Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 4:15

Και πρώτα μεν δηλώνει ότι ενθυμείται τόσο την ευλάβειά του όσο και την πίστη των προγόνων του· έπειτα δε, ότι οι προερχόμενοι από την Ασία, μεταξύ των οποίων είναι ο Φύγελλος και ο Ερμογένης, τον αποστράφηκαν, βλέποντας τα δεσμά του. Αντιθέτως, αποδέχθηκε τον Ονησιφόρο, ο οποίος ήλθε στη Ρώμη και παρέμεινε κοντά του. Του παραγγέλλει δε να αποφεύγει τις ανόητες συζητήσεις, διότι από αυτές γεννώνται έριδες. Επειδή και ο Υμέναιος και ο Φιλητός, έχοντας εκτραπεί κατ' αυτόν τον τρόπο, απομακρύνθηκαν από την αλήθεια, υποστηρίζοντας ότι η ανάσταση έχει ήδη συμβεί, και ανατρέπουν την πίστη ορισμένων. Τον προτρέπει, λοιπόν, να προσέχει περισσότερο τον εαυτό του και τη διδασκαλία, και να γνωρίζει ότι κατά τους έσχατους καιρούς οι άνθρωποι θα είναι φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι· και, προβλέποντας αυτά, να προφυλάσσει τους πιστούς, ώστε να μην εξαπατηθεί κανείς από αυτούς. Και αφού του απηύθυνε πολλές προτροπές σχετικά με τα ήθη και την ακρίβεια της διδασκαλίας, και του επισήμανε ότι ο καιρός πλέον της εκδημίας του έχει φθάσει, και ότι πρόκειται να προσφερθεί ως σπονδή και να μαρτυρήσει, του έδωσε την εντολή να μεταβεί κοντά του ταχέως, φέρνοντας τον φαιλόνη και τα βιβλία. Τον συμβούλευσε δε να φυλάγεται από τον Αλέξανδρο τον χαλκέα, διότι του προξένησε πολλά δεινά· και με τον τρόπο αυτόν ολοκληρώνει την επιστολή.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΚΕʹ. Τι είναι η καταλαλιά; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Φρονώ ότι υπάρχουν δύο περιπτώσεις, κατά τις οποίες επιτρέπεται να πει κάποιος κάτι κακό για κάποιον άλλον· όταν υπάρχει ανάγκη να συσκεφθεί με άλλους, δοκιμασμένους σε τέτοια ζητήματα, για το πώς θα διορθωθεί αυτός που έχει αμαρτήσει· και πάλι, όταν παραστεί ανάγκη να προφυλαχθούν ορισμένοι, οι οποίοι από άγνοια ενδέχεται πολλές φορές να συναναστραφούν με τον κακό νομίζοντάς τον καλό, καθώς ο Απόστολος παραγγέλλει να μην συναναστρεφόμαστε με τέτοιους ανθρώπους, για να μην παγιδεύσει κανείς την ίδια του την ψυχή. Αυτό ακριβώς βρίσκουμε να έχει κάνει και ο ίδιος ο Απόστολος, μέσα από όσα γράφει στον Τιμόθεο: «Ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μού έκανε πολλά κακά, τον οποίο να τον φυλάγεσαι και εσύ· διότι αντιτάχθηκε σφοδρά στα λόγια μας». Εκτός όμως από μια τέτοια ανάγκη, εκείνος που λέει κάτι εναντίον κάποιου, με σκοπό ακριβώς να τον διαβάλει ή να τον διασύρει, είναι κατάλαλος, ακόμη και αν αυτό που λέει είναι αληθινό.

δ'. Τι θα μπορούσε να πει κανείς για τις ενέργειες των ψευδαποστόλων, των ψευδαδέλφων, για τους αναρίθμητους και πολυειδείς πολέμους; Διότι δεν επιστρατεύονταν μόνο τιμωρίες και βασανιστήρια, αλλά και η δεινότητα των ρητόρων, και τα τεχνάσματα των φιλοσόφων· και όχι μόνο από την πλευρά εκείνων, αλλά και από ανθρώπους της αγοράς εγείρονταν πολλές μηχανορραφίες εναντίον της Εκκλησίας. Υπαινισσόμενος αυτά έλεγε: «Ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μού έκανε πολλά κακά· αυτόν να τον φυλάγεσαι και εσύ, διότι αντιστάθηκε πάρα πολύ στα λόγια μας». Όπως, λοιπόν, η θάλασσα δεν νοείται χωρίς κύματα, έτσι και η ψυχή του Παύλου ήταν γεμάτη από αναρίθμητους πειρασμούς, από καθημερινούς κινδύνους, εξωτερικούς και εσωτερικούς, μέσω λόγων, μέσω έργων, μέσω χρημάτων, μέσω δολιοτήτων· και κανένας λόγος δεν θα μπορέσει να παραστήσει τα νέφη εκείνων των βελών, τα πλήθη των κυμάτων.

