Πατερικές αναφορές στο ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ 17:20

Στον οποίο υπήρχε η επιγραφή: «Στον Άγνωστο Θεό». Τι σημαίνει αυτό; Οι Αθηναίοι, επειδή κατά καιρούς δέχθηκαν πολλούς θεούς και από ξένα έθνη, όπως το ιερό της Αθηνάς, τον Πάνα και άλλους από αλλού, φοβούμενοι μήπως τυχόν υπάρχει και κάποιος άλλος, άγνωστος μεν ακόμη σε αυτούς, ο οποίος όμως λατρεύεται αλλού, για μεγαλύτερη δήθεν ασφάλεια έστησαν βωμό και σε αυτόν. Και επειδή ο Θεός δεν τους ήταν γνωστός, είχε γραφτεί η επιγραφή: «Στον Άγνωστο Θεό». Ο Παύλος, λοιπόν, λέγει ότι αυτός είναι ο Ιησούς Χριστός, ή μάλλον ο Θεός των πάντων. Λέγει, λοιπόν: «Εκείνον τον οποίο αγνοείτε και όμως λατρεύετε, αυτόν εγώ σας καταγγέλλω». Βλέπεις πώς αποδεικνύει ότι τον είχαν ήδη αποδεχθεί; «Δεν εισάγω τίποτα το ξένο», λέγει, «ούτε τίποτα το καινούργιο». Άλλωστε, διαρκώς αυτό έλεγαν εκείνοι: «Ποια είναι αυτή η νέα διδασκαλία που κηρύττεις; Διότι φέρνεις στα αυτιά μας κάποια ξένα πράγματα». Αμέσως, λοιπόν, ανατρέπει την εντύπωσή τους και λέγει: «Ο Θεός που δημιούργησε τον κόσμο και όλα όσα υπάρχουν μέσα σε αυτόν, αυτός που είναι Κύριος του ουρανού και της γης». Έπειτα, για να μη νομίσουν ότι είναι ένας από τους πολλούς θεούς, σπεύδει να το διορθώσει προσθέτοντας: «Δεν κατοικεί σε χειροποίητους ναούς, ούτε υπηρετείται από ανθρώπινα χέρια, σαν να έχει ανάγκη από κάτι». Βλέπεις πώς σιγά-σιγά εισάγει την αληθινή φιλοσοφία; Πώς περιγελά την ελληνική πλάνη; «Διότι αυτός έδωσε ζωή και πνοή και τα πάντα· και δημιούργησε από ένα αίμα κάθε έθνος ανθρώπων, για να κατοικούν σε ολόκληρο το πρόσωπο της γης». Αυτό αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα του Θεού.

Οι Αθηναίοι δεν χρησιμοποιούσαν πλέον τους δικούς τους νόμους, καθώς είχαν ήδη υποταχθεί στους Ρωμαίους. Και για ποιον λόγο θέλησαν αυτοί να έλθουν σε συζήτηση μαζί του; Επειδή έβλεπαν και άλλους να συζητούν, και ότι ο άνθρωπος είχε αποκτήσει φήμη. Και πρόσεξε, αμέσως μιλούν υβριστικά: Διότι ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος. Φαίνεται, λέει, ότι είναι κήρυκας ξένων δαιμονίων· διότι δαιμόνια ονόμαζαν τους θεούς τους, επειδή οι πόλεις ήταν γεμάτες από είδωλα. Και αφού τον έπιασαν, τον οδήγησαν στον Άρειο Πάγο, λέγοντας. Γιατί τον έσερναν στον Άρειο Πάγο; Με σκοπό να τον καταπτοήσουν, εκεί όπου δίκαζαν τις υποθέσεις φόνου: Μπορούμε να μάθουμε ποια είναι αυτή η νέα διδασκαλία που κηρύττεις; Διότι φέρνεις στα αυτιά μας κάποια παράξενα πράγματα.

