Πατερικές αναφορές στο ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ 17:23

Παίρνοντας δε αφορμή από μια επιγραφή που ήταν χαραγμένη σε έναν βωμό, και κηρύττοντας από εκεί σε αυτούς με εύστοχο τρόπο τον άγνωστο Θεό και ολοκληρώνοντας ολόκληρη την ομιλία του, τόσο πολύ απείχε από το να σφάλει στα λόγια του ως δήθεν αδαής της θύραθεν σοφίας, ώστε αφού έπεισε τον κορυφαίο των Αρεοπαγιτών Διονύσιο μαζί με τη γυναίκα του, τους μετέστρεψε και τους έκανε δούλους του Χριστού, απομακρύνοντάς τους από πολλούς βωμούς με αφετηρία έναν βωμό και μια μικρή επιγραφή.

Ή δεν άκουσες αυτό που διέταξα στον νομοθέτη Μωυσή: «Φτιάξε μου δύο Χερουβείμ στη σκηνή του μαρτυρίου, ως προμήνυμα της δικής μου εικόνας»; Και πάλι, όταν με δοκίμαζαν οι Ιουδαίοι λέγοντας: «Δάσκαλε, επιτρέπεται να δώσουμε φόρο στον Καίσαρα, ή όχι;», εγώ τους είπα: «Δείξτε μου ένα νόμισμα», και σας λέω: Εκείνοι μου έφεραν ένα δηνάριο· και τους λέω: «Τίνος είναι αυτή η εικόνα και η επιγραφή;» Εκείνοι είπαν: «Του Καίσαρα»· και τους είπα: «Αποδώστε λοιπόν τα του Καίσαρα στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό». Και πάλι προς τον Πέτρο: «Πήγαινε, ρίξε αγκίστρι στη θάλασσα, και στο ψάρι που θα ανέβει, άνοιξε το στόμα του, και θα βρεις έναν στατήρα· δώσε τον για εμένα και για εσένα». Δηλαδή, δώσε τη δική μου εικόνα και τη δική σου στον κόσμο. Ή δεν άκουσες τον μνήστορά σου Παύλο να λέει: «Εφόσον συμπάσχουμε, για να συνδοξαστούμε κιόλας;»· και προς τους Αθηναίους: «Κατά πάντα σας θεωρώ ιδιαιτέρως θρήσκους. Διότι, περιερχόμενος τα σεβάσματά σας, βρήκα και έναν βωμό που έγραφε: Στον Άγνωστο Θεό· αυτόν λοιπόν που εσείς χωρίς να γνωρίζετε λατρεύετε με ευσέβεια, αυτόν εγώ σας κηρύττω». Και προς τους Γαλάτες: «Ω ανόητοι Γαλάτες, ποιος σας βάσκανε ώστε να μην πείθεστε στην αλήθεια, εσάς, μπροστά στα μάτια των οποίων ο Ιησούς Χριστός παρουσιάστηκε ολοκάθαρα ανάμεσά σας, και μάλιστα εσταυρωμένος;»

Και αυτά μεν αποτελούν παραδείγματα που οδηγούν τους πιο απλοϊκούς από τους Έλληνες στη θεογνωσία. Όσον αφορά δε τους σοφούς τους, μέσα από πολλές μαρτυρίες ικανών αρχαίων φιλοσόφων, κάποιοι σοφοί των Ελλήνων όχι μόνο διατύπωσαν πολλά περί θεοσεβείας, αλλά και προανήγγειλαν αμυδρά την οικονομία του Χριστού. Διότι, πράγματι, πολλά χρόνια πριν από την έλευση του Χριστού, κάποιος σοφός ονόματι Απόλλων, παρακινημένος από τον Θεό όπως πιστεύω, ανήγειρε τον ναό στην Αθήνα, γράφοντας πάνω στον βωμό του: «Στον Άγνωστο Θεό». Σε αυτόν, λοιπόν, συγκεντρώθηκαν οι κορυφαίοι φιλόσοφοι των Ελλήνων προκειμένου να τον ρωτήσουν σχετικά με τον ναό, καθώς και περί προφητείας και θεοσεβείας· τα ονόματα αυτών θα αναφέρουμε πως είναι τα εξής: πρώτος ο Τίτων, δεύτερος ο Βίας, τρίτος ο Σόλων, τέταρτος ο Χείλων, πέμπτος ο Θουκυδίδης, έκτος ο Μένανδρος, έβδομος ο Πλάτων. Αυτοί οι επτά φιλόσοφοι είπαν στον Απόλλωνα: «Προφήτευσέ μας, προφήτη, ω Απόλλων, ποιανού είναι αυτός ο ναός και σε ποιον θα ανήκει αυτός ο βωμός μετά από εσένα;» — Προς αυτούς ο Απόλλων αποκρίθηκε: «Όσα έχετε παρακινηθεί να πράττετε για την αρετή και την ευταξία, να τα πράττετε. Διότι εγώ εξαγγέλλω τον Τρισυπόστατο και Ένα, που κυβερνά στα ύψη, του οποίου ο άρρητος Λόγος θα κυοφορηθεί μέσα σε αδέσμευτη κόρη· αυτός, σαν πυροφόρο τόξο, αφού ζωγρήσει ολόκληρο τον κόσμο, θα τον προσφέρει ως δώρο στον Πατέρα· Μαρία δε είναι το όνομά της».