Διότι, εφόσον το σώμα είναι ενωμένο, (το σκάνδαλο) δεν μπορεί να εισχωρήσει, αλλά το σκάνδαλο προέρχεται από τη διχοστασία. Και η διχοστασία από πού προέρχεται; Από τα δόγματα που είναι αντίθετα προς τη διδασκαλία των αποστόλων. Και τέτοιου είδους δόγματα από πού προέρχονται; Από την υποδούλωση στην κοιλιά και στα άλλα πάθη. Διότι οι τέτοιοι άνθρωποι, λέγει, δεν υπηρετούν τον Κύριο, αλλά τη δική τους κοιλιά. Ώστε δεν θα δημιουργούνταν σκάνδαλα, ούτε θα υπήρχε διχοστασία, εάν δεν επινοούνταν κάποιο δόγμα αντίθετο προς την αποστολική διδασκαλία· πράγμα που δηλώνοντας και εδώ έλεγε: «Αντίθετα προς τη διδασκαλία». Και δεν είπε: «Την οποία εμείς διδάξαμε», αλλά: «Την οποία εσείς μάθατε», προλαμβάνοντάς τους και δείχνοντας ότι έχουν ήδη πεισθεί, ότι έχουν ακούσει και έχουν αποδεχθεί. Και τι θα κάνουμε σε εκείνους που διαπράττουν τέτοια κακουργήματα; Δεν είπε: «Συμπλακείτε και πυγμαχήστε μαζί τους», αλλά: «Απομακρυνθείτε από αυτούς». Διότι, εάν μεν το έκαναν αυτό από άγνοια ή πλάνη, θα έπρεπε να τους διορθώσετε· επειδή όμως αμαρτάνουν εν γνώσει τους, να τους αποφεύγετε. Και αλλού επίσης λέγει το εξής: «Να απομακρύνεστε», λέγει, «από κάθε αδελφό που συμπεριφέρεται άτακτα». Και στον Τιμόθεο, μιλώντας για τον χαλκέα, έδινε παρόμοιες συμβουλές λέγοντας: «Από τον οποίο να φυλάγεσαι και εσύ». Έπειτα, στηλιτεύοντας όσους τολμούν τέτοια πράγματα, αναφέρει και την αιτία εξαιτίας της οποίας επινόησαν αυτήν τη διχοστασία: «Διότι οι τέτοιοι», λέγει, «δεν υπηρετούν τον Κύριό μας Χριστό, αλλά τη δική τους κοιλιά». Αυτό έλεγε και γράφοντας προς τους Φιλιππησίους: «Των οποίων θεός είναι η κοιλιά».

Διότι αυτό υπονόησε λέγοντας: «Επειδή δεν έχουν όλοι την πίστη». Μου φαίνεται ότι εδώ δεν υπονοεί κινδύνους, αλλά αυτούς που αντιλέγουν και εμποδίζουν το κήρυγμά του, όπως ήταν ο Υμέναιος και όπως ο Αλέξανδρος ο χαλκέας. Διότι, λέει, αντιστάθηκε πάρα πολύ στα λόγια μας. Όπως ακριβώς, σαν να μιλούσε για πατρική κληρονομιά, θα έλεγε κανείς ότι δεν ανήκει σε όλους η στρατιωτική υπηρεσία στα ανάκτορα, έτσι και αυτός, αναφερόμενος στους πονηρούς ανθρώπους από τους οποίους θέλει να απαλλαγεί, υπάρχουν τέτοιοι, λέει, στους οποίους είναι δεδομένο να μην πιστεύουν. Συγχρόνως όμως, λέγοντας αυτό, τους αφυπνίζει. Άρα ήταν κάποιοι σπουδαίοι, εφόσον διέθεταν τόση παρρησία, ώστε να μπορούν να απαλλάσσουν και τον ίδιο τον δάσκαλο από τους κινδύνους και να του διευκολύνουν το κήρυγμα. Επομένως, και εμείς τα ίδια λέμε προς εσάς. Κανείς ας μη μας κατακρίνει για αλαζονεία· και κανείς από εσάς, από υπερβολική ταπεινοφροσύνη, ας μη μας στερήσει μια τέτοια βοήθεια. Διότι δεν τα λέμε αυτά με την ίδια διάθεση με την οποία τα έλεγε ο Παύλος· επειδή εκείνος μεν τα έλεγε αυτά επιθυμώντας να ενθαρρύνει τους μαθητές του, εμείς όμως για να αποκομίσουμε κάποιον μεγάλο και ωφέλιμο καρπό. Και πιστεύουμε ακράδαντα ότι θα τα κατορθώσουμε όλα, εάν θελήσετε όλοι ομοθυμαδόν να υψώσετε τα χέρια προς τον Θεό υπέρ της δικής μας μηδαμινότητας. Έτσι ας πολεμούμε τους εχθρούς, με προσευχές και ικεσίες. Διότι, εάν τους ένοπλους τους πολεμούσαν με αυτόν τον τρόπο οι παλαιοί, πολύ περισσότερο πρέπει να πολεμούμε έτσι εκείνους που δεν έχουν όπλα.

