Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 3:4

Και πρώτα μεν δηλώνει ότι ενθυμείται τόσο την ευλάβειά του όσο και την πίστη των προγόνων του· έπειτα δε, ότι οι προερχόμενοι από την Ασία, μεταξύ των οποίων είναι ο Φύγελλος και ο Ερμογένης, τον αποστράφηκαν, βλέποντας τα δεσμά του. Αντιθέτως, αποδέχθηκε τον Ονησιφόρο, ο οποίος ήλθε στη Ρώμη και παρέμεινε κοντά του. Του παραγγέλλει δε να αποφεύγει τις ανόητες συζητήσεις, διότι από αυτές γεννώνται έριδες. Επειδή και ο Υμέναιος και ο Φιλητός, έχοντας εκτραπεί κατ' αυτόν τον τρόπο, απομακρύνθηκαν από την αλήθεια, υποστηρίζοντας ότι η ανάσταση έχει ήδη συμβεί, και ανατρέπουν την πίστη ορισμένων. Τον προτρέπει, λοιπόν, να προσέχει περισσότερο τον εαυτό του και τη διδασκαλία, και να γνωρίζει ότι κατά τους έσχατους καιρούς οι άνθρωποι θα είναι φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι· και, προβλέποντας αυτά, να προφυλάσσει τους πιστούς, ώστε να μην εξαπατηθεί κανείς από αυτούς. Και αφού του απηύθυνε πολλές προτροπές σχετικά με τα ήθη και την ακρίβεια της διδασκαλίας, και του επισήμανε ότι ο καιρός πλέον της εκδημίας του έχει φθάσει, και ότι πρόκειται να προσφερθεί ως σπονδή και να μαρτυρήσει, του έδωσε την εντολή να μεταβεί κοντά του ταχέως, φέρνοντας τον φαιλόνη και τα βιβλία. Τον συμβούλευσε δε να φυλάγεται από τον Αλέξανδρο τον χαλκέα, διότι του προξένησε πολλά δεινά· και με τον τρόπο αυτόν ολοκληρώνει την επιστολή.

Διότι ποιον από τους Προφήτες δεν εθανάτωσαν, σύμφωνα με την παραβολή του Ευαγγελίου; Και νομίζω ότι δεν κατηγορούνται πως παρήγαγαν αγκάθια μόνο εξαιτίας του φονικού τους χαρακτήρα, αλλά διότι, εγκαταλείποντας το να είναι φιλόθεοι, έγιναν μάλλον φιλήδονοι και άφηναν τον νου τους να συμπνίγεται από τις μέριμνες του βίου, ωσάν από άλλα αγκάθια.

Και η αιτία, για την οποία τα υπέστησαν αυτά, είναι σαφής: διότι δεν αναγνώρισαν τον Κύριο, όταν επεδήμησε ανάμεσά τους. Ώστε δε να οικειοποιηθούμε και εμείς την παραίνεση αυτού του λόγου, λέμε τα εξής: ότι όσοι επιδιώκουν τη μέθη και πίνουν το κρασί με απαγορευμένη μουσική, και απασχολούν την όρασή τους με άτοπα θεάματα, ενώ δεν ανέχονται να ατενίσουν τα έργα του Κυρίου, επειδή είναι περισσότερο φιλήδονοι παρά φιλόθεοι, καθίστανται αιχμάλωτοι και υποχείρια στους αντιπάλους.

ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Α΄. Στους έσχατους καιρούς θα αποστατήσουν μερικοί από την πίστη, δίνοντας προσοχή σε πνεύματα πλάνης και σε διδασκαλίες δαιμόνων, μέσα από την υποκρισία ψευδολόγων ανθρώπων, που έχουν καυτηριασμένη τη δική τους συνείδηση, οι οποίοι εμποδίζουν τον γάμο και επιβάλλουν την αποχή από τροφές, τις οποίες ο Θεός δημιούργησε για να τις μεταλαμβάνουν με ευχαριστία οι πιστοί και όσοι έχουν επιγνώσει την αλήθεια. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Α΄. Εάν κάποιος διδάσκει διαφορετικά και δεν προσέρχεται στους υγιείς λόγους του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και στη διδασκαλία που είναι σύμφωνη με την ευσέβεια, έχει κυριευθεί από έπαρση, μη γνωρίζοντας τίποτα, αλλά νοσεί γύρω από ζητήσεις και λογομαχίες, από τις οποίες προέρχονται φθόνος, έριδα, βλασφημίες, πονηρές υποψίες, συνεχείς προστριβές ανθρώπων που έχουν διεφθαρμένο τον νου και έχουν στερηθεί την αλήθεια, οι οποίοι θεωρούν ότι η ευσέβεια είναι πηγή κέρδους. Από αυτούς να απομακρύνεσαι. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Β΄. Τις έσχατες ημέρες θα έλθουν καιροί δύσκολοι. Διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, απειθείς στους γονείς, αχάριστοι, ανόσιοι, άστοργοι, αδιάλλακτοι, συκοφάντες, ακρατείς, ανήμεροι, εχθροί του αγαθού, προδότες, προπετείς, τυφλωμένοι από υπερηφάνεια, φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι, έχοντας την εξωτερική μορφή της ευσέβειας, αλλά έχοντας αρνηθεί τη δύναμή της· και αυτούς να τους αποφεύγεις. ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ. Διότι κάποτε ήμασταν και εμείς ανόητοι, απειθείς, πλανώμενοι, δουλεύοντας σε ποικίλες επιθυμίες και ηδονές, ζώντας μέσα σε κακία και φθόνο, μισητοί, μισώντας ο ένας τον άλλον.

Ο πνευματικός άνθρωπος, λοιπόν, θα εντρυφήσει στα λόγια του Σωτήρα μας, και μάλιστα θα αναφωνήσει δικαίως: «Πόσο γλυκά είναι στον λάρυγγά μου τα λόγιά σου· πιο γλυκά από μέλι και κηρήθρα στο στόμα μου». Ο δε ψυχικός Ιουδαίος, θεωρώντας ασύνετα ότι το πνευματικό μυστήριο είναι μωρία, και ενώ προτρέπεται μέσα από τα ρήματα του Σωτήρα να ανέλθει στη σύνεση που αρμόζει στον άνθρωπο, καταπίπτει πάντοτε στη γνώριμη σε αυτόν μωρία, ονομάζοντας το πονηρό καλό και το καλό πονηρό, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. Ακολουθεί τα πατρικά του ήθη, και μιμούμενος την αμάθεια των προγόνων του, θα ελεγχθεί και σε αυτά. Διότι εκείνοι, ενώ τους χορηγούνταν το μάννα από τον Θεό και μετείχαν στην άνωθεν ευλογία, κατρακυλούσαν στη συνηθισμένη τους χυδαιότητα και αναζητούσαν τις δυσωδίες της Αιγύπτου, επιθυμώντας να δουν κρεμμύδια, πράσα και λέβητες με κρέατα. Ομοίως και τούτοι, ενώ καλούνται να δεχθούν τη ζωοποιό χάρη του Πνεύματος και διδάσκονται να τρέφονται με τον αληθινό άρτο που προέρχεται από τον Θεό και Πατέρα, παρεκκλίνουν προς τη δική τους πλάνη, όντας «μάλλον φιλήδονοι παρά φιλόθεοι». Και όπως οι πρόγονοί τους κατηγορούσαν ακόμη και την ίδια την τροφή του μάννα, τολμώντας να λένε: «Η ψυχή μας ξεράθηκε» εξαιτίας αυτού του μάννα, έτσι και αυτοί πάλι απορρίπτουν τον αληθινό άρτο, μη ντρεπόμενοι να πουν: «Σκληρός είναι αυτός ο λόγος».

Εγώ όμως δεν θα μιμηθώ τη δική σας απαιδευσία, ούτε θα εκφέρω τέτοια απόφαση για εσάς. Διότι η ανθρώπινη φύση είναι συνολικά ένα τίποτα. Τι θα μπορούσε άλλωστε να είναι αυτό το φθαρτό και χωματένιο σώμα; Σαπίλα και σκουλήκι, και τίποτε άλλο. Αλλά δεν σας κατακρίνω για αυτήν την αιτία, ούτε επειδή είστε άνθρωποι κατά φύση θα ορίσω ότι εξαιτίας αυτού πρέπει οπωσδήποτε να σας αποστρέφονται. Έχω πολλά να πω και να κρίνω για εσάς, δηλαδή, είναι πλούσιος κάθε λόγος που σας κατηγορεί, δεν θα σας εγκαλέσω μόνο για ένα, αλλά για πολλά, και σε τίποτε δεν θα διαψευστώ, όπως εσείς. Έχω να σας κρίνω ως απειθείς, ως αλαζόνες, ως υβριστές, ως θεομάχους, ως αγνώμονες, ως αχάριστους, ως πονηρούς, ως ανθρώπους που συνηθίζουν να φιληδονούν μάλλον παρά να αγαπούν τον Θεό, ως αυτούς που λαμβάνουν «δόξα ο ένας από τον άλλον», ενώ τη δόξα που προέρχεται από τον μόνο Θεό «δεν την αναζητούν»· ως αυτούς που πυρπόλησαν τον νοητό αμπελώνα, ως αυτούς που δεν ποίμαναν ορθά το ποίμνιο που σας εμπιστεύτηκε ο Θεός, ως αυτούς που δεν καθοδήγησαν προς Εκείνον ο οποίος κηρύσσεται διά του Νόμου και των Προφητών, δηλαδή προς εμένα.

