Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 4:14

Και πρώτα μεν δηλώνει ότι ενθυμείται τόσο την ευλάβειά του όσο και την πίστη των προγόνων του· έπειτα δε, ότι οι προερχόμενοι από την Ασία, μεταξύ των οποίων είναι ο Φύγελλος και ο Ερμογένης, τον αποστράφηκαν, βλέποντας τα δεσμά του. Αντιθέτως, αποδέχθηκε τον Ονησιφόρο, ο οποίος ήλθε στη Ρώμη και παρέμεινε κοντά του. Του παραγγέλλει δε να αποφεύγει τις ανόητες συζητήσεις, διότι από αυτές γεννώνται έριδες. Επειδή και ο Υμέναιος και ο Φιλητός, έχοντας εκτραπεί κατ' αυτόν τον τρόπο, απομακρύνθηκαν από την αλήθεια, υποστηρίζοντας ότι η ανάσταση έχει ήδη συμβεί, και ανατρέπουν την πίστη ορισμένων. Τον προτρέπει, λοιπόν, να προσέχει περισσότερο τον εαυτό του και τη διδασκαλία, και να γνωρίζει ότι κατά τους έσχατους καιρούς οι άνθρωποι θα είναι φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι· και, προβλέποντας αυτά, να προφυλάσσει τους πιστούς, ώστε να μην εξαπατηθεί κανείς από αυτούς. Και αφού του απηύθυνε πολλές προτροπές σχετικά με τα ήθη και την ακρίβεια της διδασκαλίας, και του επισήμανε ότι ο καιρός πλέον της εκδημίας του έχει φθάσει, και ότι πρόκειται να προσφερθεί ως σπονδή και να μαρτυρήσει, του έδωσε την εντολή να μεταβεί κοντά του ταχέως, φέρνοντας τον φαιλόνη και τα βιβλία. Τον συμβούλευσε δε να φυλάγεται από τον Αλέξανδρο τον χαλκέα, διότι του προξένησε πολλά δεινά· και με τον τρόπο αυτόν ολοκληρώνει την επιστολή.

Άλλη. Κάποιοι δε λένε ότι έπλεε στη μέση του πελάγους· άλλοι δε, ότι κολυμπούσε, εκεί όπου δεν μπορούσε κανείς να δει ούτε γη ούτε βουνό. Κείμενο ρζʹ. «Μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος του Σατανά, για να με κολαφίζει.» Ερμηνεία. Σατανάς λέγεται ο εναντιούμενος. Άγγελο του Σατανά, λοιπόν, αποκαλεί τον Αλέξανδρο τον χαλκουργό, και τον Υμέναιο και τον Φιλητό, οι οποίοι τον πείραζαν και του εναντιώνονταν λέγοντας ότι η ανάσταση έχει ήδη γίνει· και αφού τον συνέλαβαν, τον έριξαν σε φυλακές και του προξένησαν πολλά δεινά.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΚΕʹ. Τι είναι η καταλαλιά; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Φρονώ ότι υπάρχουν δύο περιπτώσεις, κατά τις οποίες επιτρέπεται να πει κάποιος κάτι κακό για κάποιον άλλον· όταν υπάρχει ανάγκη να συσκεφθεί με άλλους, δοκιμασμένους σε τέτοια ζητήματα, για το πώς θα διορθωθεί αυτός που έχει αμαρτήσει· και πάλι, όταν παραστεί ανάγκη να προφυλαχθούν ορισμένοι, οι οποίοι από άγνοια ενδέχεται πολλές φορές να συναναστραφούν με τον κακό νομίζοντάς τον καλό, καθώς ο Απόστολος παραγγέλλει να μην συναναστρεφόμαστε με τέτοιους ανθρώπους, για να μην παγιδεύσει κανείς την ίδια του την ψυχή. Αυτό ακριβώς βρίσκουμε να έχει κάνει και ο ίδιος ο Απόστολος, μέσα από όσα γράφει στον Τιμόθεο: «Ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μού έκανε πολλά κακά, τον οποίο να τον φυλάγεσαι και εσύ· διότι αντιτάχθηκε σφοδρά στα λόγια μας». Εκτός όμως από μια τέτοια ανάγκη, εκείνος που λέει κάτι εναντίον κάποιου, με σκοπό ακριβώς να τον διαβάλει ή να τον διασύρει, είναι κατάλαλος, ακόμη και αν αυτό που λέει είναι αληθινό.