Όπως ακριβώς έλεγε παραπάνω γράφοντας: «Τέτοιους διωγμούς υπέμεινα, και από όλους με ελευθέρωσε ο Κύριος»· έτσι και εδώ παρηγόρησε διπλά τον μαθητή, αφενός με το να υπομένει ο ίδιος δεινά, και αφετέρου με το ότι εκείνος θα λάβει την ανταπόδοση· όχι βέβαια επειδή οι άγιοι χαίρονται απλώς με τις τιμωρίες, αλλά επειδή το κήρυγμα και οι ασθενέστεροι στην πίστη είχαν ανάγκη από αυτή την παρηγοριά. «Από αυτόν», λέει, «να φυλάγεσαι και εσύ· διότι αντιστάθηκε πάρα πολύ στα λόγια μας».

Αλλά και καταράστηκε κάποτε, λέγει, τον χαλκέα Αλέξανδρο. Και τι σημαίνει αυτό; Διότι ο λόγος αυτός δεν προερχόταν από θυμό, αλλά από τον πόνο υπέρ της αλήθειας· διότι δεν πονούσε για τον εαυτό του, αλλά επειδή εκείνος εναντιωνόταν στο κήρυγμα: «Διότι πάρα πολύ ανθίσταται», λέγει, «όχι σε εμένα, αλλά στους δικούς μας λόγους»· ώστε η κατάρα δεν έδειχνε μόνο τον πόθο του για την αλήθεια, αλλά παρηγορούσε και τους μαθητές. Επειδή, δηλαδή, ήταν επόμενο να σκανδαλίζονται όλοι, όταν έβλεπαν αυτούς που καταπολεμούσαν τον λόγο να μην παθαίνουν τίποτα, γι' αυτό λέγει αυτά τα λόγια. Αλλά κάποτε προσευχήθηκε και εναντίον κάποιων άλλων, λέγοντας: «Εφόσον είναι δίκαιο παρά τω Θεώ να ανταποδώσει θλίψη σε εκείνους που μας θλίβουν»· όχι επειδή επιθυμούσε να τιμωρηθούν εκείνοι, μη γένοιτο, αλλά επειδή έσπευδε να παρηγορήσει όσους υφίσταντο τον κατατρεγμό· γι' αυτό και προσθέτει: «Και σε εσάς που θλίβεστε, άνεση». Διότι, όταν ο ίδιος υποφέρει κάτι δυσάρεστο, άκουσε πώς φιλοσοφεί και πώς ανταποδίδει με τα αντίθετα, λέγοντας: «Όταν μας λοιδορούν, ευλογούμε, όταν μας διώκουν, ανεχόμαστε, όταν μας δυσφημούν, παρακαλούμε». Εάν όμως ισχυριστείς ότι όσα λέγονται ή γίνονται υπέρ των άλλων προέρχονται από οργή, τότε έφτασε η ώρα να υποστηρίξεις ότι και τον Ελύμα από οργή τον τύφλωσε και τον ύβρισε, και ότι ο Πέτρος από οργή θανάτωσε τον Ανανία και τη Σάπφειρα. Αλλά κανείς δεν είναι τόσο ανόητος και ηλίθιος, ώστε να πει τέτοια πράγματα. Και τον βρίσκουμε να λέγει και να πράττει και πολλά άλλα, τα οποία φαίνονται μεν να είναι σκληρά, αλλά αυτά ακριβώς είναι που αποδεικνύουν την επιείκειά του.