Διότι έτσι εξέπεσαν και στα εγκλήματα της Κυριοκτονίας, και ετράπησαν, ο καθένας με διαφορετικό τρόπο, στον δικό του δρόμο. Διότι υπήρξαν φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι, και εύρισκαν μεγαλύτερη απόλαυση στους περισπασμούς του παρόντος βίου, αδιαφορώντας εντελώς για την έννομη και άριστη ζωή. <Δείτε πώς χάθηκε ο δίκαιος, και κανείς δεν το λαμβάνει στην καρδιά του, και άνδρες δίκαιοι απομακρύνονται, και κανείς δεν το κατανοεί. Διότι εξαιτίας της αδικίας απομακρύνθηκε ο δίκαιος, η ταφή του θα γίνει εν ειρήνη, απομακρύνθηκε από το μέσον.> Αφού αποφάνθηκε ότι έγιναν σκυλιά βουβά και ακόρεστα για φιλοκέρδεια, αποδεικνύει επιπρόσθετα σε αυτά ότι είναι ράθυμοι και περιφρονητές, ώστε να παραμένουν σκληρόκαρδοι ακόμη και στα έσχατα αμαρτήματα, και να μην έχουν τη διάθεση ούτε καν να βάλουν στον νου τους ότι πρέπει να μετανοήσουν. Διότι χάθηκε, λέει, ο δίκαιος, και κανείς δεν το λαμβάνει στην καρδιά του, και άνδρες δίκαιοι απομακρύνονται, και κανείς δεν το κατανοεί.

«Πάνω στις κορυφές των ορέων θυσίαζαν, και πάνω στους λόφους πρόσφεραν θυσίες κάτω από βελανιδιές και λεύκες και πυκνόσκια δέντρα, διότι η σκέπη τους είναι καλή.» Το ότι τέτοια πράγματα δεν γίνονται δίχως την παρουσία των ακάθαρτων και πονηρών πνευμάτων, το διδάσκει σαφώς. Διότι κάθε μορφή φαυλότητας προέρχεται από εκείνα, και κανένα από τα πιο αισχρά πράγματα δεν μένει ανεπιτήδευτο από εκείνους που έχουν επιλέξει να εκπληρώνουν τις επιθυμίες τους. Έχουν πλανηθεί λοιπόν, λέει, από πνεύμα πορνείας, και έχουν απομακρυνθεί πάρα πολύ από τον Θεό, όντας φιλήδονοι, και καθιστώντας τα έργα της ειδωλολατρίας αφορμή για φιλοσαρκία. Διότι θυσίαζαν, καταλαμβάνοντας λόφους και βουνά, και μέσω γήινων υψωμάτων λάτρευαν τη χαμέρπεια των δαιμόνων. Έπειτα, στήνοντας βωμούς κάτω από βελανιδιές και λεύκες, πρόσφεραν σπονδές σε νύμφες, ίσως στις αμαδρυάδες, αποδίδοντας τιμές σύμφωνα με τους μύθους των Ελλήνων. Διότι οι ποιητές και οι λόγιοι των Ελλήνων υποστηρίζουν ότι οι ακάθαρτοι δαίμονες, τους οποίους ονόμαζαν νύμφες σύμφωνα με τις ανεξήγητες δοξασίες τους, αγαπούν τα φυτά και τα δέντρα. Θεωρούσαν λοιπόν σωστό γι' αυτούς, λέει, να αποδέχονται τις σκιές, και να τρυφηλούν κάτω από τα πιο ανθισμένα δάση· να επαινούν και να λένε, «καλή είναι η σκέπη». Επομένως, ο φιλήδονος δεν θα μπορούσε να είναι και φιλόθεος. Το επιβεβαιώνει και ο Παύλος, λέγοντας για κάποιους ότι είναι «φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι».