δ'. Τι θα μπορούσε να πει κανείς για τις ενέργειες των ψευδαποστόλων, των ψευδαδέλφων, για τους αναρίθμητους και πολυειδείς πολέμους; Διότι δεν επιστρατεύονταν μόνο τιμωρίες και βασανιστήρια, αλλά και η δεινότητα των ρητόρων, και τα τεχνάσματα των φιλοσόφων· και όχι μόνο από την πλευρά εκείνων, αλλά και από ανθρώπους της αγοράς εγείρονταν πολλές μηχανορραφίες εναντίον της Εκκλησίας. Υπαινισσόμενος αυτά έλεγε: «Ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μού έκανε πολλά κακά· αυτόν να τον φυλάγεσαι και εσύ, διότι αντιστάθηκε πάρα πολύ στα λόγια μας». Όπως, λοιπόν, η θάλασσα δεν νοείται χωρίς κύματα, έτσι και η ψυχή του Παύλου ήταν γεμάτη από αναρίθμητους πειρασμούς, από καθημερινούς κινδύνους, εξωτερικούς και εσωτερικούς, μέσω λόγων, μέσω έργων, μέσω χρημάτων, μέσω δολιοτήτων· και κανένας λόγος δεν θα μπορέσει να παραστήσει τα νέφη εκείνων των βελών, τα πλήθη των κυμάτων.

Διότι αυτό υπονόησε λέγοντας: «Επειδή δεν έχουν όλοι την πίστη». Μου φαίνεται ότι εδώ δεν υπονοεί κινδύνους, αλλά αυτούς που αντιλέγουν και εμποδίζουν το κήρυγμά του, όπως ήταν ο Υμέναιος και όπως ο Αλέξανδρος ο χαλκέας. Διότι, λέει, αντιστάθηκε πάρα πολύ στα λόγια μας. Όπως ακριβώς, σαν να μιλούσε για πατρική κληρονομιά, θα έλεγε κανείς ότι δεν ανήκει σε όλους η στρατιωτική υπηρεσία στα ανάκτορα, έτσι και αυτός, αναφερόμενος στους πονηρούς ανθρώπους από τους οποίους θέλει να απαλλαγεί, υπάρχουν τέτοιοι, λέει, στους οποίους είναι δεδομένο να μην πιστεύουν. Συγχρόνως όμως, λέγοντας αυτό, τους αφυπνίζει. Άρα ήταν κάποιοι σπουδαίοι, εφόσον διέθεταν τόση παρρησία, ώστε να μπορούν να απαλλάσσουν και τον ίδιο τον δάσκαλο από τους κινδύνους και να του διευκολύνουν το κήρυγμα. Επομένως, και εμείς τα ίδια λέμε προς εσάς. Κανείς ας μη μας κατακρίνει για αλαζονεία· και κανείς από εσάς, από υπερβολική ταπεινοφροσύνη, ας μη μας στερήσει μια τέτοια βοήθεια. Διότι δεν τα λέμε αυτά με την ίδια διάθεση με την οποία τα έλεγε ο Παύλος· επειδή εκείνος μεν τα έλεγε αυτά επιθυμώντας να ενθαρρύνει τους μαθητές του, εμείς όμως για να αποκομίσουμε κάποιον μεγάλο και ωφέλιμο καρπό. Και πιστεύουμε ακράδαντα ότι θα τα κατορθώσουμε όλα, εάν θελήσετε όλοι ομοθυμαδόν να υψώσετε τα χέρια προς τον Θεό υπέρ της δικής μας μηδαμινότητας. Έτσι ας πολεμούμε τους εχθρούς, με προσευχές και ικεσίες. Διότι, εάν τους ένοπλους τους πολεμούσαν με αυτόν τον τρόπο οι παλαιοί, πολύ περισσότερο πρέπει να πολεμούμε έτσι εκείνους που δεν έχουν όπλα.