Είναι προφανές ότι αναφέρεται στον Δημιουργό, έστω και αν τον μεν τον αγνοούσαν, ενώ τον άλλον τον γνώριζαν. Ομοίως, το ότι τα έχει δημιουργήσει όλα, θα ταίριαζε κυρίως να λεχθεί για τον Θεό παρά για τον Δία, έναν άνθρωπο μιαρό, κατάπτυστο και απατεώνα. Έτσι, ο Παύλος δεν είπε το «Διότι και δικό του γένος είμαστε» με την ίδια έννοια που το είπε εκείνος (ο ποιητής) —μη γένοιτο— αλλά με διαφορετικό νόημα. Διότι είπε ότι είμαστε γένος του Θεού, δηλαδή οικείοι, πολύ κοντινοί του· ή όπως θα έλεγε κάποιος, πάροικοι και γείτονές του. Γιατί, προκειμένου να μην πουν πάλι: «Εισάγεις παράξενα πράγματα στις ακοές μας» (αφού τίποτα δεν προκαλεί τόση αντίδραση στους ανθρώπους), φέρνει στη μέση τον ποιητή. Και δεν είπε: «Δεν οφείλετε να νομίζετε ότι το Θείο είναι όμοιο με χρυσό ή άργυρο, ω μιαροί και παμμίαροι», αλλά εκφράστηκε πιο ταπεινά: «Δεν οφείλουμε», λέει, «να το νομίζουμε αυτό, αλλά (να σκεφτόμαστε) κάτι ανώτερο από αυτό». Και τι είναι άραγε το ανώτερο από αυτό;

Επρόκειτο μετά από αυτά να τον κατηγορήσουν, λέγοντας: «Εισάγεις ξένες διδασκαλίες στα αυτιά μας, καινοτομείς, φέρνεις έναν θεό τον οποίο δεν γνωρίζουμε». Θέλοντας, λοιπόν, να απαλλαγεί από την υποψία της καινοτομίας και να δείξει ότι δεν κηρύττει κάποιον ξένο θεό, αλλά εκείνον που ήδη είχαν προλάβει να τιμήσουν μέσω της λατρείας τους, πρόσθεσε και είπε: «Αυτόν που λατρεύετε χωρίς να τον γνωρίζετε, αυτόν εγώ σας κηρύττω». Εσείς με προλάβατε, λέει· η λατρεία σας προηγήθηκε του δικού μου κηρύγματος. Μην κατηγορείτε, επομένως, ότι εισάγω ξένο θεό· διότι αυτόν ακριβώς κηρύττω, τον οποίο εσείς λατρεύετε εν αγνοία σας, όχι βέβαια με τον τρόπο που του αξίζει, αλλά πάντως τον λατρεύετε. Διότι για τον Χριστό δεν στήνεται τέτοιου είδους βωμός, αλλά βωμός έμψυχος και πνευματικός· ωστόσο, ξεκινώντας από αυτόν τον βωμό, μπορώ να σας ανυψώσω και προς Εκείνον.

Διότι, ιδού, πίστεψε ο εθνικός, βλέποντας τα σημεία των Ιουδαίων. Πώς, πάλι, θα μπορούσαν οι απόστολοι να προσελκύσουν τον Ιουδαίο, εάν δεν επρόκειτο να του προσφέρουν τον προφήτη ως δάσκαλο από το ίδιο του το περιβάλλον; Διότι, εάν ο Παύλος, μπαίνοντας στην Αθήνα, χρειάστηκε το επίγραμμα που ήταν χαραγμένο στον βωμό, και στηριζόμενος σε αυτό πραγματοποίησε προς αυτούς τη διδασκαλία του, προσδοκώντας να τους κερδίσει ευκολότερα με τα δικά τους όπλα, πράγμα που και συνέβη· πολύ περισσότερο, όταν συζητούσε με Ιουδαίους, είχε ανάγκη από τη συμμαχία των προφητών, ώστε να μην τον κατηγορήσουν και εκείνοι ότι εισάγει στα αυτιά τους καινοφανή και παράξενα διδάγματα. Και γιατί, λέει, δεν υπήρχε μία φωνή, ώστε να είχαμε απαλλαγεί από κάθε δυσκολία; Μία φωνή υπήρχε τα παλιά χρόνια, άνθρωπέ μου, και όπως μία είναι η φύση των ανθρώπων, έτσι και μία φωνή υπήρχε για όλους. Από την αρχή δεν υπήρχε κανείς αλλόγλωσσος, δεν υπήρχε ετερόφωνος, δεν υπήρχε Ινδός, ούτε Θράκας, ούτε Σκύθης, αλλά όλοι συνεννοούνταν με μία γλώσσα. Ποια λοιπόν υπήρξε η αιτία; λέει. Ανάξιοι αυτής της μίας φωνής αποδειχθήκαμε εμείς, που είμαστε πάντοτε αγνώμονες απέναντι στον Ευεργέτη. Τι λες; Αποδειχθήκαμε ανάξιοι της φωνής; Ενώ όλα τα άλογα ζώα διατηρούν τη δική τους φωνή· βελάζουν τα πρόβατα, βελάζουν οι αίγες, μουγκρίζει ο ταύρος, χλιμιντρίζει το άλογο, βρυχάται ο λέοντας, ουρλιάζει ο λύκος, συρίζει το φίδι· καθένα από τα άλογα ζώα διατήρησε τον δικό του ήχο, και εγώ μόνος έχω στερηθεί τη δική μου φωνή;

