Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 4:2

Αλλά συχνά ελέγχουν και παιδαγωγούν τα τέκνα τους. Διότι προς αυτούς έχει ειπωθεί: «Έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε». Όπως πολλές φορές κάνει σε εσένα ο αββάς σου, και δεν κατανοείς αυτά για τα οποία σε ελέγχει και σε επιτιμά και σε παρακαλεί.

Απόκριση του ίδιου μεγάλου Γέροντος προς κάποιον από τους Πατέρες που ρώτησε αν πρέπει να παιδεύσει με αυστηρό επιτίμιο τον υποτακτικό του που αντιλέγει. Αδελφέ αγαπητέ, γνώριζε πως ο καιρός είναι πονηρός. Επειδή καλή και θαυμαστή είναι η παιδεία και έχει πολλές μαρτυρίες. Διότι λέει: «Όποιον αγαπά ο Κύριος τον παιδεύει», και πάλι: «Μακάριος ο άνθρωπος τον οποίο θα παιδεύσεις, Κύριε», και τα εξής. Ο αδελφός πολεμείται από τη σκληροκαρδία, αλλά βάσταξέ τον και κοπίασε μαζί του και «έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε» κατά τον λόγο του Αποστόλου. Και εάν δεχθεί αυτήν την παιδεία, θα ανορθωθεί και πάλι. Ξύπνησέ τον από τον βαθύτατο ύπνο της σκληροκαρδίας. Διότι, εάν πυκνώσει το αγκάθινο περίβλημά του, θα βρει μέσα του πένθος μεγάλο και αφόρητο.

Διότι, αφού πρώτα ειρήνευσε τον εαυτό του, έγινε και στους άλλους πρόξενος ειρήνης, και εκπληρωνόταν σε αυτόν το «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, ότι υιοί Θεού κληθήσονται.» Ήταν μακρόθυμος, ατάραχος και προσηνής προς αυτούς που τον πλησίαζαν. Και ο λόγος του ήταν ιλαρός με σεμνότητα και «αρτυμένος με άλας.» Και διέθετε, κατά τη Γραφή, τη φρόνηση και την ακεραιότητα. Ήταν δε πάρα πολύ αγαπητός στους αδελφούς, ευφραίνοντας τις ψυχές τους με τον πνευματικό λόγο της νουθεσίας, και προτρέποντάς τους στην αρετή με το καλό παράδειγμα του βίου και της ενάρετης πράξης του. Δίδασκε εκείνα τα οποία έπραττε και αναμείγνυε τον κατά Θεόν φόβο με την πραότητα. Και σε κάθε περίσταση εφάρμοζε το κατάλληλο, «ελέγχοντας, επιτιμώντας, παρακαλώντας», κατά τον λόγο του Αποστόλου. Όπως δε για τη δική μας ωφέλεια μας διηγήθηκε, κατά τη μεγάλη ασθένεια που του συνέβη, ενώ κατεχόταν από σφοδρό και ακατάπαυστο πυρετό, δεν παρακάλεσε τον Θεό να του παράσχει την υγεία του, ούτε να τον ανακουφίσει από την οδύνη, αλλά να του χαρίσει υπομονή και ευχαριστία. Συνέβη δε κάποτε ένας ευλαβής και χρήσιμος αδελφός, αφού ταράχθηκε από διαβολική ενέργεια, να θελήσει να αναχωρήσει. Και καθώς, αν και τον νουθέτησε πολύ, δεν τον έπεισε να παραμείνει, στάθηκε σε προσευχή και έκανε γονυκλισίες. Και βλέποντάς τον ο αδελφός, σηκώθηκε και αυτός, και έπραξε το ίδιο.

Πες στον αδελφό Ιωάννη: Αυτή η εποχή είναι μαλθακή, και με πολύ κόπο βρίσκεις στους σημερινούς καιρούς άνθρωπο που να διαθέτει σταθερή καρδιά. Αλλά κράτησε τον λόγο του αγίου Αποστόλου που λέει: «Έλεγξε, επίπληξε, παρακάλεσε με κάθε μακροθυμία και διδαχή». Καθώς γινόταν κάποια οικοδομή στο κοινόβιο, ο ίδιος, ως έμπειρος, χάραξε τα μέτρα του έργου. Και εν αγνοία του, μερικοί από τους αδελφούς, νομίζοντας ότι κάνουν κάτι καλό, πρόσθεσαν σε αυτά και προκάλεσαν κάποια μικρή ζημιά. Και επειδή εκείνος ταράχτηκε και δυσανασχέτησε μαζί τους, ο Γέροντας τους δηλώνει τα εξής: Πες στον ομόφρονά μας αδελφό Ιωάννη: Πολλά είναι αυτά που σου γράφονται από εμένα διά χειρός του γνήσιου και αγαπητού μας τέκνου, το οποίο με όλη του την ψυχή αγάπησε εμάς τους τρεις εξίσου, με τέλεια αγάπη. Και όλα αυτά δεν τα γράφω από δικό μου θέλημα, αλλά από προσταγή του Αγίου Πνεύματος, και είναι όλα για την ωφέλεια και διόρθωση της ψυχής και της συνείδησης του έσω ανθρώπου, καθώς και για τη θλίψη και παιδαγωγία του σώματος και τη συντριβή της καρδιάς σου. Πρώτον, πρόσεχε από το πνεύμα της ακηδίας, διότι γεννά κάθε κακό και ποικίλο πράγμα. Διότι, αν σου έγραφα τους πειρασμούς που υπέμεινα, σου λέω πως δεν θα τους άντεχαν τα αυτιά σου, αλλά ίσως ούτε και κανενός άλλου στη σημερινή εποχή. Ελπίζω όμως ότι θα φτάσεις, και όχι μόνο, αλλά και πρόκειται να τους δεις με τα ίδια σου τα μάτια, και να λυτρωθείς από αυτούς με τη χάρη του Χριστού διά της πίστεως.

Επειδή αποθαρρύνεται η καρδιά σου εξαιτίας της ολιγωρίας απέναντι στα πρόβατα του Χριστού. Ή δεν γνωρίζεις τι ταλαιπωρία υπομένει ο καλός δάσκαλος από τα παιδιά, μέχρις ότου αυτά προοδεύσουν; Και αυτό συμβαίνει επειδή άκουσες από εμένα τον αποστολικό λόγο: «Έλεγξε, επίπληξε, παρακάλεσε με κάθε μακροθυμία και διδαχή». Άκουσε και πρόσεξε αυτά που σου λέω: Η μακροθυμία είναι γεννήτρια όλων των αγαθών. Αναλογίσου τον Μωυσή, ο οποίος επέλεξε για τον εαυτό του «να συγκακουχείται με τον λαό του Θεού παρά να έχει την πρόσκαιρη απόλαυση της αμαρτίας». Όταν, λοιπόν, σε ταράζει ο λογισμός που προέρχεται από τον δαίμονα εναντίον κάποιου ανθρώπου, πες στον λογισμό με μακροθυμία: «Εγώ υποτάχθηκα στον Θεό για να υποδουλώσω άλλους;» Και τότε θα απομακρυνθεί από εσένα. Να τρέχεις τον αγώνα σταθερά και δυνατά, ενθυμούμενος τα δικά μου λόγια, ή μάλλον του Κυρίου, ώστε να μας φτάσεις και εσύ εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. Αμήν. Γένοιτο, γένοιτο.