Τι χρειαζόταν όμως τα βιβλία, εφόσον επρόκειτο να αναχωρήσει προς τον Θεό; Τα χρειαζόταν, και μάλιστα πολύ, ώστε να τα παραδώσει στους πιστούς, και να τα έχουν αντί για τη δική του διδασκαλία. Ήταν επόμενο, λοιπόν, να υποστούν τότε μεγάλο πλήγμα όλοι οι πιστοί, και προπάντων όσοι ήταν παρόντες στο τέλος του και απολάμβαναν την παρουσία του τότε. Τον δε φελόνι τον ζητά, για να μην έχει την ανάγκη να ζητήσει από άλλον. Διότι τον βλέπεις να δείχνει πολλή φροντίδα γι' αυτό, και να λέει αλλού, όταν μιλούσε προς εκείνους από την Έφεσο: «Γνωρίζετε ότι για τις ανάγκες μου και για όσους ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά εδώ τα χέρια»· και πάλι: «Είναι μακάριο να δίνει κανείς μάλλον, παρά να λαμβάνει». «Ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μου έκανε πολλά κακά. Είθε να του ανταποδώσει ο Κύριος σύμφωνα με τα έργα του». Και πάλι εδώ κάνει λόγο για πειρασμό, όχι επειδή ήθελε απλώς να τον διαβάλει, ούτε για να τον κατηγορήσει, αλλά για να προετοιμάσει τον μαθητή του για τους αγώνες, ώστε να τους υπομένει γενναία· ακόμη κι αν είναι ευτελείς εκείνοι που προξενούν τους πειρασμούς, ακόμη κι αν είναι τιποτένιοι και άσημοι, πρέπει, λέει, να τα υπομένει όλα με γενναιότητα. Διότι εκείνος που υπέστη κακό από κάποιον σπουδαίο, βρίσκει ως όχι μικρή παρηγοριά την ανωτερότητα αυτού που τον έβλαψε· ενώ εκείνος που πάσχει από κάποιον ευτελή και περιφρονημένο, αισθάνεται μεγαλύτερη τη θλίψη. «Μου έκανε πολλά κακά»· δηλαδή, με έθλιψε με διάφορους τρόπους. Όμως δεν θα του περάσουν αυτά ατιμώρητα, λέει· διότι «θα του ανταποδώσει ο Κύριος σύμφωνα με τα έργα του».

Όταν, λοιπόν, ακούς και τον Παύλο να λέει: «Μου δόθηκε σκόλοψ στη σάρκα μου, άγγελος Σατανά», μην νομίζεις ότι εννοεί τον διάβολο, αλλά εκείνους που πράττουν τα έργα του διαβόλου, τους Έλληνες, τους Ιουδαίους, τους δαίμονες· όπως ακριβώς τότε ήταν δαίμονας και άγγελος Σατανά ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός, ο οποίος «μου έκανε πολλά κακά». Άγγελος Σατανά· διότι έπραττε τα έργα του Σατανά. Τέτοιοι ήταν εκείνοι που τον έριξαν στο δεσμωτήριο, τέτοιοι ήταν εκείνοι που τον μαστίγωσαν. Επομένως, αγγέλους του Σατανά αποκαλεί ανθρώπους, εκείνους που εργάζονται τα έργα του Σατανά, εκείνους που ανακόπτουν το Ευαγγέλιο, εκείνους που εμποδίζουν το κήρυγμα, εκείνους που τον μαστίγωσαν, εκείνους που τον καταδίωξαν. Πρόσεξε· όλο το νόημα έχει πλέον διασαφηνιστεί.

Διότι οι μεν δαίμονες αποδιώκονται με το σημείο του σταυρού, ο δε πονηρός άνθρωπος αντιτάσσεται στον ίδιο τον Κύριο. Ο Παύλος, βέβαια, με έναν λόγο του εξέδιωκε τους δαίμονες, την πονηρία όμως του Αλεξάνδρου του χαλκέως δεν μπόρεσε να τη νικήσει· διότι λέγει: «Ο Αλέξανδρος ο χαλκεύς μού προξένησε πολλά κακά· είθε ο Κύριος να του ανταποδώσει». «Λύτρωσέ με, Κύριε, από τον πονηρό άνθρωπο»· όχι από τον αγαθό άνθρωπο. Διότι ο μεν αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του βγάζει τα αγαθά· ο δε πονηρός άνθρωπος από τον πονηρό θησαυρό βγάζει τα πονηρά. Και όπως ακριβώς από κάποια ρίζα, την καρδιά, καθένας από αυτούς παράγει τα βλαστάρια του, ο αγαθός την αγαθότητα και ο πονηρός την πονηρία.