Και αυτά μεν ας τα προσκομίσουμε ως υποδείγματα θεογνωσίας προς τους πιο άφρονες από τους Έλληνες. Απέναντι δε στους σοφούς μεταξύ τους, αντλώντας από αρχαίους και ισχυρούς φιλοσόφους, ορισμένοι σοφοί των Ελλήνων κατέθεσαν πολλές μαρτυρίες περί θεοσεβείας και προανήγγειλαν αμυδρά την οικονομία του Χριστού. Διότι, πολλά χρόνια πριν από την έλευση του Χριστού, κάποιος σοφός ονόματι Απόλλων, κινούμενος όπως νομίζω από τον Θεό, έχτισε τον ναό στην Αθήνα, γράφοντας σε αυτόν τον βωμό: «Στον Άγνωστο Θεό». Σε αυτόν, λοιπόν, συγκεντρώθηκαν οι πρώτοι από τους φιλοσόφους των Ελλήνων για να τον ρωτήσουν σχετικά με τον ναό· τα ονόματα των οποίων είναι τα εξής: Τιτάν, Βίας, Σόλων, Χίλων, Θουκυδίδης, Μένανδρος και Πλάτων. Αφού συγκεντρώθηκαν, οι σοφοί είπαν στον Απόλλωνα: «Προφήτευσέ μας, λέγοντας, ώ Απόλλων, σε ποιον θα ανήκει αυτός ο ναός μετά από εσένα;» 〈Ο Απόλλων〉 αποκρινόμενος σε αυτούς είπε: «Όσα παρακινηθήκατε να πράττετε για την αρετή και την ευταξία, να τα πράττετε, εγώ όμως παραγγέλλω ότι οι τρεις είναι ένας μόνο ύψιστος Θεός, του οποίου ο άφθεγκτος Λόγος, αφού κυοφορηθεί σε άπειρη ανδρός κόρη, διατρέχοντας ολόκληρο τον κόσμο σαν πύρινο τόξο, θα αλιεύσει τους ανθρώπους από την απιστία σαν ψάρια του βυθού, τους οποίους, αφού πιάσει ζωντανούς, θα προσφέρει ως δώρο στον Πατέρα· Μαρία δε θα είναι το όνομά της». Και αυτά είπε προφητεύοντας ο Απόλλων. 〈Ο Τιτάν〉 είπε τα εξής: «Θα έρθει και θα ανατείλει ανάμεσά μας μια άνανδρη κόρη, η οποία πρόκειται να γεννήσει τον ουράνιο Υιό του Θεού και Πατρός».

Εκείνον, λοιπόν, τον οποίο λατρεύετε χωρίς να τον γνωρίζετε, αυτόν εγώ σας κηρύττω. Κυρίλλου. Δηλαδή τον Θεό τον ύψιστο. Διότι οι ταλαίπωροι Έλληνες νομίζουν ότι λατρεύουν και τον όντως υπάρχοντα Θεό, εάν αποδίδουν τον σεβασμό προς αυτόν και στους υπόλοιπους θεούς· αγνοώντας ότι θα κριθούν άξιοι μεγαλύτερης τιμωρίας, επειδή συγκρίνουν το φως με το σκοτάδι, και το αγαθό με το φαύλο, και το νοερό με το άλογο, και το θείο με το ευτελές.

Αρκεί δε και μόνο ένας από τους εν Χριστώ ποιμένες για να απομακρύνει τον λίθο από το φρέαρ, αν και αυτός είναι εξαιρετικά δυσκίνητος· δηλαδή, την επικάλυψη και την ασάφεια που έχει επιρριφθεί πάνω στις περί Θεού δοξασίες, μέσα από τις οποίες καθιστούν εναργή την αλήθεια στα έθνη, και υποδεικνύοντας τον έναν, κατά φύση και αληθινό Θεό, δεν έχουν παύσει να το πράττουν. Και πράγματι, ο μακάριος Παύλος ερχόμενος στην Αθήνα, προσέφερε στους λογίους της το ζωντανό νερό, λέγοντας: «Άνδρες Αθηναίοι, διαπιστώνω ότι σε όλα είστε ιδιαίτερα ευλαβείς. Διότι, λέει, καθώς περνούσα και παρατηρούσα τα σεβάσματά σας, βρήκα και έναν βωμό στον οποίο υπήρχε η επιγραφή: Στον Άγνωστο Θεό. Εκείνον, λοιπόν, τον οποίο λατρεύετε χωρίς να τον γνωρίζετε, αυτόν εγώ σας καταγγέλλω». Βλέπετε, δηλαδή, πώς παρότι ήταν ηγέτες των λαών, και ποιμένες και διδάσκαλοί τους, μόλις και μετά βίας μετακινούν λίγο τον δυσβάστακτο λίθο από το φρέαρ, νομίζοντας μεν ότι δείχνουν ευσέβεια λόγω του σεβασμού τους προς το θείο, έχοντας όμως απομακρυνθεί πολύ από την αλήθεια. Διότι, αφού ανοικοδόμησαν βωμό, χάραξαν την επιγραφή: Στον Άγνωστο Θεό, δηλαδή και στον δαίμονα που δεν είχε γίνει γνωστός. Εκείνοι βέβαια νόμιζαν ότι είχαν συλλάβει την άριστη αντίληψη για τον Θεό. Ο θεσπέσιος Παύλος όμως αξιοποιεί σοφά την επιγραφή και πολύ έντεχνα την οδηγεί προς το ωφέλιμο, λέγοντας ότι ο Θεός που δεν είχε γίνει γνωστός σε αυτούς, είναι ο Χριστός. «Διότι αυτόν, λέγει, τον οποίο εσείς αγνοώντας λατρεύετε, αυτόν εγώ σας καταγγέλλω».