Πάλι, μετά από καιρό, μας παρακινεί η αγάπη να σε νουθετήσουμε με τη ράβδο του Χριστού, της παιδαγωγίας και της επιτιμήσεως, ώστε να εκπληρωθεί σε εμάς το ρητό της Γραφής που λέει: «Πιο αξιόπιστα είναι τα τραύματα του φίλου» και τα εξής. Και πάλι, εάν σε παιδαγωγήσουμε, μην αποθαρρυνθείς, ενθυμούμενος την παροιμία που λέει: «Υιέ μου, μην περιφρονείς την παιδαγωγία του Κυρίου, ούτε να αποθαρρύνεσαι όταν ελέγχεσαι από αυτόν, διότι όποιον αγαπά ο Κύριος τον παιδαγωγεί, και μαστιγώνει κάθε υιό τον οποίο αποδέχεται». Και αν σε επιτιμήσω, δεν αγνοείς πώς λέει ο Απόστολος: «Έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε». Πού είναι ο νους σου, νωθρέ; Ή πού βρίσκεται ο λογισμός σου, οκνηρέ; Γιατί οι κύριοι του νου σου φέρνουν αντιρρήσεις μέσα σου στους μαθητές του Δεσπότη, στο να τον παραλάβουν προκειμένου να επιβιβαστεί σε αυτόν ο Δεσπότης, ώστε να εισέλθει στα Ιεροσόλυμα και να εκδιώξει από τον ναό του Θεού αυτούς που πωλούν και αγοράζουν και να καταισχύνει τους γραμματείς και τους Φαρισαίους;

Ο ίδιος, καταπονούμενος από την ακηδία, ζήτησε από τον μέγα Γέροντα, παρακαλώντας τον θερμά να προσευχηθεί γι' αυτόν. Απόκριση Βαρσανουφίου: Ότι δεν είμαι τίποτα, το γνωρίζω, και αν αμελώ τον εαυτό μου, αμελώ και εσένα. Αν δέχομαι σύμφωνα με τη Γραφή ότι «είμαστε μέλη ο ένας του άλλου», τότε, αν φροντίζω τον εαυτό μου με φόβο Θεού, φροντίζω και εσένα. Αν αληθεύει εκείνος που λέει: «Αναζήτησε τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου», κάνε και εσύ το ίδιο. Διότι λέει: «Αδελφός που βοηθείται από αδελφό, είναι σαν οχυρωμένη και περιτειχισμένη πόλη». Και προτού μου πει η αγάπη σου: «Προσευχήσου για μένα», έχω εκείνον που λέει και δίνει την εντολή: «Προσεύχεσθε ο ένας για τον άλλον, για να θεραπευθείτε», και εσύ έχεις τον ίδιο. Εάν πάλι σε θλίβει η ακηδία, θυμήσου πόση στενοχώρια υπέμεινε ο αββάς Ευθύμιος, και απήλθε ένδοξα προς τον Κύριο. Να προσδοκάς την ημέρα εκείνη της εξόδου και θα ανακουφιστείς από την ακηδία. Ήταν συνοδοιπόρος μας και μας πρόλαβε. Ας επιθυμήσουμε διακαώς τη χαρά που τον υποδέχθηκε. Έτσι ας τρέξουμε, για να την κατακτήσουμε. Επειδή έχει γραφτεί: «Με όποιο μέτρο μετράτε θα σας αντιμετρηθεί» και οι Πατέρες είπαν: «Υπακοή αντί υπακοής», δώσε χείρα βοηθείας στον αδελφό σου που δοκιμάζεται, και θα βρεις και εσύ αυτόν που θα σου δώσει το χέρι του σε καιρό θλίψεως. Και «έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε». Διότι και αυτοί είναι καρποί πνευματικοί.

Εάν λοιπόν συμβεί αυτό, είναι αρκετό για έναν τέτοιον άνθρωπο αυτό το επιτίμιο από τους περισσότερους, καθώς έγραψε ο Απόστολος: «Έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε με κάθε μακροθυμία και διδαχή»· και πάλι: «Εάν δε κάποιος δεν υπακούει στον λόγο μας μέσω της επιστολής, αυτόν να τον επισημαίνετε και να μην συναναστρέφεστε μαζί του, για να ντραπεί».

Τι λέω λοιπόν, αδελφοί; Όχι ότι εγώ είμαι αναμάρτητος, ούτε ότι ο βίος μου δεν είναι πλήρης μυρίων ελαττωμάτων. Διότι γνωρίζω τον εαυτό μου και δεν παύω να χύνω δάκρυα για τα αμαρτήματά μου, μήπως και μπορέσω να καταστήσω ίλεων τον Θεό απέναντί μου και να αποφύγω την επαπειλούμενη κόλαση. Αλλά λέω ότι, εκείνος που κρίνει τα δικά μας, εάν μεν διαβεβαιώνει ότι έχει καθαρό τον οφθαλμό του, ας αφαιρέσει το κάρφος από το δικό μας μάτι. Διότι ομολογούμε ότι έχουμε ανάγκη από πολλή φροντίδα εκ μέρους εκείνων που υγιαίνουν. Εάν όμως δεν θα έλεγε κάτι τέτοιο, και μάλιστα τόσο περισσότερο δεν θα το πει όσο πιο καθαρός είναι (διότι είναι ίδιον των τελείων το να μην υπερυψώνουν τον εαυτό τους, αλλιώς εξάπαντος θα καταστούν υπόδικοι στην αλαζονεία του Φαρισαίου, ο οποίος, δικαιώνοντας τον εαυτό του, κατέκρινε τον τελώνη), τότε ας αναζητήσει μαζί με εμένα τον ιατρό και ας μην κρίνει προ του καιρού, έως ότου έλθει ο Κύριος, ο οποίος θα αποκαλύψει τα κρυπτά του σκότους και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών. Ας ενθυμείται δε και Εκείνον που είπε: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε» και «Μην καταδικάζετε, για να μην καταδικασθείτε». Εν γένει δε, αδελφοί, εάν μεν τα σφάλματά μας είναι ιάσιμα, γιατί δεν υπακούει στον διδάσκαλο των Εκκλησιών που λέει: «Έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε»; Εάν όμως η ανομία μας είναι ανίατη, γιατί δεν μας αντιπαρατίθεται κατά πρόσωπο και, φανερώνοντας δημόσια τα ανομήματά μας, δεν ελευθερώνει τις Εκκλησίες από τη βλάβη που προέρχεται από εμάς;

Κεφάλαιο 13. ΜΑΤΘΑΙΟΣ: Και καθώς πορεύεστε, να κηρύττετε λέγοντας: Έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Β΄: Σε ορκίζω ενώπιον του Θεού και του Ιησού Χριστού, ο οποίος πρόκειται να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς κατά την επιφάνειά του και τη βασιλεία του· κήρυξε τον λόγο του Θεού.