Διότι δεν είναι το ίδιο, δεν είναι, το να έρχεται κανείς και να διδάσκει μετά από πολλούς άλλους διδασκάλους, με το να ρίχνει ο ίδιος πρώτος τους σπόρους. Διότι εκείνο που έχει ήδη μελετηθεί και έχει γίνει οικείο στους πολλούς, εύκολα θα μπορούσε να γίνει ευπρόσδεκτο· αντίθετα, εκείνο που ακούγεται τώρα για πρώτη φορά θορυβεί τη διάνοια των ακροατών και προκαλεί πολλές δυσκολίες στους διδάσκοντες. Αυτό εξάλλου θορυβούσε τους ακροατές και στην Αθήνα, και για τον λόγο αυτό αποστρέφονταν τον Παύλο, κατηγορώντας τον λέγοντας: «Εισάγεις στις ακοές μας κάποια παράξενα πράγματα». Διότι, εάν τώρα η προστασία της Εκκλησίας προκαλεί πολύν κόπο και πόνο σε εκείνους που την κυβερνούν, αναλογίσου πόσο διπλός, και τριπλός, και πολλαπλάσιος ήταν τότε ο πόνος, όταν υπήρχαν κίνδυνοι, και μάχες, και επιβουλές, και φόβος διαρκής. Δεν είναι δυνατόν, δεν είναι δυνατόν να παραστήσει κανείς με λόγια τη δυσκολία την οποία υπέμεναν εκείνοι οι άγιοι τότε· αλλά αυτήν θα την κατανοήσει μόνον αυτός που έχει περάσει μέσα από την ίδια της την εμπειρία.

Έτρεξε στην Αθήνα, και σαν λιοντάρι που σκορπίζει αγέλη αλεπούδων, προκάλεσε σύγχυση στους φιλοσόφους. Παίρνοντας τον βωμό των ειδώλων ως σύμμαχο και δάσκαλο προς την ευσέβεια, έκανε την αφορμή της πλάνης οδηγό προς την αλήθεια, και τραυμάτισε τον διάβολο με το ίδιο του το ξίφος. Διότι συρόταν από τους Αθηναίους στον Άρειο Πάγο για να δώσει λόγο για όσα έλεγε. «Φέρνεις», του έλεγαν, «παράξενα πράγματα στα αυτιά μας». Αφού λοιπόν προχώρησε με θάρρος, χωρίς να δειλιάσει καθόλου ο σκηνοποιός απέναντι σε εκείνους που ήταν φουσκωμένοι από την υπεροψία της σοφίας τους, ο απαίδευτος στον λόγο απέναντι σε εκείνους που είχαν περάσει τη ζωή τους μέσα στους λόγους: «Άνδρες Αθηναίοι», λέει, «σε όλα βλέπω ότι είστε υπερβολικά δεισιδαίμονες». Ελέγχοντάς τους, άρχισε αμέσως από το προοίμιο (τόσο πολύ είχε εκπλαγεί και ο ίδιος από το πλήθος των θεών τους): «Σε όλα βλέπω ότι είστε υπερβολικά δεισιδαίμονες. Μεγάλος», λέει, «είναι ο ζήλος σας για την πλάνη· πολλή βλέπω τη λατρεία της πλάνης προς τα είδωλα, και μεγάλος είναι ο φόβος των δαιμόνων που σας περιβάλλει». Ποια είναι η απόδειξη; «Διότι, ενώ περνούσα», λέει, «και παρατηρούσα τα ιερά σας σεβάσματα, βρήκα και έναν βωμό στον οποίο υπήρχε η επιγραφή:»