Σιωπώ απέναντί σας, αιρετικοί· διότι έχω εκείνον που απαντά αντί για εμένα. Εγώ τηρώ ησυχία· διότι σας μιλάει ο μαργαρίτης. Μίλησε, πώς γεννήθηκες. Πες τη φύση σου και ντρόπιασε τους αιρετικούς. Φανέρωσε την ύπαρξή σου και διάλυσε τις έωλες φαντασίες. Τα όστρακα ας διαλαλήσουν τη γέννηση του μαργαρίτη. Ας μιλήσουν για τη σύλληψη. Τα μύδια μέσα στα νερά ας γίνουν δάσκαλοι των ανθρώπων που νομίζουν ότι διατρίβουν στον ουρανό. Από τα άλογα, και μάλιστα τα άψυχα, ας διδαχθούν αυτοί που ακροβατούν στις φύσεις των επουρανίων· από αυτά που δεν χρησιμοποιούν ούτε νόμους ούτε θεσμούς, ας λάβουν νόμους εκείνοι που επιβάλλουν νόμους. Δεν αντέχω την αισχύνη των αιρέσεων, διότι απαιτούν λογική εξήγηση για τη δύναμη του Θεού και περιεργάζονται τον τρόπο της θείας Του ενέργειας. Ζητούν τον λόγο από τον Θεό οι χρεώστες της αμαρτίας, επειδή επιδιώκουν εριστικά να κατανοήσουν τη δημιουργία της άρρητης φύσης. Οι κατάκριτοι κρίνουν τον Κριτή, αγνοώντας πώς να απολογηθούν για τους εαυτούς τους. Εάν κατανοήσετε το ακατάληπτο, δεν είναι πλέον ακατάληπτο· και εάν νοήσετε το θείο, δεν θα είναι πλέον θείο, αλλά κοινό. Εάν κατανοήσετε τον άγνωστο Θεό, όπως λέει ο Απόστολος, η γνώση σας έχει καταστεί διάλυση της θείας δυνάμεως.

Διότι και ο ίδιος του ο χαρακτήρας υποδηλώνει ότι διέθετε προπαιδεία, στην οποία δεν μπόρεσαν να αντισταθούν οι Επικούρειοι και οι Στωικοί, καθώς ανατράπηκαν από την επιγραφή του βωμού που αναγνώστηκε με λογιοσύνη από αυτόν, η οποία έγραφε «στον άγνωστο θεό», η οποία διαβάστηκε ρητώς από αυτόν και αμέσως αποδόθηκε ερμηνευτικά: «Εκείνον που χωρίς να γνωρίζετε λατρεύετε, αυτόν εγώ σας καταγγέλλω», και πάλι όταν είπε: «Είπε κάποιος δικός τους προφήτης: οι Κρήτες είναι πάντα ψεύτες, κακά θηρία, γαστέρες αργές», για να υποδείξει τον Επιμενίδη, ο οποίος ήταν αρχαίος φιλόσοφος και δημιουργός του ειδώλου στους Κρήτες. Από αυτόν και ο Καλλίμαχος ο Λίβυος προσάρμοσε τη μαρτυρία στα δικά του λόγια, λέγοντας ψευδώς για τον Δία: «Οι Κρήτες είναι πάντα ψεύτες· διότι, ώ βασιλιά, οι Κρήτες κατασκεύασαν τον τάφο σου, εσύ όμως δεν πέθανες, γιατί υπάρχεις αιώνια». Και βλέπεις πώς ο άγιος απόστολος ομιλεί περί γλωσσών: «αλλά προτιμώ να πω πέντε λόγια στην εκκλησία με τον νου μου», δηλαδή να τα «εκφράσω» με τρόπο κατανοητό. Όπως ο προφήτης εν Αγίω Πνεύματι, φέρνοντας στο φως μέσω της προφητείας όσα του έχουν χορηγηθεί εκ των προτέρων στον νου, ωφελεί αυτούς που ακούν, έτσι κι εγώ θέλω, λέγει, να μιλήσω εις επήκοον της εκκλησίας και για την οικοδομή της, και όχι μέσω του κομπασμού της ελληνικής και της εβραϊκής γλώσσας να οικοδομεί εκείνος που τις γνωρίζει τον εαυτό του, αντί να οικοδομεί την εκκλησία μέσω της γλώσσας που αυτή κατανοεί.

Η αφήγηση των Πράξεων των Αποστόλων μάς διηγήθηκε την παραμονή του Παύλου στην Αθήνα, και το πώς, επειδή ο εκεί λαός είχε κυριευθεί από ειδωλομανία και είχε προσηλωθεί στις κνίσες των βωμών, το Άγιο Πνεύμα παροξυνόταν μέσα στον μακάριο Παύλο, σαν ένα ρεύμα που πλημμύριζε την ψυχή του Αποστόλου και πιεζόταν ασφυκτικά, μη βρίσκοντας διέξοδο ανάμεσα σε ανάξιους. Εξαιτίας αυτού του γεγονότος έρχεται σε αντιπαράθεση με τους Στωικούς και τους Επικούρειους, και αφού στάθηκε στον Άρειο Πάγο, τους οδηγεί στη θεογνωσία με αφετηρία τα οικεία σε αυτούς στοιχεία· διότι ένας βωμός και ένα επίγραμμα αποτέλεσαν γι' αυτόν το προοίμιο του λόγου του.