Αλλά και εσείς οι ασκητές, οι προεστώτες της αδελφότητας, εφόσον αναλάβατε μεγάλο έργο, κατ' αυτόν τον τρόπο να αγωνίζεστε, μέσω της ταπεινοφροσύνης, ενάντια στις έντεχνες μεθοδείες της κακίας, ώστε να μην προξενήσετε στη ψυχή σας ζημιά και μέγιστη βλάβη αντί για μέγιστο κέρδος, παρασυρόμενοι από το πάθος της υπερηφάνειας, με το να συμπεριφέρεστε στους αδελφούς εξουσιαστικά και με έπαρση απέναντί τους. Αντίθετα, ως ευσπλαχνικοί πατέρες, που έχετε αφιερώσει τον εαυτό σας στο να υπηρετείτε την αδελφότητα για χάρη του Θεού, παρά να την κυριεύετε, μεριμνώντας για αυτούς σε όλα σωματικά και πνευματικά, και επιδιώκοντας την ωφέλεια της ψυχής του καθενός, να τους φροντίζετε ως τέκνα Θεού. Έτσι ώστε, διαφυλάσσοντας και περιθάλποντας όλο το ιερό συγκρότημα της αδελφότητας προς πνευματικό όφελος, να λάβετε τον επουράνιο μισθό από τον Χριστό. Ως προς τα φανερά, βέβαια, να τηρείτε την τάξη του προεστώτος: όπως το να οργανώνετε, ή να δίνετε εντολές, ή να συμβουλεύετε τους πιο δοκιμασμένους από τους αδελφούς, ή να επιτιμάτε κάποιον, ή να ελέγχετε όπου πρέπει, ή να παρακαλείτε όπου χρειάζεται, σύμφωνα με το αποστολικό παράγγελμα. Με αυτόν τον τρόπο δεν θα βρίσκονται τα μοναστήρια σε σύγχυση λόγω άγνοιας, με πρόφαση την ταπείνωση ή την πραότητα, όταν δεν διατηρούν την ιεραρχική τάξη των προεστώτων και των ανωτέρων τους.

«Αλλά πρόσβαλε τον δούλο», θα πει κάποιος, «αλλά τον υπηρέτη». Μη νομίσεις ότι είναι αδυναμία το να μην πράξεις και εσύ το ίδιο. Διότι, πες μου, ήταν σωστό αυτό που έγινε; Δεν νομίζω να πεις κάτι τέτοιο· επομένως, μην κάνεις αυτό που δεν είναι σωστό. Γνωρίζω τι είδους οργή γεννιέται σε τέτοιες περιπτώσεις. «Τι γίνεται λοιπόν», λέει, «αν δείξει περιφρόνηση, αν μιλήσει πάλι έτσι;». Έλεγξέ τον, επίπληξέ τον, παρακάλεσέ τον. Με την πραότητα διαλύεται η οργή. Πλησίασέ τον και κάνε του παρατήρηση. Διότι, για τα αδικήματα που γίνονται εις βάρος μας δεν πρέπει να κάνουμε ούτε αυτό, όμως για χάρη των άλλων είναι ανάγκη να το πράττουμε. Μη θεωρήσεις προσωπική σου προσβολή το ότι υβρίστηκε ο δούλος· και αν λυπάσαι για εκείνον, ας μην είναι σαν να υβρίστηκες εσύ ο ίδιος. Διότι, επειδή ο δούλος έπαθε κάτι κακό, δεν υβρίστηκες εσύ, αλλά εκείνος που διέπραξε το κακό. Κατεύνασε την κοφτερή μάχαιρα, ας παραμείνει στη θήκη της. Αν την κρατάμε γυμνή, πολλές φορές θα τη χρησιμοποιήσουμε και όταν δεν είναι η κατάλληλη στιγμή, παρασυρόμενοι από αυτήν· αν όμως είναι κρυμμένη, ακόμη κι αν παραστεί ανάγκη, η οργή θα έχει σβήσει. Ο Χριστός δεν θέλει να οργιζόμαστε ούτε καν για την υπεράσπιση του Εαυτού Του (άκουσε άλλωστε τι λέει στον Πέτρο: «Βάλε ξανά τη μάχαιρά σου στη θήκη»)· και εσύ οργίζεσαι για έναν υπηρέτη;

Αυτό ακριβώς έπραξε εκείνος· διότι δεν μίσησε αυτούς που τον λιθοβολούσαν, αλλά, αφού τον έσυραν έξω, εισήλθε πάλι στην πόλη για να ευεργετήσει αυτούς που τον είχαν αδικήσει κατ' αυτόν τον τρόπο. Εάν υπομείνεις και εσύ τον σκληρό υβριστή, αυτόν που σου προξένησε αυτά άδικα, λιθοβολήθηκες και εσύ. Διότι μην πεις: «Δεν αδίκησα σε τίποτα». Επειδή σε τι αδίκησε ο Παύλος για να λιθοβοληθεί; Τη Βασιλεία κήρυττε, από την πλάνη απομάκρυνε, στον Θεό οδηγούσε. Αυτά είναι άξια στεφάνων, αυτά είναι άξια ανακηρύξεως, αυτά χιλιάδων αγαθών, όχι λίθων· αλλ' όμως τα αντίθετα υπέφερε. Διότι αυτή είναι η λαμπρή νίκη. «Και τον έσυραν», λέει. Και εσένα πολλές φορές σε σέρνουν· αλλά μην οργιστείς, παρά κήρυξε τον λόγο μέσω της επιείκειας.

Και με αυτά και με τα παρόμοια λόγια κεντρίσαμε βαθύτατα τη διάνοιά τους. Αλλά τώρα πάλι τους παρακαλούμε· διότι έτσι παρήγγειλε και ο Παύλος: «Έλεγξε», λέει, «επίπληξε, παρακάλεσε». Διότι δεν πρέπει να κάνουμε πάντοτε ούτε μόνο το ένα ούτε μόνο το άλλο, αλλά, συνδυάζοντας και τα δύο, να προσφέρουμε ολοκληρωμένη την ωφέλεια. Επειδή, αν ελέγχουμε συνεχώς, τους κάνουμε πιο αναιδείς· ενώ αν παρακαλούμε συνεχώς, τους κάνουμε πιο ράθυμους. Γι' αυτό και οι ιατροί δεν κάνουν μόνο τομές, αλλά επιδένουν και τα τραύματα· ούτε επιθέτουν πάντοτε πικρά φάρμακα, αλλά πολλές φορές και ήπια· με τα πρώτα καθαρίζοντας τη σήψη, και με τα δεύτερα καταπραΰνοντας τον πόνο που προήλθε από τις τομές. Γι' αυτό και αλλού λέει ο Παύλος: «Αδελφοί, εάν κάποιος άνθρωπος περιπέσει σε κάποιο παράπτωμα, εσείς οι πνευματικοί να καταρτίζετε έναν τέτοιον άνθρωπο, προσέχοντας τον εαυτό σου μήπως πειραστείς κι εσύ». Άριστη παραίνεση, ολοκληρωμένη συμβουλή, που εμπεριέχει πολλή μέριμνα και επιδεικνύει πατρική ευσπλαχνία· όντως της γλώσσας του Παύλου είναι αυτή η λέξη: «αδελφοί». Αμέσως με το όνομα της συγγένειας προσέλκυσε την εύνοια του ακροατή.