Διότι, όταν ο νους έχει προηγουμένως διαφθαρεί από κάποια τυχαία ή συγκεκριμένη ηδονή, και έχει έτσι παραλύσει, εγκαταλείπει τους κόπους που οδηγούν στην αρετή, και η ψυχή του ανθρώπου πέφτει στην αμαρτία. Γι' αυτό ακριβώς ορισμένοι ονομάζονται φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι. Αναφωνεί δε και ο προφήτης προς εκείνους που από ψυχική ασθένεια έχουν περιπέσει στην αμαρτία και την παράλυση της φαυλότητας: «Δυναμώστε, χέρια χαλαρωμένα και γόνατα παραλυμένα.» ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Αλλά αυτά βέβαια έχουν έτσι. Το ζεύγος όμως, πες μου, των γυναικών, οι οποίες μεταφέρουν το μέτρο και την ανομία στη γη των Βαβυλωνίων, τι άραγε να θέλει να δηλώσει; ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Έχει φραγεί βέβαια, ω γενναίε, το στόμα της ανομίας δια του Χριστού. Διότι διαμέσου αυτού έχουμε δικαιωθεί, και έχουμε απαλλαγεί από κάθε κατηγορία, και έχει παύσει η καταδίκη μας από την ανομία. Επειδή αυτός υπήρξε ο σκοπός της θείας οικονομίας για εμάς, με το να παραδοθεί για εμάς, ως άνθρωπος σαν εμάς και υπέρ ημών, στον θάνατο, αν και αναστήθηκε πάλι. Διότι δεν ήταν δυνατόν η ζωή να νικηθεί από τον θάνατο.

Άρχισαν όλοι με μία γνώμη να δικαιολογούνται. Στο λογικό συμπόσιο δεν προσήλθαν, επειδή ήταν περισσότερο φιλήδονοι παρά φιλόθεοι, και φίλοι της ύλης παρά του Θεού· διότι δείγμα μεν της φιληδονίας είναι η γυναίκα, ενώ ο αγρός και τα ζεύγη των βοδιών της φιλοχρηματίας. Λέει, λοιπόν, ότι πολλοί έχουν κληθεί στο μεγάλο δείπνο και στο λογικό συμπόσιο των ιερών και θείων Γραφών που εκτείνεται σε όλη την οικουμένη, όμως δεν επιτυγχάνουν όλοι τη χάρη· διότι τη στερούνται εκείνοι από τους καλεσμένους που απασχολούνται με άλλα. Διδάσκει, δηλαδή, ότι οι μέριμνες του βίου περισπούν και απομακρύνουν από την κλήση· και ότι αυτές είναι ποικίλες: διότι είτε, ασχολούμενοι με τα κτήματα και τους αγρούς, τα προτίμησαν από την κλήση, ώστε να τολμήσουν εξαιτίας αυτών να την απορρίψουν· είτε καταναλώνονται στις υποθέσεις του βίου· είτε έχουν εμπλακεί στα δεσμά του γάμου και των παιδιών· είτε είναι απασχολημένοι με κάποιες άλλες παρόμοιες μέριμνες.

Είναι καιρός, λοιπόν, να αγαπήσουμε την εγκράτεια και να μισήσουμε την ηδονή, για να μη γίνεις φιλήδονος μάλλον παρά φιλόθεος, και όλα τα άλλα ομοίως: τη φιλονικία, τη φιλοκέρδεια, τη φιλοδοξία και όλα όσα, με την κατεύθυνση της αγάπης προς τα μη πρέποντα, μας αποχωρίζουν από τη σχέση με το αγαθό. Ως δίδαγμα εν παρόδω μάθαμε ότι κάθε κίνηση της ψυχής κατασκευάστηκε για το αγαθό από Εκείνον που δημιούργησε τη φύση μας, αλλά η εσφαλμένη χρήση τέτοιων κινήσεων γέννησε τις αφορμές για την κακία. Διότι η αυτεξούσια δύναμή μας, η οποία είναι κάτι καλό, όταν ενεργεί προς το κακό, γίνεται το έσχατο των κακών. Και αντίστροφα, όργανο αρετής είναι η δύναμη που απωθεί τα απεχθή, της οποίας το όνομα είναι μίσος, όταν εξοπλίζεται εναντίον του αντιθέτου, αλλά γίνεται όπλο της αμαρτίας όταν στέκεται εχθρικά προς το αγαθό. Επομένως, κάθε κτίσμα του Θεού από όσα έχουν κατασκευαστεί μέσα μας είναι καλό και κανένα δεν είναι απορριπτέο, εφόσον λαμβάνεται με ευχαριστία. Η αχάριστη όμως χρήση αυτών μετέτρεψε το κτίσμα σε πάθος, μέσω του οποίου αποχωρεί μεν η οικειότητα με τον Θεό, υπεισέρχονται δε τα αντίθετα και εγκαθίστανται στη θέση του Θεού, ώστε για τους ανθρώπους αυτούς τα πάθη να θεοποιούνται. Έτσι, για τους λαιμάργους θεός γίνεται η κοιλιά. Έτσι, οι πλεονέκτες καθιστούν είδωλο για τον εαυτό τους τη νόσο τους. Έτσι, εκείνοι που σκοτίστηκαν στα μάτια της ψυχής από την απάτη σε τούτο τον αιώνα, έκαναν θεό τους την κενοδοξία.