Δεν γνωρίζω πώς πρέπει να ονομάσω αυτό το κακό, φρενίτιδα ή μανία, ή κάποιο παρόμοιο επιδημικό κακό, το οποίο προκαλεί την παραφορά των λογισμών. Γι' αυτό λέω ότι η ιστορία που αφηγείται ο Απόστολος αναφέρεται σε αυτούς· διότι όσα εξιστορεί η Γραφή για τους Αθηναίους, αυτά μπορεί κανείς να τα διαπιστώσει τώρα σε τούτους εδώ· μάλλον δε, αν πρέπει να πούμε την αλήθεια, τα δικά τους σφάλματα είναι ακόμη πιο ασυγχώρητα από εκείνων. Διότι εκείνοι, έχοντας τα μάτια της ψυχής τους κυριευμένα σαν από κάποια θόλωση εξαιτίας της πλάνης των ειδώλων, αδυνατούσαν να αντικρίσουν άμεσα την ευσεβή αλήθεια για τα όντα· ωστόσο, σαν να ήρθαν σε κάποια επαφή μαζί της μέσω των λογισμών τους, κατενόησαν τούτο μόνο: ότι το Θείο δεν είναι απολύτως καταληπτό, ούτε η υπερβατική φύση είναι τέτοια όπως την φαντάζεται ο ανθρώπινος λογισμός. Γι' αυτό, αφού ομολόγησαν ότι ο αληθινός Θεός είναι άγνωστος, τιμούν τον αγνοούμενο με βωμό και επιγραφή· διότι το γεγονός ότι η διάνοιά τους απέβλεπε στον πραγματικά υπάρχοντα Θεό, το μαρτυρεί ο ίδιος ο Απόστολος, ο οποίος τους κηρύσσει εκείνον ακριβώς τον Θεό, προς τον οποίο εκείνοι νόμιζαν ότι επιδεικνύουν ευσέβεια μέσω της τιμής του βωμού.

Ο Παύλος λοιπόν, αφού στάθηκε στο μέσο του Αρείου Πάγου, είπε: Άνδρες Αθηναίοι, βλέπω ότι από κάθε άποψη είστε εξαιρετικά θεοσεβείς. Διότι, καθώς περνούσα και παρατηρούσα τα ιερά σας σεβάσματα, βρήκα και έναν βωμό, στον οποίο υπήρχε η επιγραφή: Στον Άγνωστο Θεό. Εκείνον, λοιπόν, που λατρεύετε αγνοώντας τον, αυτόν εγώ σας κηρύττω. Σαν να τους εγκωμιάζει, φαίνεται ότι δεν λέει τίποτα το βαρύ. Σας θεωρώ, λέει, ως εξαιρετικά θεοσεβείς· δηλαδή, πιο ευλαβείς.

Στον οποίο υπήρχε η επιγραφή: «Στον Άγνωστο Θεό». Τι σημαίνει αυτό; Οι Αθηναίοι, επειδή κατά καιρούς δέχθηκαν πολλούς θεούς και από ξένα έθνη, όπως το ιερό της Αθηνάς, τον Πάνα και άλλους από αλλού, φοβούμενοι μήπως τυχόν υπάρχει και κάποιος άλλος, άγνωστος μεν ακόμη σε αυτούς, ο οποίος όμως λατρεύεται αλλού, για μεγαλύτερη δήθεν ασφάλεια έστησαν βωμό και σε αυτόν. Και επειδή ο Θεός δεν τους ήταν γνωστός, είχε γραφτεί η επιγραφή: «Στον Άγνωστο Θεό». Ο Παύλος, λοιπόν, λέγει ότι αυτός είναι ο Ιησούς Χριστός, ή μάλλον ο Θεός των πάντων. Λέγει, λοιπόν: «Εκείνον τον οποίο αγνοείτε και όμως λατρεύετε, αυτόν εγώ σας καταγγέλλω». Βλέπεις πώς αποδεικνύει ότι τον είχαν ήδη αποδεχθεί; «Δεν εισάγω τίποτα το ξένο», λέγει, «ούτε τίποτα το καινούργιο». Άλλωστε, διαρκώς αυτό έλεγαν εκείνοι: «Ποια είναι αυτή η νέα διδασκαλία που κηρύττεις; Διότι φέρνεις στα αυτιά μας κάποια ξένα πράγματα». Αμέσως, λοιπόν, ανατρέπει την εντύπωσή τους και λέγει: «Ο Θεός που δημιούργησε τον κόσμο και όλα όσα υπάρχουν μέσα σε αυτόν, αυτός που είναι Κύριος του ουρανού και της γης». Έπειτα, για να μη νομίσουν ότι είναι ένας από τους πολλούς θεούς, σπεύδει να το διορθώσει προσθέτοντας: «Δεν κατοικεί σε χειροποίητους ναούς, ούτε υπηρετείται από ανθρώπινα χέρια, σαν να έχει ανάγκη από κάτι». Βλέπεις πώς σιγά-σιγά εισάγει την αληθινή φιλοσοφία; Πώς περιγελά την ελληνική πλάνη; «Διότι αυτός έδωσε ζωή και πνοή και τα πάντα· και δημιούργησε από ένα αίμα κάθε έθνος ανθρώπων, για να κατοικούν σε ολόκληρο το πρόσωπο της γης». Αυτό αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα του Θεού.