Ίσως κάποιοι ντράπηκαν να προσέλθουν σε αυτή την πνευματική εστίαση μετά την υλική τράπεζα, και αυτό στάθηκε η αιτία της απουσίας τους· ας ακούσουν όμως κάποιον σοφό που λέει: «Υπάρχει ντροπή που επιφέρει αμαρτία, και υπάρχει ντροπή που είναι δόξα και χάρις». Δεν είναι άξιο ντροπής, αφού συμμετάσχει κανείς στη σωματική τράπεζα, να προσέλθει στην πνευματική εστίαση. Διότι τα πνευματικά πράγματα δεν έχουν ρυθμιστεί σε καθορισμένους χρόνους, όπως συμβαίνει με τα ανθρώπινα. Επειδή η ομιλία περί των πνευματικών θεωρεί κατάλληλη κάθε ώρα της ημέρας. Και γιατί μιλώ για την ώρα της ημέρας; Ακόμη κι αν φτάσει η νύχτα, ούτε κι αυτό αποτελεί εμπόδιο στην πνευματική διδασκαλία. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε στον Τιμόθεο γράφοντας: «Να επιμένεις ευκαίρως ακαίρως· έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε». Και πάλι, άκουσε τον μακάριο Λουκά που λέει ότι ο Παύλος, επειδή επρόκειτο να αναχωρήσει την επομένη από την Τρωάδα, τους ομιλούσε και παρέτεινε τον λόγο μέχρι τα μεσάνυχτα. Μήπως ο χρόνος έβλαψε, πες μου, ή διέκοψε τον λόγο της διδασκαλίας; Ο νηφάλιος ακροατής, ακόμη κι αν έχει γευματίσει, είναι άξιος τούτης της πνευματικής συνάξεως, όπως ακριβώς ο ράθυμος και αμελής, ακόμη κι αν παραμείνει νηστικός, δεν πρόκειται να αποκομίσει από αυτήν καμία απολύτως ωφέλεια.

Διότι, όταν το αίμα του Κυρίου έσταξε από την πλευρά πάνω στη γη, ξέπλυνε το χειρόγραφο των αμαρτιών μας. Και τι σημαίνει: «Έδεσε τις πληγές του»; Δηλαδή, έδεσε τον διάβολο και έλυσε τον άνθρωπο· έδεσε το σκάφος και ζωοποίησε το ναυαγισμένο πλοίο· κατέδεσε και υποδούλωσε τις δυνάμεις του πονηρού και ελευθέρωσε τον άνθρωπο. Εάν όμως θέλεις να το εννοήσεις και διαφορετικά, άκου: Αφού ανέμειξε οίνο με έλαιο· το μεν έλαιο εισάγει τον παρηγορητικό λόγο, ενώ καταβρέχοντας με τον στυπτικό οίνο, εισάγει τη διδασκαλία που συγκεντρώνει τον διασκορπισμένο νου, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον Απόστολο: «Έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε». «Και τον έβαλε πάνω στο δικό του κτήνος»· δηλαδή, ο Χριστός, λαμβάνοντας τη σάρκα πάνω στους δικούς Του ώμους της θεότητας, την ανύψωσε προς τον Πατέρα στους ουρανούς.

«Στο εξής, ας μην μου προκαλεί κανείς κόπους». Εδώ δεν τα προφέρει αυτά επειδή καταπονήθηκε, ούτε επειδή αποθαρρύνθηκε· διότι αυτός που επέλεξε και να πράττει και να πάσχει τα πάντα υπέρ των μαθητών, πώς θα εξαντλείτο και θα υποχωρούσε τώρα; Αυτός που λέει: «Να επιμένεις ευκαίρως ακαίρως»· αυτός που λέει: «Μήπως τους δώσει ο Θεός επίγνωση της αλήθειας και ανανήψουν από την παγίδα του διαβόλου». Για ποιον λόγο, λοιπόν, τα λέει αυτά; Για να αναστείλει τη ράθυμη νοοτροπία τους, εμβάλλοντάς τους σε μεγαλύτερο φόβο, και για να στερεώσει τους νόμους που τέθηκαν από τον ίδιο, μην επιτρέποντας να τους κλονίζουν διαρκώς.

Επικαλείται Εκείνον ως μάρτυρα, δείχνοντας ότι του υπενθύμισε και αυτό. Έπειτα, διδάσκοντας πώς πρέπει να κηρύττει τον λόγο, προσθέτει: Κήρυξε τον λόγο, να επιμένεις σε κατάλληλο και σε ακατάλληλο χρόνο, έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε με κάθε μακροθυμία και διδαχή.

Τι σημαίνει το «ευκαίρως, ακαίρως»; Δηλαδή, να μην έχεις καθορισμένο καιρό, αλλά πάντα να είναι για σένα ο κατάλληλος καιρός, όχι μόνο σε καιρό ειρήνης, όχι σε περίοδο ανέσεως, ούτε μόνο όταν κάθεσαι στην εκκλησία· αλλά ακόμη και μέσα στους κινδύνους, ακόμη και αν βρίσκεσαι στη φυλακή, ακόμη και αν είσαι δεμένος με αλυσίδες, ακόμη και αν πρόκειται να οδηγηθείς στον θάνατο, και εκείνη ακριβώς τη στιγμή να ελέγξεις, να μη διστάσεις να επιτιμήσεις. Διότι τότε έχει θέση και η επιτίμηση, όταν έχει προηγηθεί ο έλεγχος, όταν έχει αποδειχθεί η πράξη. «Παρακάλεσε», λέγει, όπως ακριβώς συμβαίνει με τους ιατρούς: αφού υπέδειξε το τραύμα, έκανε την τομή και έπειτα προσέθεσε το φάρμακο· εάν δε κάποιο από αυτά παραλειφθεί, το άλλο καθίσταται άχρηστο. Διότι, εάν επιτιμήσεις χωρίς να ελέγξεις προηγουμένως, θα φανείς θρασύς και κανείς δεν θα σε ανεχθεί· μετά όμως την απόδειξη, τότε αποδέχεται την επιτίμηση, ενώ πρωτύτερα θα είναι αυθάδης· εάν πάλι ελέγξεις και επιτιμήσεις σφοδρά, χωρίς να προσθέσεις την παράκληση, και πάλι τα πάντα ανατρέπονται. Διότι ο έλεγχος από μόνος του είναι αφόρητος, όταν δεν είναι αναμεμειγμένος με την παράκληση. Όπως ακριβώς η χειρουργική τομή, καίτοι είναι σωτήρια, εάν δεν συνοδεύεται από πολλά μέσα που ανακουφίζουν τους πόνους, ο ασθενής δεν αντέχει να κόβεται και να τέμνεται· έτσι συμβαίνει και εδώ. «Και με κάθε», λέγει, «μακροθυμία και διδαχή».