Διότι δεν είναι μικρός ο κίνδυνος, εάν παραπλανηθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την εμπειρία της ηδονής, να θεωρήσει ότι δεν υπάρχει κανένα άλλο αγαθό παρά μόνο εκείνο που λαμβάνεται μέσω της σάρκας με κάποια εμπαθή προσκόλληση, και, αφού αποστρέψει εντελώς τον νου του από την επιθυμία των ασώματων αγαθών, να γίνει ολότελα σαρκικός, επιδιώκοντας με κάθε τρόπο την ευχαρίστηση που υπάρχει σε αυτά, ώστε να καταστεί «περισσότερο φιλήδονος παρά φιλόθεος». Επειδή, λοιπόν, εξαιτίας της ασθένειας της φύσης δεν είναι εφικτό για τον καθένα να επιτύχει το μέτρο σε τέτοια ζητήματα, και είναι επικίνδυνο, εάν παρασυρθεί κανείς πέρα από το μέτρο, να εγκλωβιστεί «στην ύλη του βυθού» σύμφωνα με τον ψαλμωδό, θα ήταν ωφέλιμο, όπως καθοδηγεί ο λόγος, να ζήσει κανείς χωρίς να έχει καμία εμπειρία αυτών των πραγμάτων, ώστε να μην βρουν δίοδο τα πάθη εναντίον της ψυχής με το πρόσχημα όσων είναι επιτρεπτά.

Αλλά ο καθένας από εσάς ας τηρεί το Σάββατο πνευματικά, χαίροντας με τη μελέτη του νόμου και όχι με τη σωματική ανάπαυση, θαυμάζοντας τη δημιουργία του Θεού, όχι τρώγοντας χθεσινά φαγητά και πίνοντας χλιαρά ποτά, ούτε βαδίζοντας μετρημένα βήματα και χαίροντας με χορούς και χειροκροτήματα χωρίς νόημα. Και μετά την τήρηση του Σαββάτου, κάθε φιλόχριστος ας εορτάζει την Κυριακή, την αναστάσιμη, τη βασίλισσα, την ύπατη όλων των ημερών, την οποία περιμένοντας ο προφήτης έλεγε: «Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης». Σε αυτήν ανέτειλε και η ζωή μας, και συντελέστηκε η νίκη κατά του θανάτου εν Χριστώ. Αυτόν αρνούνται τα τέκνα της απωλείας, οι εχθροί του σταυρού, των οποίων θεός είναι η κοιλιά, αυτοί που φρονούν τα επίγεια, οι φιλήδονοι και όχι φιλόθεοι, οι οποίοι έχουν την επίφαση της ευσεβείας, αλλά έχουν αρνηθεί τη δύναμή της, οι χριστέμποροι, που καπηλεύονται τον λόγο και πωλούν τον Ιησού, οι φθορείς των γυναικών και οι επιθυμητές των ξένων, οι άρπαγες των χρημάτων· από τους οποίους είθε να λυτρωθείτε με το έλεος του Θεού διά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού.

Ομιλία Ζ΄. Να γνωρίζεις δε τούτο, ότι στις έσχατες ημέρες θα ενσκήψουν καιροί χαλεποί· διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, απειθείς στους γονείς, αχάριστοι, ανόσιοι, άσπονδοι, άστοργοι, συκοφάντες, ακρατείς, ανήμεροι, αφιλάγαθοι, προδότες, προπετείς, γεμάτοι έπαρση, φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι, έχοντας τη μορφή της ευσέβειας, ενώ έχουν αρνηθεί τη δύναμή της. Και αυτούς να τους αποφεύγεις.