Αφού στάθηκε ο Παύλος στο μέσο του Αρείου Πάγου, είπε: Άνδρες Αθηναίοι, ως προς όλα σας θεωρώ ιδιαίτερα δεισιδαίμονες. Διότι, καθώς περνούσα και παρατηρούσα τα σεβάσματά σας. Δεν ανέφερε απλώς τους δαίμονες, αλλά προετοιμάζει το έδαφος με τον λόγο του. Γι' αυτό είπε: Σας θεωρώ ιδιαίτερα δεισιδαίμονες, εξαιτίας του βωμού.

Εισήλθε κάποτε στην Αθήνα ο Παύλος· στο ίδιο αυτό βιβλίο είναι γραμμένη αυτή η ιστορία· βρήκε στην πόλη όχι κάποιο θείο βιβλίο, αλλά έναν βωμό ειδώλων· βρήκε μια επιγραφή που έγραφε τα εξής: «Στον Άγνωστο Θεό»· και δεν την προσπέρασε, αλλά με αφορμή την επιγραφή του βωμού κατέρριψε τον βωμό. Ο άγιος Παύλος, που είχε τη χάρη του Πνεύματος, δεν προσπέρασε την επιγραφή του βωμού, και εσύ προσπερνάς την επιγραφή των Γραφών; Εκείνος δεν αδιαφόρησε για αυτά που έγραψαν οι ειδωλολάτρες Αθηναίοι, και εσύ νομίζεις ότι δεν είναι αναγκαία αυτά που έγραψε το Άγιο Πνεύμα; Και ποια δικαιολογία έχεις; Αλλά ας δούμε, λοιπόν, πόσο είναι το κέρδος από την επιγραφή.

Όταν, λοιπόν, δεις μια επιγραφή χαραγμένη σε βωμό να παρέχει τόση δύναμη, θα κατανοήσεις ότι πολύ περισσότερο οι επιγραφές των θείων Γραφών θα μπορέσουν να το πράξουν αυτό. Εισήλθε στην πόλη ο Παύλος, βρήκε έναν βωμό στον οποίο είχε αναγραφεί: «Αγνώστω Θεώ».

δ΄. Τέτοια είναι πράγματι η δύναμη του Πνεύματος. Έτσι έπραξε κάποτε και ο Δαβίδ: βγήκε στη μάχη γυμνός από όπλα, για να φανεί γυμνή η χάρη του Θεού. Διότι ας μην υπάρχει, λέει, τίποτα το ανθρώπινο, όταν ο Θεός πολεμά υπέρ ημών. Βγήκε λοιπόν γυμνός από όπλα και κατέρριψε εκείνον τον πύργο. Έπειτα, επειδή δεν είχε όπλα, έτρεξε, άρπαξε το ξίφος του Γολιάθ, και με αυτόν τον τρόπο απέκοψε την κεφαλή του βαρβάρου. Το ίδιο ακριβώς έπραξε και ο Παύλος με αυτό το επίγραμμα. Και για να γίνει σαφέστερος ο τρόπος της νίκης, θα σας εξηγήσω και τη δύναμη του επιγράμματος. Βρήκε λοιπόν ο Παύλος στην Αθήνα έναν βωμό, στον οποίο είχε αναγραφεί: «Στον Άγνωστο Θεό». Και ποιος ήταν αυτός που αγνοούσαν, παρά ο Χριστός; Είδες πώς αιχμαλώτισε το επίγραμμα, όχι προς βλάβη εκείνων που το έγραψαν, αλλά για τη σωτηρία και την πρόνοιά τους; Τι λοιπόν; Για τον Χριστό το έγραψαν αυτό οι Αθηναίοι, θα ρωτήσει κανείς; Αν οι Αθηναίοι το έγραφαν για τον Χριστό, δεν θα ήταν τόσο θαυμαστό. Το θαυμαστό όμως είναι αυτό, ότι εκείνοι μεν το έγραψαν με άλλο σκεπτικό, αυτός όμως κατόρθωσε να το μεταβάλει σε κάτι διαφορετικό. Προηγουμένως, είναι αναγκαίο να πούμε για ποιον λόγο οι Αθηναίοι έγραψαν «Στον Άγνωστο Θεό». Για ποιον λόγο, λοιπόν, το έγραψαν; Εκείνοι είχαν πολλούς θεούς, ή μάλλον πολλούς δαίμονες· διότι όλοι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια. Είχαν και εγχώριους, και ξένους. Βλέπετε πόση είναι η γελοιότητά τους.