Διότι και εκείνος που ελέγχει έχει ανάγκη από μακροθυμία, ώστε να μην πιστεύει αβασάνιστα, και η επιτίμηση χρειάζεται παράκληση, ώστε να γίνει αποδεκτή. Τι είναι αυτό που προσθέτει στη μακροθυμία λέγοντας: «Και με διδαχή»; Όχι σαν να οργίζεται, όχι σαν να τρέφει απέχθεια, όχι σαν να επιτίθεται, όχι σαν να έχει βρει απέναντί του εχθρό· όλα αυτά ας παραμεριστούν· αλλά τι;

Ως κάποιος που αγαπά, που συμπάσχει, που πενθεί περισσότερο από εκείνον, που λιώνει από λύπη για τα δικά του ζητήματα. «Με κάθε μακροθυμία», λέει, «και διδαχή», όχι με την οποιαδήποτε. «Διότι θα έρθει καιρός που δεν θα ανεχθούν την υγιαίνουσα διδασκαλία». Προτού να εκτραχηλιστούν, πρόλαβέ τους όλους. Γι' αυτό είπε: «Και ευκαίρως και ακαίρως»· κάνε τα πάντα, ώστε να τους έχεις πρόθυμους μαθητευόμενους. «Αλλά σύμφωνα με τις δικές τους επιθυμίες», λέει, «θα σωρεύσουν για τον εαυτό τους διδασκάλους».

γ΄. Βλέπεις πώς στον μεν Τιμόθεο δίδει εντολή και λέγει: «Έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε»· εδώ όμως: «Αυτά να λαλείς και να παρακαλείς, και να ελέγχεις με κάθε επιταγή»; Επειδή το ήθος αυτών ήταν σκληρότερο, για τον λόγο αυτόν προστάζει να ελέγχει αυστηρά και με κάθε επιταγή. Διότι υπάρχουν ορισμένα αμαρτήματα, τα οποία πρέπει να τα αποτρέπουμε με προσταγές· παραδείγματος χάριν, το να περιφρονεί κανείς τα χρήματα, πρέπει να τον πείθουμε προτρέποντάς τον, καθώς και το να είναι επιεικής, και όλα τα παρόμοια· τον μοιχό όμως, τον πόρνο, τον πλεονέκτη, πρέπει να τους οδηγούμε προς το βέλτιστο με επιταγή. Εκείνον που ασχολείται με τους οιωνούς, εκείνον που δίνει σημασία σε κληδονισμούς και εκείνον που πράττει άλλα τέτοια, δεν πρέπει να τον ελέγχουμε απλώς με επιταγή, αλλά με κάθε επιταγή.

Δ΄. Επομένως, ας διδαχθούμε και εμείς από αυτό να θεωρούμε καθετί άλλο δευτερεύον σε σχέση με την ακρόαση του θείου λόγου, και να μη νομίζουμε καμία στιγμή ως ακατάλληλη, αλλά, ακόμη κι αν χρειαστεί να πάμε σε ξένο σπίτι, ακόμη κι αν όντας άγνωστοι χρειαστεί να παρουσιαστούμε σε σπουδαίους άνδρες, ακόμη κι αν είναι προχωρημένη ώρα της ημέρας, σε οποιαδήποτε στιγμή, ποτέ να μην παραμελούμε αυτήν την πνευματική εμπορία. Η τροφή, λοιπόν, τα λουτρά, τα δείπνα και οι άλλες βιοτικές μέριμνες ας έχουν τον καθορισμένο τους χρόνο. Η διδασκαλία, όμως, για την άνω φιλοσοφία ας μην έχει καμία καθορισμένη ώρα, αλλά όλος ο χρόνος ας ανήκει σε αυτήν. Διότι λέει η Γραφή: «Σε καιρό κατάλληλο και ακατάλληλο, έλεγξε, επίπληξε, παρακάλεσε». Και ο Προφήτης λέει: «Στον νόμο Του θα μελετά ημέρα και νύχτα». Αλλά και ο Μωυσής διέταζε τους Ιουδαίους να το κάνουν αυτό διαρκώς. Διότι τα βιοτικά, τα λουτρά δηλαδή και τα δείπνα, αν και είναι αναγκαία, ωστόσο όταν γίνονται συνεχώς κάνουν το σώμα αδύναμο. Η διδασκαλία της ψυχής, αντίθετα, όσο περισσότερο αυξάνεται, τόσο πιο ισχυρή κάνει την ψυχή που τη δέχεται.

Και, Εσύ ποιος είσαι που κρίνεις ξένο δούλο; Και πάλι: Ώστε να μην κρίνετε τίποτε προ του καιρού, μέχρις ότου έλθει ο Κύριος. Πώς λοιπόν αλλού λέει: Έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε; Και, Αυτούς που αμαρτάνουν να τους ελέγχεις ενώπιον όλων; Και ο Χριστός λέει στον Πέτρο: Πήγαινε, έλεγξέ τον μεταξύ εσού και αυτού μόνου· και αν παρακούσει, πάρε μαζί σου και άλλον· εάν όμως ούτε και έτσι υποχωρήσει, ανάγγειλέ το στην εκκλησία· και κατέστησε τόσους πολλούς για να επιτιμούν, και όχι μόνο να επιτιμούν, αλλά και να τιμωρούν; Διότι εκείνον που δεν άκουσε κανέναν από αυτούς, διέταξε να θεωρείται ως εθνικός και τελώνης. Και πώς τους έδωσε και τις κλείδες;

Ας προσέξουμε, λοιπόν, αδελφοί, τα λεγόμενα. Μας προστάζει να μελετούμε όλη την ημέρα τον θείο νόμο και τις εντολές του Θεού· και εμείς ούτε δύο ή τρεις ώρες δεν ακούμε τη θεία ανάγνωση, διά της οποίας διορθώνεται η ζωή μας. Διότι υπάρχουν κάποιοι, οι οποίοι, σαν την κουφή οχιά, κλείνουν τα αυτιά τους και απομακρύνονται, μη θέλοντας να ακούσουν τους θείους λόγους και την ψυχωφελή διδασκαλία· το δε φοβερότερο είναι ότι και μερικοί κληρικοί το πράττουν αυτό, καθώς και αδελφοί και συλλειτουργοί μας. Και εάν δεν είχαμε λάβει από τον Απόστολο την εντολή που λέει: «Έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε», θα είχαμε θέσει θύρα στο στόμα μας, ώστε να υπομείνουμε και να βαστάξουμε τα βάρη τους.

Διότι αυτό είναι το κατεξοχήν γνώρισμα του ελέους και της φιλανθρωπίας, το να θεραπεύει κανείς τα τραύματα. «Το λάδι όμως του αμαρτωλού», λέει, «ας μην αλείψει το κεφάλι μου». Είδες ψυχή συγκροτημένη με την αρετή; Των μεν δικαίων ακόμη και τις επιπλήξεις τις δέχεται με ευχαρίστηση, των δε παρανόμων αποκρούει ακόμη και όσα λέγονται προς χάριν κολακείας. Γιατί άραγε; Επειδή εκείνοι μεν, δείχνοντας δήθεν έλεος, πολλές φορές οδήγησαν στην απώλεια· αυτοί δε, επιπλήττοντας και συνετίζοντας αυστηρά, οδήγησαν στη διόρθωση· και με τον έλεγχο των δεύτερων είναι συνυφασμένο το έλεος, ενώ με το έλεος των πρώτων ο θάνατος. Γι' αυτό και κάποιος είπε: «Είναι πιο αξιόπιστα τα τραύματα των φίλων, παρά τα πρόθυμα φιλιά των εχθρών». Και πρόσεξε πώς φανερώνει εδώ το αποστολικό λόγιο: «Έλεγξε, επίπληξε, παρακάλεσε». Διότι τέτοιος είναι και ο έλεγχος των αγίων. Έτσι ακριβώς πράττουν και οι ιατροί: δεν κάνουν μόνο τομές, αλλά και δένουν τις πληγές.