Κεφάλαιο 14. Ότι και την εποχή των αποστόλων υπήρχαν πολλά σκάνδαλα και πολλοί που παρασύρονταν, καθώς και διώξεις και γρήγορες θανατώσεις διδασκάλων Τι γινόταν όμως την εποχή των αποστόλων, πες μου; Δεν συνέβαιναν αναρίθμητα τέτοια περιστατικά; Άκουσε λοιπόν τι λέει ο Παύλος: «Γνωρίζεις τούτο, ότι με αποστράφηκαν όλοι όσοι βρίσκονται στην Ασία, μεταξύ των οποίων είναι ο Φύγελλος και ο Ερμογένης». Δεν κατοικούσαν σε φυλακές οι διδάσκαλοι; Δεν ήταν ζωσμένοι με αλυσίδες; Δεν υπέφεραν τα έσχατα δεινά και από τους δικούς τους και από τους ξένους; Δεν εισέβαλαν στα ποίμνια μετά από αυτούς και στη θέση τους άγριοι λύκοι; Δεν τα προέλεγε αυτά ο Παύλος στους Εφεσίους, όταν τους προσκάλεσε κοντά του στη Μίλητο; «Διότι εγώ γνωρίζω», λέει, «ότι μετά την αναχώρησή μου θα εισέλθουν ανάμεσά σας άγριοι λύκοι, που δεν θα λυπηθούν το ποίμνιο. Αλλά και από εσάς τους ίδιους θα εγερθούν άνδρες που θα διδάσκουν διεστραμμένα πράγματα, ώστε να παρασύρουν τους μαθητές οπίσω τους». Ο χαλκουργός Αλέξανδρος δεν του προξένησε αναρίθμητα προβλήματα, καταδιώκοντάς τον από παντού, πολεμώντας τον, μαχόμενος εναντίον του, φέρνοντάς τον σε τόση μεγάλη αγωνία, ώστε να παραγγείλει στον μαθητή του και να του πει: «Από αυτόν να φυλάγεσαι και εσύ· διότι αντιτάχθηκε σφοδρά στα δικά μας λόγια»;

«Διότι ο Δημάς με εγκατέλειψε». Θέλει να παρηγορήσει τη στενοχώρια του μαθητή, προτρέποντάς τον να έχει θάρρος, αφού ο ίδιος οδεύει προς τον στέφανο, έχοντας ολοκληρώσει τα πάντα. Πρέπει, λέει, να χαίρεσαι, όχι να λυπάσαι. «Επειδή αγάπησε τον παρόντα αιώνα και πήγε στη Θεσσαλονίκη». Δηλαδή, την άνεση και την τρυφή. «Ο Κρίσκης στη Γαλατία, ο Τίτος στη Δαλματία· ο Λουκάς είναι μόνος μαζί μου. Πάρε τον Μάρκο και φέρε τον μαζί σου· διότι μου είναι πολύ χρήσιμος για τη διακονία. Τον δε Τυχικό απέστειλα στην Έφεσο». Αυτούς δεν τους μέμφεται· διότι είχαν αποσταλεί για το κήρυγμα. «Τον φελόνη, τον οποίο άφησα στην Τρωάδα στον Κάρπο, φέρε τον ερχόμενος, καθώς και τα βιβλία, κυρίως τις μεμβράνες. Ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μού προξένησε πολλά κακά. Είθε ο Κύριος να του ανταποδώσει σύμφωνα με τα έργα του· από αυτόν να φυλάγεσαι και εσύ. Διότι αντιστάθηκε πάρα πολύ στα λόγια μας». Ήταν γλωσσόκομο (θήκη) όπου φύλασσε τα βιβλία και τα έγγραφα.

Όμως για εμάς τώρα δεν προέχει η ακρίβεια της ερμηνείας, αλλά πραγματευόμαστε μόνο παραδείγματα ζητημάτων των οποίων η επίλυση αποτελεί άσκηση. Διότι γνωρίζω και κάποια άλλη διασάφηση του προκειμένου ρητού, η οποία, απομακρυνόμενη και από την έννοια της κατάρας και από την έννοια της πρόρρησης, δεν αποδίδει τίποτα το σκληρό ή προσβλητικό στον Αλέξανδρο. Λέει, δηλαδή, ότι ο Κύριος, ο οποίος είναι πηγή φιλανθρωπίας και σωτηρίας, αυτός ανταποδίδει στους κακούργους, όχι εκδικούμενος το δικό του πλάσμα ούτε τιμωρώντας το, αλλά μεταστρέφοντάς το από τα φαύλα έργα και αναμορφώνοντάς το προς την πράξη των αγαθών. Αυτό σε τι είδους κατάρα θα παρέπεμπε, ή σε ποια πρόρρηση που επικαλείται ποινές; Αλλά, όπως και με την άλλη προσέγγιση, έτσι νομίζω ότι και με αυτήν έρχονται σε σύγκρουση τα όσα ακολουθούν. Διότι προσθέτει: «τον οποίον φυλάξου και εσύ· διότι πάρα πολύ αντιστάθηκε στους λόγους μας». Όμως αυτά ίσως στέκονται εμπόδιο στις άλλες ερμηνείες, και συμφωνούν περισσότερο με αυτούς που αποδίδουν το χωρίο σε κατάρα.