Διότι στους Κορινθίους, απευθύνοντας επιστολή, έλεγε: «Από πολλή θλίψη και συνοχή της καρδιάς σάς έγραψα με πολλά δάκρυα»· και πάλι: «Μήπως, όταν έρθω, με ταπεινώσει ο Θεός, και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν». Στους Γαλάτες, δε: «Τεκνία μου, για τα οποία πάλι υποφέρω ωδίνες, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας». Για τους Ασιανούς, πάλι, εκφράζει την οδύνη του προς τον μαθητή του. Δεν τον στενοχωρούσαν όμως μόνο αυτά, αλλά και το αγκάθι που του δόθηκε τον έθλιβε και τον στενοχωρούσε τόσο πολύ, ώστε πολλές φορές να παρακαλεί τον Θεό για την απαλλαγή του από αυτό· διότι το «τρεις φορές» εδώ σημαίνει «πολλές φορές». Γενικά, πότε μπόρεσε να αναπνεύσει με ανακούφιση αυτός που σπάραζε από πόνο ακόμη και για την απουσία ενός αδελφού; «Επειδή δεν βρήκα», λέει, «τον αδελφό μου τον Τίτο, δεν βρήκα καμία ανακούφιση». Και πάλι, εξαιτίας κάποιας ασθένειας, βίωνε το ίδιο ακριβώς. «Διότι ο Θεός τον ελέησε», λέει (μιλώντας στους Φιλιππησίους για τον Επαφρά), «όχι μόνο αυτόν, αλλά κι εμένα, για να μην έχω λύπη πάνω στη λύπη». Και νιώθοντας μεγάλη βαρυθυμία για τους απατεώνες και εκείνους που του εναντιώνονταν, γράφοντας στον Τιμόθεο έλεγε: «Ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μού προξένησε πολλά κακά· είθε ο Κύριος να του ανταποδώσει σύμφωνα με τα έργα του».

«Διότι ο Δημάς με εγκατέλειψε». Θέλει να παρηγορήσει τη στενοχώρια του μαθητή, προτρέποντάς τον να έχει θάρρος, αφού ο ίδιος οδεύει προς τον στέφανο, έχοντας ολοκληρώσει τα πάντα. Πρέπει, λέει, να χαίρεσαι, όχι να λυπάσαι. «Επειδή αγάπησε τον παρόντα αιώνα και πήγε στη Θεσσαλονίκη». Δηλαδή, την άνεση και την τρυφή. «Ο Κρίσκης στη Γαλατία, ο Τίτος στη Δαλματία· ο Λουκάς είναι μόνος μαζί μου. Πάρε τον Μάρκο και φέρε τον μαζί σου· διότι μου είναι πολύ χρήσιμος για τη διακονία. Τον δε Τυχικό απέστειλα στην Έφεσο». Αυτούς δεν τους μέμφεται· διότι είχαν αποσταλεί για το κήρυγμα. «Τον φελόνη, τον οποίο άφησα στην Τρωάδα στον Κάρπο, φέρε τον ερχόμενος, καθώς και τα βιβλία, κυρίως τις μεμβράνες. Ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μού προξένησε πολλά κακά. Είθε ο Κύριος να του ανταποδώσει σύμφωνα με τα έργα του· από αυτόν να φυλάγεσαι και εσύ. Διότι αντιστάθηκε πάρα πολύ στα λόγια μας». Ήταν γλωσσόκομο (θήκη) όπου φύλασσε τα βιβλία και τα έγγραφα.

Και ο εκλεκτός σου υιός, που αγαπάς, θα πέσει από μάχαιρα, και οι δυνατοί μας θα πέσουν από μάχαιρα, και θα εγκαταλειφθείς μόνη, και θα ριχτείς στο έδαφος.» «Ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μού έκανε πολλά κακά. Θα του ανταποδώσει ο Κύριος σύμφωνα με τα έργα του.» ΤΙΤΛΟΣ ΙΖʹ. — Περί των αδικουμένων: ότι πρέπει να τους βοηθούμε. «Εκείνες τις ημέρες, αφού μεγάλωσε ο Μωυσής, βγήκε προς τους αδελφούς του, τους υιούς Ισραήλ· και βλέποντας τον κόπο τους, αντικρίζει έναν Αιγύπτιο να χτυπάει κάποιον Εβραίο από τους δικούς του αδελφούς, τους υιούς Ισραήλ. Αφού κοίταξε γύρω, εδώ κι εκεί, δεν βλέπει κανέναν· και αφού χτύπησε τον Αιγύπτιο, τον έκρυψε στην άμμο. Βγαίνοντας και τη δεύτερη ημέρα, βλέπει δύο άνδρες να διαπληκτίζονται, και λέει σε εκείνον που αδικούσε: Γιατί χτυπάς τον πλησίον σου;»