Ότι είναι επικίνδυνο και για εκείνους που ομιλούν και για εκείνους που ακούν το να αγορεύουν με σκοπό να γίνονται αρεστοί, και ότι είναι ωφέλιμο και μέγιστη δικαιοσύνη το να κατηγορεί κανείς τα δικά του αμαρτήματα. αʹ. Αρκετά σας επιπλήξαμε, νομίζω, τις προάλλες, και σας προξενήσαμε βαθύτερη πληγή· επομένως, είναι ανάγκη να σας θεραπεύσουμε σήμερα και να επιθέσουμε ηπιότερα φάρμακα. Διότι αυτός είναι ο άριστος τρόπος της ιατρικής τέχνης, όχι μόνο να τέμνει, αλλά και να επιδένει τα τραύματα· αυτός είναι ο θαυμαστός κανόνας της διδασκαλίας, όχι μόνο να επιτιμά, αλλά και να προτρέπει και να παρηγορεί. Έτσι άλλωστε και ο Παύλος παρήγγειλε: «Ἔλεγξον, ἐπιτίμησον, παρακάλεσον».

Ταράχθηκε από τον θυμό ο οφθαλμός μου· είναι δε χειρότερο να εκδηλώνει κανείς την ορμή της ψυχής του με τα χείλη· ενώ η εκδήλωσή της με τα χέρια είναι παντελώς εχθρική και ξένη προς τη μοναχική, αγγελική και θεϊκή πολιτεία. Εάν θέλεις να θεραπεύσεις το κάρφος του άλλου, ή μάλλον νομίζεις ότι μπορείς, πρόσεξε μήπως, αντί για ιατρικό εργαλείο, χρησιμοποιήσεις δοκάρι για να τον αλείψεις ή να τον καθαρίσεις. Δοκάρι είναι ο βαρύς λόγος και οι απρεπείς συμπεριφορές· το άλλο δε, είναι η επιεικής διδασκαλία και η μακρόθυμη επιτίμηση. «Έλεγξε», λέει, «επιτίμησε, παρακάλεσε»· σε καμία περίπτωση, όμως, να μην χτυπήσεις. Αν παραστεί ανάγκη να γίνει κι αυτό, ας γίνεται σπανίως και όχι από τον ίδιο. Ας εξετάσουμε προσεκτικά, και θα δούμε ότι σε πολλούς από τους οξύθυμους επιτελούνται με προθυμία η αγρυπνία, η νηστεία και η ησυχία.

Εννοεί εκείνη τη Γραφή, για την οποία είπε ότι: Από βρέφος γνωρίζεις τα ιερά Γράμματα. «Ζωντανούς και νεκρούς, κατά την επιφάνειά του και τη βασιλεία του· κήρυξε τον λόγο, επίμεινε». Εννοεί τους αμαρτωλούς και τους δικαίους· ή ότι πολλοί θα βρεθούν ζωντανοί. «Είτε είναι κατάλληλος ο καιρός είτε ακατάλληλος· έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε με κάθε μακροθυμία και διδαχή. Διότι θα έρθει καιρός που δεν θα ανέχονται την υγιή διδασκαλία, αλλά σύμφωνα με τις δικές τους επιθυμίες θα συγκεντρώσουν πλήθος δασκάλων για τον εαυτό τους». Δηλαδή: Μην έχεις καθορισμένο χρόνο· ας είναι πάντοτε κατάλληλος καιρός για σένα. Να μη διδάσκεις μόνο όταν βρίσκεσαι σε ειρήνη, ούτε όταν είσαι σε ευθυμία, ούτε μόνο όταν κάθεσαι στην Εκκλησία, και στους κινδύνους να υποχωρείς, αλλά ακόμη κι αν βρίσκεσαι στη φυλακή, ακόμη κι αν είσαι δεμένος με αλυσίδες, να μην παύσεις το κήρυγμα. «Επειδή θα αισθάνονται φαγούρα στα αυτιά τους για να ακούσουν κάτι ευχάριστο, και θα αποστρέψουν μεν την ακοή τους από την αλήθεια, θα εκτραπούν δε σε μύθους».

Τι σημαίνει αυτό που έγραψε ο Απόστολος στην επιστολή του προς τον Τιμόθεο: «να επιμένεις σε κατάλληλο και ακατάλληλο χρόνο»; Εάν, λέει, κάποιος εμπλέκεται στην κακία, για τον οποίο είναι ο κατάλληλος χρόνος να διδαχθεί, να τον νουθετείς μέσω της διδασκαλίας ώστε να αποφεύγει το κακό και να επιλέγει το αγαθό· εάν πάλι κάποιος δεν εμπλέκεται στην κακία, γεγονός που φαντάζει ως ακατάλληλος χρόνος, και σε έναν τέτοιον άνθρωπο, λέει, να παρέχεις τη γνώση, θωρακίζοντάς τον απέναντι σε μελλοντική επίθεση πειρασμών.

Τι λοιπόν, λέει, δεν πρέπει να λέμε απολύτως τίποτα σε αυτόν που αμαρτάνει; Όχι απλώς πρέπει να του μιλάμε, αλλά πρέπει να του μιλάμε με πολλή φροντίδα. «Με έλεγχο», λέει, «να ελέγξεις τον πλησίον σου και δεν θα φορτωθείς αμαρτία εξαιτίας του»· και «έλεγξε», λέει, «επιτίμησε, παρακάλεσε»· διότι άλλο πράγμα είναι το να ελέγχει κανείς, να επιτιμά και να διαπαιδαγωγεί με σκοπό τη διόρθωση του αδελφού, και άλλο το να κρίνει, να κατακρίνει και να κατηγορεί. Διότι, ενώ είναι καλό ο καθένας από εμάς να προσέχει τον εαυτό του και να χαλιναγωγεί τη γλώσσα του, είναι επίσης καλό και πάρα πολύ καλό, να μεριμνά κανείς με όλες του τις δυνάμεις και για τη σωτηρία της ψυχής του αδελφού, για την οποία μεριμνώντας και ο Δεσπότης των συμπάντων υπέμεινε τον θάνατο.

Πρέπει, λοιπόν, εσύ, ο ποιμένας των προβάτων του Χριστού, να κατέχεις, όπως έχει ειπωθεί, κάθε σωματική και πνευματική αρετή, ως κεφαλή του υπόλοιπου σώματος της υπό την καθοδήγησή σου ισραηλιτικής εκκλησίας, ώστε οι αδελφοί, αποβλέποντας σε σένα ως σε ένα καλό αρχέτυπο, να εγχαράξουν και οι ίδιοι μέσα τους χαρακτήρες όσο το δυνατόν πιο καλούς και βασιλικούς. Ας μην πάψει, λοιπόν, ποτέ να ηχεί η σάλπιγγα που βρίσκεται μέσα σου, αλλά στους μεν να προλέγεις την ερχόμενη ρομφαία εναντίον των απειθών και σκληρόκαρδων, ώστε, ακόμη κι αν σε παρακούσουν, να γλιτώσεις τη δική σου ψυχή από τη φοβερή οργή του Θεού, τους δε να τους νουθετείς, να τους διδάσκεις, να τους παρακαλείς, και κάποιες φορές σε όσους έχουν ανάγκη ελέγχων και επιπλήξεων να παρουσιάζεσαι ευκαίρως ακαίρως, επιπλήττοντας, επιτιμώντας και ανακόπτοντας τις κακές τους πράξεις, όπως σε προστάζει ο θείος απόστολος. Άνοιξε τα σπλάχνα σου εξίσου σε όλους τους αδελφούς σου, και την μεν αγάπη να την έχεις ίση προς όλη την αδελφότητα που ποιμαίνεις, τη δε τιμή να την απονέμεις αξίως στον καθένα σύμφωνα με την αξία και το μέγεθος της αρετής του, χωρίς να προτιμάς αντί του πνευματικού και ενάρετου ούτε καν αυτόν που έχεις ως πρώτο στις διακονίες του ποιμνίου σου.

