάρυγγά μου τα λόγια σου, ανώτερα από το μέλι στο στόμα μου! Εγώ θα αγαλλιάσω για τα λόγια σου, σαν εκείνον που βρίσκει πολλά λάφυρα. Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος, και φως στα μονοπάτια μου.» «Λύχνος είναι η εντολή του νόμου, και φως. Το να γνωρίζει κανείς τον νόμο, είναι γνώρισμα αγαθής διάνοιας.» «Ο σοφός στην καρδιά θα δεχτεί τις εντολές.» «Όλοι οι λόγοι του Θεού είναι δοκιμασμένοι στο πυρ.» «Κάθε διήγηση για τον Θεό να θέλεις να την ακούς, και οι παροιμίες της συνέσεως ας μην σου ξεφύγουν.» —«Να στοχάζεσαι τα προστάγματα του Κυρίου, και να μελετάς διαρκώς τις εντολές του.» «Κάθε συζήτησή σου ας γίνεται σύμφωνα με τον νόμο του Υψίστου.» «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι εσείς νομίζετε ότι μέσω αυτών έχετε ζωή αιώνια· και αυτές είναι που μαρτυρούν για εμένα· και όμως δεν θέλετε να έρθετε σε εμένα, για να αποκτήσετε ζωή αιώνια.» «Κάθε Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη για διδασκαλία, για έλεγχο, για επανόρθωση, για διαπαιδαγώγηση στη δικαιοσύνη, ώστε ο άνθρωπος του Θεού να είναι άρτιος, πλήρως εξοπλισμένος για κάθε έργο.» Όταν ο πνευματικός λόγος αναβλύζει μέσα στην Εκκλησία, και η ευσεβής καρδιά πηγάζει από τα χαρίσματα του Πνεύματος, να δέχεσαι με ευφροσύνη τα λεγόμενα, και με ευγνωμοσύνη να τρυγάς τον καρπό της ωφέλειας.

Διότι ο άνθρωπος του Θεού είναι άρτιος σε όλα· όντας ένα όργανο το οποίο κινείται από το Πνεύμα που ενοικεί μέσα του, και ως προς το να ομιλεί και ως προς το να βλέπει, και ως προς το να τρώγει και ως προς το να πίνει. Διότι δεν πρέπει να βυθίζουμε έτσι λαιμάργως όλο τον νου μας στο φαγητό, αλλά να τρώμε τις μπουκιές μας ενώ ακούμε με προσοχή τα αναγνώσματα ή κάνοντας ευσεβείς σκέψεις, χωρίς να χρησιμοποιούμε και τα πέντε δάχτυλα, ούτε αλλεπάλληλα, ούτε βιαστικά να σηκώνουμε και να φέρνουμε την τροφή στο στόμα, ούτε να παίρνουμε υπερμεγέθεις μπουκιές. Αλλά, ακόμη και αν κάποιος προέρχεται από κάματο, και από τον οποιονδήποτε κόπο, ας παίρνει μεν ίσως μεγαλύτερες μπουκιές σε σχέση με τον άλλον, αλλά τόσο όσο αρμόζει· ώστε να μην προκαλεί ντροπή στον εαυτό του λόγω του άσχημου τρόπου που γευματίζει.