Ομιλία Η'. Γνώριζε δε αυτό, ότι στις έσχατες ημέρες θα ενσκήψουν δύσκολοι καιροί. Διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, απειθείς στους γονείς, αχάριστοι, ανόσιοι, άσπονδοι, άστοργοι, συκοφάντες, ακρατείς, ανήμεροι, αφιλάγαθοι, προδότες, προπετείς, επηρμένοι, φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι.

Ανήμεροι. Από εκεί προέρχεται η ωμότητα, από εκεί η απανθρωπιά, όταν κάποιος είναι φιλάργυρος, όταν είναι φίλαυτος, όταν είναι αχάριστος, όταν είναι λάγνος. Αφιλάγαθοι, προδότες, προπετείς. — Προδότες της φιλίας· προπετείς, δηλαδή, μην έχοντας τίποτα το σταθερό. Τυφλωμένοι από υπεροψία· γεμάτοι αλαζονεία. Φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι· έχοντας τη μορφή της ευσέβειας, αλλά έχοντας αρνηθεί τη δύναμή της. Και γράφοντας προς τους Ρωμαίους, λέει κάπως έτσι: «Έχοντας τη μορφή της γνώσεως και της αλήθειας μέσα στον νόμο». Αλλά εκεί μεν το αναφέρει επαινώντας το· εδώ όμως, σε σύγκριση με όλα τα ελαττώματα, αποδεικνύει ότι αυτό το αμάρτημα είναι το βαρύτερο. Γιατί άραγε; Επειδή δεν το χρησιμοποίησε με την ίδια ακριβώς σημασία. Διότι, όπως τη λέξη «εικόνα» πολλές φορές τη χρησιμοποιεί με την έννοια της ομοιώσεως, ενώ πολλές φορές για κάτι το άψυχο και τιποτένιο· όπως για παράδειγμα λέει και ο ίδιος γράφοντας προς τους Κορινθίους: «Διότι ο μεν άνδρας δεν οφείλει να κατακαλύπτει την κεφαλή του, εφόσον είναι εικόνα και δόξα του Θεού»· ενώ ο Προφήτης λέει: «Πράγματι, σαν σε εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος»· και το λιοντάρι η Γραφή πότε μεν το εκλαμβάνει για να δηλώσει το βασιλικό μεγαλείο: «Κοιμήθηκε», λέει, «σαν λιοντάρι και σαν σκύμνος λιονταριού· ποιος θα τον εγείρει;»· πότε δε για να δηλώσει την αρπακτικότητα: «Σαν λιοντάρι που αρπάζει και ωρύεται»· έτσι ακριβώς κάνουμε και εμείς το ίδιο.

Επομένως, η πίστη χωρίς έργα είναι μόνο ένα εξωτερικό σχήμα χωρίς δύναμη· και δικαιολογημένα. Διότι, όπως ακριβώς ένα σώμα ωραίο και θαλερό, όταν δεν έχει δύναμη, αλλά μοιάζει με ζωγραφισμένη εικόνα, έτσι είναι και η ορθή πίστη χωρίς τα έργα. Ας υποθέσουμε, δηλαδή, ότι κάποιος είναι φιλάργυρος, προδότης, προπετής, και παρόλα αυτά πιστεύει ορθά· ποιο είναι το όφελος, αν δεν διαθέτει τίποτε από όσα αρμόζουν στον Χριστιανό; Όταν δεν πράττει τίποτε από όσα χαρακτηρίζουν την ευσέβεια, αλλά ξεπερνά και τους ειδωλολάτρες στην ασέβεια; Όταν προκαλεί τη φθορά όσων τον συναναστρέφονται; Όταν γίνεται αιτία να βλασφημείται ο Θεός; Όταν δυσφημεί το δόγμα μέσα από τα έργα του; «Και αυτούς», λέει, «να τους αποφεύγεις».