Στο τέκνο Τιθόιο Μικρή είναι η επιστολή σου, τέκνο μου, αλλά έχει τη δύναμη μεγάλης θλίψης· και γνωρίζω ότι σε λύπησα, τον γιο μου, αλλά όχι επειδή το ήθελα, ούτε επειδή φέρθηκα χωρίς συμπόνια, αλλά για να γνωρίσεις ότι έχεις πατέρα, έστω και αμαρτωλό, ο οποίος όμως αγαπά τα τέκνα του. Διότι, από την πολλή αγάπη που τρέφω για σένα, προκειμένου να γίνεις τέλειος και να μην υστερείς σε τίποτα, σε έπληξα, σε λύπησα, σε επέπληξα και έκανα βαριά την αγανάκτησή μου, ώστε να σε διαμορφώσω όπως ακριβώς το ζητά η αλήθεια. Και πράγματι, με τη χάρη του Χριστού, σε βρήκα δοκιμασμένο σαν μέσα στο πυρ της θλίψης, και φάνηκες σε μένα πολυτιμότερος από τον χρυσό, μέσα από όσα είπες για να απολογηθείς, μέσα από την κατάνυξη που έδειξες, μέσα από τη βραχυλογία σου. Διότι το να αρθρώσει λίγα λόγια απολογίας αυτός που επιπλήττεται, αποτελεί μέτρο μεγάλης ταπεινώσεως και αρετής. Είδες, τέκνο μου, πώς σου ανέσκαψα με το εργαλείο της επιπλήξεως τους θησαυρούς της αρετής, και ενώ ήταν άγνωστοι, τους έφερα στο φως ενώπιον των αδελφών σου, φανερώνοντάς σε εντελώς αλλαγμένο προς το καλύτερο; Ώστε οφείλεις και ευγνωμοσύνη να μου ομολογείς για την ύψωση της δόξας σου. Μετέτρεψες τη θλίψη μου, την οποία άθελά σου προκάλεσες, σε μεγάλη χαρά, με ενθάρρυνες πολύ περισσότερο στη θερμή σου αγάπη, μάρτυράς μου ο Θεός· ώστε δεν μετανιώνω που σε επέπληξα (διότι άνοιξα πηγή αγάπης), ώστε δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητος ο αποστολικός νόμος, που λέει: έλεγξε, παρηγόρησε, επίπληξε σε εύθετο και μη εύθετο χρόνο.

Κατήχηση προς τους μαθητές του. Εγώ ο ταπεινός επιτελώ αυτό το έργο στις κατηχήσεις όχι από επιτήδευση για επίδειξη ούτε από παράξενη έπαρση του νου, αλλά με φόβο και τρόμο, με καρδιά που πονάει και με αγάπη, αδελφοί και πατέρες, εφόσον βέβαια δείγμα εκείνου που αγαπά είναι το να παιδαγωγεί με επιμέλεια. «Έλεγξε», λέει, «επίπληξε, σε εύθετο και άκαιρο χρόνο»· και επίσης, «παρακάλεσε, νουθέτησε», και όσα άλλα περιέχει και προστάζει ο νόμος του Θεού.

Κατηχητική ομιλία προς τους μαθητές του. Καθώς η ιερή Τεσσαρακοστή ήδη πλησιάζει, θεώρησα κατάλληλη ευκαιρία να σας απευθύνω λίγα λόγια, ω αγαπημένα τέκνα και τιμιότατοι αδελφοί, μολονότι προτρέπομαι από τον Απόστολο να παρακαλώ, να ελέγχω και να επιτιμώ ευκαίρως και ακαίρως. Τώρα, όμως, η περίοδος της νηστείας έχει από μόνη της αυτή την προτροπή, αφού γνωρίζει πώς να φέρνει σε κατάνυξη ακόμη και τον σκληρόκαρδο. Υποδεχθείτε, λοιπόν, αδελφοί, με χαρά αυτές τις ιλαρές ημέρες, επιτελώντας ο καθένας στο κατάλυμα όπου φιλοξενείται τα καθιερωμένα ανάλογα με τις δυνάμεις του, ώστε μέσα από την ησυχία και την εγκράτεια στις τροφές να καθαρίσουμε την καρδιά μας, να δώσουμε φτερά στην ψυχή μας και να καταπατήσουμε τα πάθη. Διότι αυτό επιζητεί η νηστεία, αυτό η ησυχία, αυτό η εντολή, αυτό είναι το κεφάλαιο της σωτηρίας μας. Από αυτό η συμμετοχή στα άγια Μυστήρια θα γίνει για εμάς ευπρόσιτη, ή μάλλον εφόδιο αιώνιας ζωής. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, δηλαδή χωρίς την απαιτούμενη καθαρότητα όσο είναι εφικτό στην ταπεινή μας φύση, τρώει και πίνει την καταδίκη του σύμφωνα με το αποστολικό λόγιο, μη διακρίνοντας το σώμα του Κυρίου.

Διότι είναι γραμμένο: Να επιμένεις εγκαίρως και ακαίρως, να ελέγξεις, να επιτιμήσεις, να παρακαλέσεις. Επειδή λοιπόν έχουμε ταχθεί σε αυτό το έργο, αν και ανάξια, οφείλουμε να πράττουμε τα καθήκοντά μας. Και άλλοτε μεν να ελέγχουμε, άλλοτε δε να επιτιμούμε, και έπειτα να παρακαλούμε με την πρέπουσα διδασκαλία. Διότι με πολλούς τρόπους ενεργείται η σωτηρία μας και με διάφορα λόγια και μεθόδους αγωγής θεραπεύονται τα ψυχικά μας πάθη. Γι' αυτόν τον λόγο, η φροντίδα και η μέριμνά μου δεν είναι μικρή, και ο αγώνας και ο φόβος μου δεν είναι τυχαίος, ώστε εσάς, το ποίμνιο του Χριστού, τον εκλεκτό Του λαό, τους αγγελικούς άνδρες, αυτούς που έφυγαν από τον κόσμο, τους καθαρούς λάτρεις του Χριστού, αυτούς που απομονώθηκαν από κάθε κοσμική ματαιότητα, αν βεβαίως ζούμε με αυτόν τον τρόπο, να σας παρουσιάσω στον Θεό μου άμωμους και άμεμπτους, εντός της τελειότητας της ενάρετης πολιτείας. Σας ικετεύω λοιπόν, να δέχεστε από εμένα με ευμένεια τόσο τις παρακλήσεις όσο και τις επιτιμήσεις, και μέσω εμού και όσα προέρχονται από τους άλλους προεστώτες, και τόσο τους οικτιρμούς όσο και τους ελέγχους, και τόσο τη συμπόνια όσο και την αυστηρότητα. Και κλίνοντας το αυτί σας, να δέχεστε προσεκτικά τα λεγόμενα, όχι με καταφρόνηση, ούτε από απλή συνήθεια, ούτε ως λόγια που λέγονται έτσι απλώς και χάνονται στον αέρα, αλλά ως προερχόμενα από πόνο ψυχής, από συνοχή καρδιάς, και για χάρη της ειλικρινούς αγάπης και της σωτηρίας σας.