Τι έπρεπε λοιπόν να γίνει; Έστησαν έναν βωμό και έγραψαν: «Στον Άγνωστο Θεό», εννοώντας με το επίγραμμα αυτό το εξής: Ότι ακόμη και αν υπάρχει κάποιος άλλος θεός που δεν μας είναι ως τώρα γνωστός, ας λατρεύσουμε και εκείνον. Πρόσεξε την υπερβολή της δεισιδαιμονίας. Γι' αυτό ο Παύλος, αρχίζοντας την ομιλία του, είπε: «Ως προς όλα σας βλέπω εξαιρετικά δεισιδαίμονες· διότι δεν λατρεύετε μόνο τους δαίμονες που σας είναι γνωστοί, αλλά και αυτούς που δεν έχετε ακόμη γνωρίσει». Εκείνοι μεν έγραψαν για αυτόν τον λόγο την επιγραφή «Στον Άγνωστο Θεό», ο Παύλος όμως την ερμήνευσε. Διότι εκείνοι το έλεγαν αυτό για άλλους, αυτός όμως το μετέφερε στον Χριστό, αιχμαλωτίζοντας το νόημα και τοποθετώντας το με το μέρος του, στη δική του παράταξη. «Εκείνον, λοιπόν, που σέβεστε ενώ τον αγνοείτε, αυτόν εγώ σας κηρύττω», λέει. Διότι κανείς άλλος δεν είναι ο άγνωστος Θεός παρά μόνον ο Χριστός. Και πρόσεξε την πνευματική του σύνεση.

Επρόκειτο μετά από αυτά να τον κατηγορήσουν, λέγοντας: «Εισάγεις ξένες διδασκαλίες στα αυτιά μας, καινοτομείς, φέρνεις έναν θεό τον οποίο δεν γνωρίζουμε». Θέλοντας, λοιπόν, να απαλλαγεί από την υποψία της καινοτομίας και να δείξει ότι δεν κηρύττει κάποιον ξένο θεό, αλλά εκείνον που ήδη είχαν προλάβει να τιμήσουν μέσω της λατρείας τους, πρόσθεσε και είπε: «Αυτόν που λατρεύετε χωρίς να τον γνωρίζετε, αυτόν εγώ σας κηρύττω». Εσείς με προλάβατε, λέει· η λατρεία σας προηγήθηκε του δικού μου κηρύγματος. Μην κατηγορείτε, επομένως, ότι εισάγω ξένο θεό· διότι αυτόν ακριβώς κηρύττω, τον οποίο εσείς λατρεύετε εν αγνοία σας, όχι βέβαια με τον τρόπο που του αξίζει, αλλά πάντως τον λατρεύετε. Διότι για τον Χριστό δεν στήνεται τέτοιου είδους βωμός, αλλά βωμός έμψυχος και πνευματικός· ωστόσο, ξεκινώντας από αυτόν τον βωμό, μπορώ να σας ανυψώσω και προς Εκείνον.

Έτσι και οι Ιουδαίοι κατά το παρελθόν τελούσαν τη λατρεία· όμως όλοι όσοι πίστεψαν απομακρύνθηκαν από τη σωματική λατρεία και προσήλθαν στην πνευματική. Είδες τη σοφία του Παύλου; Είδες τη σύνεσή του; Είδες πώς τους υπέταξε, όχι με τα Ευαγγέλια, όχι με τα προφητικά κείμενα, αλλά με ένα επίγραμμα; Μην προσπερνάς, λοιπόν, αγαπητέ, την επιγραφή των θείων λογίων· διότι αν μεν έχεις νήψη και βρίσκεσαι σε εγρήγορση, ακόμη και στα ξένα κείμενα βρίσκεις κάτι χρήσιμο· αν όμως είσαι ράθυμος και νωθρός, ούτε από τις θείες Γραφές πρόκειται να αποκομίσεις κάποιο όφελος.

α'. Πολλά είναι εδώ τα ζητούμενα: πρώτον μεν, ποιος είναι αυτός που τα είπε· δεύτερον δε, για ποιον λόγο τα χρησιμοποίησε ο Παύλος· τρίτον, ότι παρέθεσε μια μαρτυρία η οποία δεν είναι καν ορθή. Εμπρός λοιπόν, αφού προσθέσουμε και άλλα, ας δώσουμε έτσι την κατάλληλη λύση. Διότι, και όταν απευθυνόταν στους Αθηναίους, στη μέση της δημηγορίας του αναφέρει, «Στον Άγνωστο Θεό»· και πάλι, «Διότι και δικό του γένος είμαστε, όπως έχουν πει και μερικοί από τους δικούς σας ποιητές».

Αλλά το ζητούμενο είναι, για ποιον λόγο άραγε αντλεί τις μαρτυρίες του από τα ελληνικά κείμενα. Επειδή ακριβώς με αυτά τους κάνουμε να ντρέπονται, όταν δηλαδή προβάλλουμε τις μαρτυρίες και τις κατηγορίες μέσα από το δικό τους περιβάλλον, όταν θέτουμε απέναντί τους ως κατηγόρους αυτούς ακριβώς που οι ίδιοι θαυμάζουν. Για τον λόγο αυτό και σε άλλο σημείο χρησιμοποίησε αυτή την τακτική, λέγοντας: «Στον Άγνωστο Θεό». Διότι οι Αθηναίοι, επειδή δεν αποδέχθηκαν εξαρχής όλους τους θεούς, αλλά με την πάροδο του χρόνου προσέθεσαν και κάποιους άλλους, όπως τα όσα προέρχονταν από τους Υπερβορείους, τα όσα αφορούσαν τον Πάνα, και όπως εισήγαγαν αργότερα τα μικρά και τα μεγάλα μυστήρια, αυτοί λοιπόν συλλογιζόμενοι από τα παραπάνω ότι είναι πιθανό να υπάρχει και κάποιος άλλος θεός, ο οποίος όμως αγνοείται από αυτούς, προκειμένου να είναι καθόλα ευσεβείς και απέναντί του, του έστησαν βωμό με την επιγραφή: «Στον Άγνωστο Θεό», δηλώνοντας σχεδόν το εξής: «για την περίπτωση που υπάρχει κάποιος άγνωστος θεός». Είπε λοιπόν: «Εκείνον που εσείς έχετε εκ των προτέρων αναγνωρίσει, αυτόν εγώ σας κηρύττω».