Προς τον κόμητα Αλέξανδρο. Αν ενστερνιζόσουν το φρόνημα του βασιλιά Αλέξανδρου, δεν θα εξέπιπτες στην ύβρη του Αλέξανδρου του χαλκέα. Διότι ο μεν πρώτος δεν δεχόταν αβασάνιστα τις συκοφαντίες ούτε καν εναντίον των υπηκόων του, αλλά έκλεινε το ένα του αυτί όταν μιλούσαν οι κατήγοροι, δείχνοντας με αυτόν τον συμβολισμό ότι οι κατηγορούμενοι θα βρουν το δικαστήριο καθαρό από μονομερή λοιδορία και απρόσιτο στη συκοφαντική γλώσσα. Ο δεύτερος όμως, χωρίς καν να έχει ανάγκη από συκοφαντίες, ή επειδή δεν ήλπιζε να βρει, νομίζω, γινόταν ο ίδιος και γλώσσες και χέρια εναντίον εκείνων που τον είχαν ευεργετήσει τα μέγιστα. Αλλά αν δεν μας είχε προλάβει ο θεσπέσιος Παύλος, προμηνύοντας ξεκάθαρα τη μελλοντική σου τιμωρία μέσω του ομοτρόπου σου, οπωσδήποτε εμείς θα σου την εξαγγέλλαμε με τα ίδια ακριβώς λόγια.

Στον ίδιο τύπο διάκρισης θα μπορούσαν να υπαχθούν τόσο ο Ανανίας όσο και η Σαπφείρα, οι οποίοι τιμωρήθηκαν από τον κορυφαίο των αποστόλων, καθώς και η εντολή που μετρά τη συγχώρηση για όσους αμαρτάνουν έως και εβδομήντα φορές το επτά. Διότι, αφενός μέσω της εντολής, τόσο ο ίδιος ο Πέτρος όσο και εμείς διδασκόμαστε να συγχωρούμε πολλές φορές τα αμαρτήματα που γίνονται εις βάρος μας, αφετέρου, όμως, την ύβρη απέναντι στο θείο ούτε εντολή έχουμε να την παραβλέπουμε, ούτε την παρέβλεψε εκείνος, ο οποίος απαίτησε την εσχάτη τιμωρία από αυτούς που ασέβησαν και υπεξαίρεσαν τα αναθήματα, λέγοντας ψέματα στο Άγιο Πνεύμα. Μάλιστα, και ο συνόμιλος του κορυφαίου, που κατέχει το προνόμιο με όχι λιγότερα πρεσβεία από τους άλλους μαθητές -εννοώ και πάλι τον Παύλο, τον δάσκαλο της οικουμένης- αυτός λοιπόν ο θείος άνδρας, όταν λέει «να ευλογείτε αυτούς που σας διώκουν, να ευλογείτε και να μην καταράστε», και πάλι, «ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μού έκανε πολλά κακά, είθε ο Κύριος να του ανταποδώσει σύμφωνα με τα έργα του», με την ίδια προσέγγιση θα μπορούσε να απαλλαγεί από τη φαινομενική αυτή αντίφαση. Διότι, το μεν να εύχεται να τιμωρηθεί αυτός που αδίκησε, προκαλείται από τον εξευτελισμό και τον πόλεμο εναντίον του κηρύγματος, για τα οποία ευθυνόταν και ο Αλέξανδρος· το δε να ανταμείβουμε με ευλογίες τους υβριστές, έχει διαταχθεί για τις περιπτώσεις εκείνες όπου μηχανεύονται διωγμό εναντίον ημών των ιδίων.

Το ρητό αυτό πιθανώς να αινίσσεται είτε τον Αλέξανδρο τον χαλκέα, ο οποίος προξένησε πολλά κακά στον Παύλο, είτε τους τυράννους και τους ετεροδιδασκάλους εκείνου του καιρού, οι οποίοι στράφηκαν εναντίον του και έγιναν αίτιοι και όργανα πολλών πειρασμών για αυτόν.

Ότι τα όσα ελέχθησαν από τον απόστολο για τον Αλέξανδρο τον χαλκέα: «Ο Αλέξανδρος ο χαλκέας μού έκανε πολλά κακά· ο Κύριος θα του ανταποδώσει εκείνη την ημέρα», οι μεν άλλοι πατέρες λένε ότι ο λόγος αυτός δεν είναι κατάρα, αλλά μόνο απόφαση για όσα επρόκειτο να υποστεί ο Αλέξανδρος από τον Κύριο. Αυτός όμως λέει ότι είναι ξεκάθαρα κατάρα, και ότι επιβλήθηκε στον Αλέξανδρο εξαιτίας του αμετανόητου και αδιόρθωτου της μοχθηρίας του.