Σε εμένα, λοιπόν, τέκνα μου, ανήκει το να ομιλώ και να σας υπενθυμίζω· σε εσάς δε ανήκει η ασφάλεια, εάν βεβαίως προσέχετε. Και να μην έχετε το δικαίωμα να λέτε ότι, «ιδού πάλι ο πολυλογάς και φλύαρος περιττολογεί με τη συνεχή υπενθύμιση και μας κουράζει με την ταυτολογία». Δεν θα παύσω, λοιπόν, εγκαίρως και ακαίρως να ελέγχω, να παρακαλώ, να νουθετώ· εάν βεβαίως και αξιωθώ να εκπληρώσω το αποστολικό καθήκον εφόσον αναπνέω· εξάλλου αποτινάσσοντας από πάνω μου, όσο είναι δυνατόν, το φοβερό κρίμα της σιωπής. Αλλά γνωρίζω καλά ότι θα προκόψετε περισσότερο, και οι καλοί θα γίνουν καλύτεροι, και οι πεσμένοι θα ανορθωθούν, και όλοι, πράττοντας τα αγαθά, θα σωθούμε εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. Στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Κατήχηση ΡΙΓ'. Περί του να υποφέρει κανείς τα δυσχερή της υποταγής και να δέχεται με καλή διάθεση τις επιτιμήσεις από τον καθηγούμενο· στο οποίο κείμενο γίνεται λόγος και για το πώς να πολιτεύεται κανείς κατά μίμηση των αγίων ημών πατέρων. Αδελφοί, πατέρες και τέκνα, δεν είναι δυνατόν να σιωπήσω απέναντί σας, αλλά είναι αναγκαίο να σας προσφέρω κάθε φορά αυτόν τον ταπεινό μου λόγο· διότι είναι γραμμένο: «να επιμένεις εγκαίρως και ακαίρως, να ελέγξεις, να επιτιμήσεις, να παρακαλέσεις». Επειδή, λοιπόν, σε αυτήν τη θέση έχουμε ταχθεί, αν και αναξίως, οφείλουμε να πράττουμε το καθήκον μας και άλλοτε να ελέγχουμε, άλλοτε να επιτιμούμε, και έπειτα να παρακαλούμε με την πρέπουσα διδασκαλία. Διότι με πολλούς τρόπους ενεργείται η σωτηρία μας και με διάφορους λόγους και τρόπους αγωγής θεραπεύονται τα πάθη της ψυχής μας. Γι' αυτό, η φροντίδα και η μέριμνά μου δεν είναι λίγη, ο αγώνας και ο φόβος μου δεν είναι τυχαίος, ώστε εσάς, το ποίμνιο του Χριστού, τον εκλεκτό λαό του, τους αγγελικούς άνδρες, τους φυγάδες του κόσμου, τους καθαρούς λατρευτές του Χριστού, τους απομονωμένους από κάθε κοσμική ματαιότητα - εφόσον βεβαίως έτσι ζούμε - να σας παρουσιάσω στον Θεό μου άμωμους και άμεμπτους, μέσα στην τελειότητα της ενάρετης πολιτείας.

Αυτοί όμως για τους οποίους γίνεται λόγος, όχι μόνο υβρίζουν με οργή, αλλά επιχειρούν και να χτυπούν, και μάλιστα αδελφούς του ιδίου σχήματος. Έπειτα, όταν εγκαλούνται για αυτή την προπέτεια, απαντούν ότι δεν έχουν καταδικαστεί από κάποιον κανόνα, επειδή, όπως λένε, δεν χτυπήσαμε εμείς οι ίδιοι, αλλά μέσω άλλων. Προβάλλουν έτσι ως υπεράσπιση του πάθους τους ένα μικρό ρητό από την Κλίμακα, αγνοώντας ότι ο λόγος εκείνος είναι βεβιασμένος και στερείται νομιμότητας. Το δηλώνει άλλωστε και ο ίδιος ο πατέρας, όταν σχολιάζει τα λόγια του Αποστόλου λέγοντας τα εξής: «Έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε, όχι όμως και να χτυπήσεις.» Εάν λοιπόν δεν είπε να χτυπάμε, ποιος είναι αυτός που τολμά να προσθέσει ή να αφαιρέσει κάτι από όσα έχουν παραδοθεί αποστολικώς; Εξάλλου, αν το να έχει χτυπήσει κανείς όχι ο ίδιος, αλλά μέσω άλλου, τον απαλλάσσει από την κατηγορία, ας απαλλαγούν από το έγκλημα του φόνου και όλοι οι τύραννοι, διότι δεν σκότωσαν οι ίδιοι, αλλά μέσω των υπηρετών τους, τους προφήτες και τους μάρτυρες. Και ας μη λέει κανείς ότι ο δείνα τιμώρησε τον τάδε, αλλά ας ζητά να κατονομάζει τους υπηρέτες που το εκτέλεσαν, πράγμα το οποίο είναι άτοπο. Πώς, επίσης, θα παραβλεφθεί ο αποστολικός κανόνας που διατάσσει ρητά: «Επίσκοπο ή πρεσβύτερο ή διάκονο που χτυπά πιστούς που αμαρτάνουν ή απίστους που αδικούν, προστάζουμε να καθαιρείται»; Μήπως άραγε διέφυγε της προσοχής του Αγίου Πνεύματος να διευκρινίσει το ενδεχόμενο να χτυπά κανείς μέσω άλλου; Αλλά μακριά από τέτοιες ανοησίες.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΠΕ΄ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΠΟΦΥΓΗΣ ΤΗΣ ΟΛΕΘΡΙΑΣ ΗΔΟΝΗΣ Αδελφοί και πατέρες, το πόσο μεγάλο αγώνα πρέπει να διεξάγει ο δάσκαλος για τους μαθητές του, το υποδεικνύει ο Απόστολος λέγοντας προς τον Τιμόθεο: «Να επιμένεις έγκαιρα και άκαιρα, να ελέγξεις, να επιτιμήσεις, να παρακαλέσεις, με κάθε μακροθυμία και διδασκαλία· διότι θα έρθει καιρός που δεν θα ανέχονται την υγιαίνουσα διδασκαλία». Ας μη γένοιτο όμως σε εμένα να σας απευθύνομαι επειδή βρίσκεστε σε τέτοια κατάσταση, αλλά επειδή η φύση μας είναι ληθαργική και επιρρεπής στην πτώση, λησμονώντας τα διδάγματα, και έχει πάντοτε την ανάγκη να κεντρίζεται, σαν από κάποιο κεντρί, από το χτύπημα του λόγου, ώστε να αφυπνίζεται και να βλέπει τη χαρά που βρίσκεται μπροστά της.