Έτρεξε στην Αθήνα, και σαν λιοντάρι που σκορπίζει αγέλη αλεπούδων, προκάλεσε σύγχυση στους φιλοσόφους. Παίρνοντας τον βωμό των ειδώλων ως σύμμαχο και δάσκαλο προς την ευσέβεια, έκανε την αφορμή της πλάνης οδηγό προς την αλήθεια, και τραυμάτισε τον διάβολο με το ίδιο του το ξίφος. Διότι συρόταν από τους Αθηναίους στον Άρειο Πάγο για να δώσει λόγο για όσα έλεγε. «Φέρνεις», του έλεγαν, «παράξενα πράγματα στα αυτιά μας». Αφού λοιπόν προχώρησε με θάρρος, χωρίς να δειλιάσει καθόλου ο σκηνοποιός απέναντι σε εκείνους που ήταν φουσκωμένοι από την υπεροψία της σοφίας τους, ο απαίδευτος στον λόγο απέναντι σε εκείνους που είχαν περάσει τη ζωή τους μέσα στους λόγους: «Άνδρες Αθηναίοι», λέει, «σε όλα βλέπω ότι είστε υπερβολικά δεισιδαίμονες». Ελέγχοντάς τους, άρχισε αμέσως από το προοίμιο (τόσο πολύ είχε εκπλαγεί και ο ίδιος από το πλήθος των θεών τους): «Σε όλα βλέπω ότι είστε υπερβολικά δεισιδαίμονες. Μεγάλος», λέει, «είναι ο ζήλος σας για την πλάνη· πολλή βλέπω τη λατρεία της πλάνης προς τα είδωλα, και μεγάλος είναι ο φόβος των δαιμόνων που σας περιβάλλει». Ποια είναι η απόδειξη; «Διότι, ενώ περνούσα», λέει, «και παρατηρούσα τα ιερά σας σεβάσματα, βρήκα και έναν βωμό στον οποίο υπήρχε η επιγραφή:»

«Στον Άγνωστο Θεό». «Τόσο μεγάλη», λέει, «είναι η πλάνη σας, ώστε ομολογείτε ότι αγνοείτε τους θεούς που προσκυνάτε». Ω, η απάτη του διαβόλου! Ω, η σοφία του Παύλου! Από εκείνα με τα οποία εκείνος τους ώθησε στην έσχατη ασέβεια, από τα ίδια ακριβώς αυτός τους ανυψώνει στην ευσέβεια. Διότι, καθώς τα πάντα είχαν τιμηθεί στη θέση θεών: ο ουρανός, ο ήλιος, τα άστρα, η σελήνη, το πυρ, το ύδωρ, ο αέρας, όλα τα ζώα, τα ξύλα και οι λίθοι και τα ωραιότατα δέντρα· και απέναντι σε αυτά ένιωθαν δέος, και τα προσκυνούσαν πάλι· και μάλιστα η πορνεία και η μέθη και η κλοπή και ο φόνος, αφού μετονομάστηκαν σε Άρη και Ερμή και Διόνυσο και Αφροδίτη, λατρεύονταν. Και πλέον δεν είχε μείνει τίποτα άλλο για προσκύνηση. Εκ περισσού ο διάβολος, εμπαίζοντας τους σοφούς Αθηναίους και επιδεικνύοντας τη δύναμη της τυραννίας του, εκεί όπου δεν είχε ποιον θεό να ονομάσει, έγραψε την επιγραφή: Στον άγνωστο Θεό. «Αν υπάρχει κάποιος άλλος», λέει, «μετά τους χιλιάδες που λατρεύονται, αν υπάρχει κάποιος θεός που μας διαφεύγει, ας συγκαταλεχθεί και αυτός στους τιμώμενους». Παίρνοντας λοιπόν αυτή την αφορμή ο δικός μας πνευματικός ρήτορας, εισάγει τη δική του διδασκαλία, αποδεικνύοντας την αλήθεια από τα γραφόμενα του διαβόλου: «Ανεγείρατε βωμό σε θεό», λέει, «τον οποίο δεν γνωρίζετε· δηλώσατε μέσω της επιγραφής πως υπάρχει κάποιος άλλος, άγνωστος θεός. Αυτόν, λοιπόν, ήρθα εγώ να σας κηρύξω. Διότι αυτόν που σέβεστε χωρίς να τον γνωρίζετε», λέει, «αυτόν εγώ σας καταγγέλλω». Ποιος είναι λοιπόν αυτός; «