Εάν, λοιπόν, κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα είναι σκεύος τιμημένο, αγιασμένο και εύχρηστο στον Δεσπότη, ετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο. Τις δε νεανικές επιθυμίες να τις αποφεύγεις· αντίθετα, να επιδιώκεις τη δικαιοσύνη, την πίστη, την αγάπη και την ειρήνη μαζί με εκείνους που επικαλούνται τον Κύριο με καθαρή καρδιά. Τις ανόητες και απαίδευτες αναζητήσεις να τις αποφεύγεις, γνωρίζοντας ότι γεννούν έριδες. Ο δε δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να φιλονικεί, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, να παιδαγωγεί με πραότητα τους αντιφρονούντες, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια ώστε να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας, και να συνέλθουν από την παγίδα του διαβόλου, από τον οποίο έχουν αιχμαλωτιστεί ζωντανοί για να εκτελούν το δικό του θέλημα.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄. «Αυτό δε να γνωρίζεις, ότι στις έσχατες ημέρες θα έρθουν καιροί χαλεποί. Διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, απειθείς στους γονείς, αχάριστοι, ανόσιοι, άστοργοι, αδιάλλακτοι, συκοφάντες, ακρατείς, ανήμεροι, εχθροί του αγαθού, προδότες, προπετείς, τυφλωμένοι από την υπεροψία, φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι· έχοντας μεν εξωτερικά τη μορφή της ευσέβειας, αλλά έχοντας αρνηθεί τη δύναμή της. Και αυτούς να τους αποφεύγεις. Διότι σε αυτούς ανήκουν εκείνοι που εισχωρούν στα σπίτια και αιχμαλωτίζουν γυναικάρια φορτωμένα με αμαρτίες, τα οποία παρασύρονται από ποικίλες επιθυμίες, που πάντοτε μαθαίνουν, και ποτέ δεν μπορούν να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας.

λβʹ. Προφητικά και ο Απόστολος, θρηνώντας για εμάς, έλεγε: «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το καλό, δεν υπάρχει ούτε ένας. Τάφος ανοιγμένος είναι ο λάρυγγάς τους· με τις γλώσσες τους δολιεύονταν. Δηλητήριο οχιάς υπάρχει κάτω από τα χείλη τους· το στόμα τους είναι γεμάτο κατάρες και πικρία. Συντριβή και ταλαιπωρία υπάρχει στους δρόμους τους, και δρόμο ειρήνης δεν γνώρισαν· δεν υπάρχει φόβος Θεού μπροστά στα μάτια τους». Γι' αυτό πάλι, προβλέποντας τα μελλοντικά, σχετικά με τη σημερινή δική μας πονηρή διαγωγή γράφει προς τον Τιμόθεο: «Να γνωρίζεις δε τούτο, ότι κατά τις έσχατες ημέρες θα ενσκήψουν καιροί δύσκολοι· διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, ανυπάκουοι στους γονείς, αχάριστοι, ανόσιοι, άστοργοι, αδιάλλακτοι, συκοφάντες, ακρατείς, ανήμεροι, εχθροί του αγαθού, προδότες, προπετείς», και τα εξής. Γι' αυτό, αλίμονό μας, διότι καταντήσαμε στα έσχατα των κακών. Διότι ποιος από εμάς, πες μου, είναι αμέτοχος των προαναφερθέντων κακών; Μήπως δεν εκπληρώθηκε στις μέρες μας η προφητεία; Δεν είμαστε όλοι γαστρίμαργοι;

Διότι, όπως βλέπουμε, οι περισσότεροι από αυτούς ελάχιστα ενδιαφέρονται για οποιαδήποτε γνώση ή μόρφωση, και αγνοώντας ακόμη και τις ονομασίες των ίδιων των στοιχείων, ήδη χλευάζουν και κατηγορούν όσους ασχολούνται με αυτά. Διότι, όπως είναι γεγραμμένο, «σοφία και παιδεία οι ασεβείς εξουθενούν». Όντας δε αμαθείς και απαίδευτοι, συζούν σε όλη τους τη ζωή με την ακολασία και την ασωτία· και δεν υπάρχει κανένα από τα φαύλα που να μην είναι προτιμητέο από αυτούς: είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, απειθείς, αχάριστοι, ανόσιοι, άστοργοι, άσπονδοι, συκοφάντες, ακρατείς, ανήμεροι, αφιλάγαθοι, προπετείς, τυφλωμένοι από έπαρση, φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι. Αλλά αυτά είναι μικρά, καίτοι μέγιστα για κατηγορία, σύμφωνα με εκείνον που έγραψε αυτόν τον κατάλογο. Θα προσέθετα δε ότι είναι και λοίδοροι και ανελεήμονες, πολύορκοι, επίορκοι, ιερόσυλοι, φιλόκοσμοι, φιλόδοξοι, προσκολλημένοι στην ύλη, εμπαθείς στην ψυχή και τη διάνοια, μέθυσοι, παράφοροι, παράφρονες, ανόητοι, εξ ολοκλήρου σωματικοί και ρέποντες προς τα κάτω· νικώμενοι από τον κόσμο και τα του κόσμου, υποδουλωμένοι μόνο στην κοιλιά και μεριμνώντας για όσα αφορούν την κοιλιά, σαν κτηνώδεις άνθρωποι που ζήλεψαν τον βίο των άλογων ζώων.

Δεν είναι λοιπόν σπουδαίο αν και οι διάκονοί του μετασχηματίζονται ως διάκονοι δικαιοσύνης, των οποίων το τέλος θα είναι σύμφωνα με τα έργα τους. Ή μήπως δεν λέει ρητά το Πνεύμα, ότι στους ύστερους καιρούς θα αποστατήσουν μερικοί από την πίστη, δίνοντας προσοχή σε πνεύματα πλάνης και σε διδασκαλίες δαιμόνων, με την υποκρισία ανθρώπων που λένε ψέματα και έχουν καυτηριασμένη τη δική τους συνείδηση; Και πάλι, ότι στις έσχατες ημέρες θα έρθουν δύσκολοι καιροί· διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, απειθείς στους γονείς, αχάριστοι, ανόσιοι, άστοργοι, αδιάλλακτοι, συκοφάντες, ακρατείς, ανήμεροι, αφιλάγαθοι, προδότες, προπετείς, τυφλωμένοι από οίηση, φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι, οι οποίοι θα έχουν μεν την εξωτερική μορφή της ευσέβειας, αλλά θα έχουν αρνηθεί τη δύναμή της. —Και όπως ο Ιαννής και ο Ιαμβρής αντιστάθηκαν στον Μωυσή, έτσι και αυτοί αντιτάσσονται στην αλήθεια· άνθρωποι διεφθαρμένοι στον νου, αδόκιμοι ως προς την πίστη· αλλά δεν θα προκόψουν περισσότερο, διότι η ανοησία τους θα γίνει ολοφάνερη σε όλους, όπως συνέβη και με εκείνους.

Διότι, όπως ακριβώς στην εποχή του Νώε ήρθε ξαφνικά ο κατακλυσμός και τους παρέσυρε όλους, έτσι θα είναι και η παρουσία Του. Υπαινίσσεται δε μέσα από αυτά τα παραδείγματα, τόσο των ανθρώπων κατά τον κατακλυσμό, όσο και των Σοδομιτών, ότι όταν έρθει ο Αντίχριστος, οι άτοπες ηδονές θα κυριεύσουν τους ανθρώπους, και θα γίνουν ακόλαστοι, και θα παραδοθούν σε αθέμιτες ηδονές, πράγμα ακριβώς που είπε και ο Απόστολος, ότι στις έσχατες ημέρες οι άνθρωποι θα είναι μάλλον φιλήδονοι παρά φιλόθεοι. Και δικαιολογημένα κατά τη βασιλεία του πλάνου θα ανθήσουν τα κακά. Διότι, αφού εκείνος είναι το καταγώγιο της πονηρίας και κάθε αμαρτίας, τι άλλο θα κάνει να επικρατήσει στην ελεεινή γενεά των ανθρώπων εκείνης της εποχής, παρά τα όσα ταιριάζουν απόλυτα σε αυτόν; Διότι από το ακάθαρτο τι καθαρό μπορεί να προκύψει; Τότε, λοιπόν, οι άνθρωποι θα ζουν μέσα σε κάθε λογής τρυφή, όπως την εποχή του Νώε, και δεν θα περιμένουν τίποτα το δυσάρεστο, αλλά και θα δυσπιστούν, εάν κάποιος τους μιλήσει για δυσάρεστα γεγονότα που πρόκειται να συμβούν, όπως ακριβώς και οι άνθρωποι την εποχή του Νώε και την εποχή του Λωτ. «Εκείνη την ημέρα, όποιος βρεθεί στο δώμα, και τα πράγματά του είναι μέσα στο σπίτι, ας μην κατέβει για να τα πάρει. Και εκείνος που βρίσκεται στον αγρό, ομοίως, ας μην επιστρέψει πίσω. Να θυμάστε τη γυναίκα του Λωτ. Όποιος ζητήσει να σώσει τη ζωή του, θα τη χάσει, και όποιος τη χάσει, θα την αναζωογονήσει.»