ΟΓ΄. Είπε ο κήρυκας της οικουμένης, ο θεωρός των άρρητων μυστηρίων, αυτός που εξυγένισε την ανθρώπινη φύση με τον δικό του τρόπο ζωής· είπε εκείνος, αντιτασσόμενος στους Ελληνιστές που ξεχείλιζαν από ευφράδεια λόγου και αναγκάζοντας την αλαζονική τους οφρύ να κλίνει προς τα κάτω, ή μάλλον συγκαταβαίνοντας στην αδυναμία τους, τι είπε; «Διερχόμενος και παρατηρώντας τα σεβάσματά σας, βρήκα και έναν βωμό στον οποίο υπήρχε η επιγραφή: Στον Άγνωστο Θεό. Αυτόν, λοιπόν, που λατρεύετε αγνοώντας τον, αυτόν εγώ σας κηρύττω». Τι λοιπόν; Εκείνα με τα οποία ο δάσκαλος της Εκκλησίας αλίευσε τους σοφούς των Ελλήνων, και τους καθοδήγησε και τους μετέφερε από την ασέβεια στην ευσέβεια, αυτά εσύ θα τα μετατρέψεις σε δόγμα, και θα τολμήσεις να κηρύξεις ότι ο καθαιρέτης των ειδώλων κήρυττε αυτόν που ο Ελληνισμός σεβόταν και ονόμαζε άγνωστο Θεό; Διότι καθόλου αξιοθαύμαστη δεν είναι η δραστηριότητα της σοφίας σου και η πλοκή των κακόβουλων σοφισμάτων σου.

Ο βωμός ήταν αφιερωμένος στον Πάνα. Όμως η πόλη των Αθηνών, μη κατανοώντας μέχρι τότε το όνομα εκείνου που τιμούσαν, είχαν επιγράψει στον βωμό: «Τω Αγνώστω Θεώ». Διότι, επειδή από τους προφητικούς χρησμούς και τα Δεσποτικά λόγια ο επιδέξιος εκείνος και ουράνιος άνθρωπος έβλεπε ότι ο ελληνικός κόσμος δεν πειθόταν, τους μετακαλεί στη λατρεία του Δημιουργού μέσα από τα ίδια τους τα θεομίσητα σεβάσματα. Μέσα από τα ίδια τα προγράμματα του διαβόλου καταδικάζει την τυραννία του. Μέσα από τα οχυρώματά του καταστρέφει το κράτος της εξουσίας του. Από την πλάνη καλλιεργεί την ευσέβεια. Από την απώλεια προβάλλει για εμάς βλαστούς σωτηρίας. Από την παγίδα του διαβόλου τους ενισχύει στον δρόμο του Ευαγγελίου. Κάνει την κορυφή της αποστασίας αφετηρία της εισόδου, μέσω της οποίας μπορούσαν να εισέλθουν στον νυμφώνα του Χριστού και στην άχραντη παστάδα Του, την Εκκλησία. Τόσο δραστήριος ήταν εκείνος ο υψιπετής νους στο να καταπληγώνει τον ίδιο τον εχθρό και να τον αιχμαλωτίζει με τα όπλα του εχθρού, φέροντας στον εαυτό του την άνωθεν ισχύ. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Επειδή ο Παύλος με τα όπλα του εχθρού καθαίρεσε τον εχθρό, για τον λόγο αυτό εσύ θα τιμήσεις τα όπλα του εχθρού και θα τα ονομάσεις θεία όπλα, και θα τα ωθήσεις προς τη δική σου σφαγή; Και πόσα τέτοια παραδείγματα θα μπορούσε κανείς να αντλήσει από αυτόν που διακυβέρνησε τα πάντα με σοφία, με τη δύναμη του Πνεύματος!

Αναγνώστηκε απόσπασμα του <Χρυσοστόμου> από τον λόγο εις τον άγιο Παύλο. Ήλθε στην πόλη της Αντιόχειας ο Παύλος και καλλιέργησε τόσο μεγάλο πλήθος πιστών, ώστε η ονομασία των Χριστιανών τότε για πρώτη φορά να ανθήσει σε αυτήν. Λαμβάνοντας, λοιπόν, αυτήν την αφορμή από την επιγραφή του βωμού, ο πνευματικός μας ρήτορας εισάγει τη δική του διδασκαλία, επιβεβαιώνοντας την αλήθεια από τα γράμματα του διαβόλου: «Ανεγείρατε βωμό μέσω της επιγραφής, ότι υπάρχει κάποιος άλλος, άγνωστος Θεός· αυτόν ακριβώς έρχομαι να κηρύξω εγώ».

ΑΙΡ. Το ότι λοιπόν είναι άγια και σεβάσμια, είναι αλήθεια· δεν έχουν ονομαστεί όμως και προσκυνητά από τους Πατέρες. ΛΗ'. ΟΡΘ. Και πώς θα μπορούσαν να είναι άγια και σεβάσμια, αν είναι αμέτοχα προσκυνήσεως; Λέει λοιπόν στις Πράξεις ο θείος Απόστολος: Καθώς περιφερόμουν και παρατηρούσα τα σεβάσματά σας, βρήκα και έναν βωμό στον οποίο είχε επιγραφεί: Στον Άγνωστο Θεό· με την έννοια δηλαδή ότι τα σεβάσματα είναι και προσκυνήματα. Και, Σεβαστός, πάλι, έχει ονομαστεί ο αυτοκράτορας. Διότι λέει: Επειδή ο Παύλος ζήτησε να κρατηθεί για να δικαστεί από τον Σεβαστό.