Πατερικές αναφορές στο ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ 17:29

Ορθ.: Ναι. Εάν, λοιπόν, ο Θεός έχει ονομαστεί θείο Πνεύμα στη Γραφή, και ούτε άγγελος, ούτε αρχάγγελος, ούτε κάποια άλλη δύναμη έχει ονομαστεί «θείον» στη Γραφή, παρά μόνο ο Θεός και το Πνεύμα Του έχουν ονομαστεί «θείον»· άρα το «θείον» δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο Θεός. Και ο Παύλος, επίσης, στις Πράξεις λέγει τα εξής: «Αφού, λοιπόν, είμαστε γένος του Θεού, δεν οφείλουμε να νομίζουμε ότι το θείον είναι όμοιο με χρυσό ή άργυρο ή λίθο, χαραγμένο από την τέχνη και την επινόηση του ανθρώπου». Βλέπεις ότι ο Θεός είναι το «θείον», και το «θείον» είναι ο Θεός; Και ο Ιώβ ονόμασε το Πνεύμα «θείον», λέγοντας τα εξής: «Ζει ο Κύριος, που έτσι με έκρινε, και ο Παντοκράτορας, που πίκρανε την ψυχή μου. Όσο υπάρχει ακόμη η πνοή μέσα μου, και το θείο Πνεύμα βρίσκεται στους μυκτήρες μου, το στόμα μου δεν θα λαλήσει άδικα» —λέγοντας «Ζει ο Κύριος», εννοεί τον Υιό· και «ο Παντοκράτορας», τον Πατέρα· και «το θείο Πνεύμα», το Άγιο Πνεύμα.

Επιπλέον, «εάν πιστεύουμε ότι ο άνθρωπος είναι έργο των χειρών του Θεού», σύμφωνα με τις θείες Γραφές, πώς ήταν δυνατόν από μια καθαρή δύναμη να δημιουργηθεί κάποιο μολυσμένο έργο; Και εάν «είμαστε γένος του Θεού», σύμφωνα με τις θείες Πράξεις των Αποστόλων, δεν έχουμε τίποτα το ακάθαρτο μέσα μας· διότι μόνο τότε μολυνόμαστε, όταν διαπράττουμε την πλέον δυσώδη αμαρτία. Όταν, όμως, συμβαίνει αθέλητα κάποια φυσική έκκριση, τότε εξαιτίας της φυσικής αναγκαιότητας, μαζί με τα άλλα, όπως προείπαμε, υφιστάμεθα και αυτό.

Αλλά δεν είναι Θεός. Ορθ. Εάν ακούσουμε τον απόστολο Παύλο που λέει ότι ο Θεός δεν είναι τίποτε άλλο παρά θείον, υπάρχει ανάγκη να συμφωνήσουμε ότι το θείον είναι Θεός. Μακεδ. Όχι απαραιτήτως. Διότι δεν σημαίνει ότι επειδή ο Θεός είναι Πνεύμα, και το θείο Πνεύμα είναι Θεός. Και πού είναι γραμμένο ότι ο Θεός είναι θείον; Ορθ. Στις Πράξεις των Αποστόλων ο Παύλος λέει τα εξής: «Αφού λοιπόν είμαστε γένος του Θεού, δεν πρέπει να νομίζουμε ότι το θείον είναι όμοιο με χρυσό ή άργυρο, με χάραγμα της τέχνης και της επινόησης των ανθρώπων». Μακεδ. Προηγουμένως είπα, ότι ακόμη και αν υποθέσω ότι ο Θεός είναι Πνεύμα, δεν σημαίνει απαραιτήτως ότι και το θείο Πνεύμα είναι Θεός.

Ευγενείς, λοιπόν, ενώπιον του Θεού, όπως ακριβώς είπαμε προηγουμένως, δεν είναι όσοι έχουν πλούτο και περιβάλλονται από αφθονία χρημάτων και χαίρονται για τις λαμπρές τιμές του κόσμου, αλλά εκείνοι που διακρίνονται για τον σεμνό τους βίο και την ενάρετη πολιτεία τους. «Γνωρίζω ότι είστε σπέρμα του Αβραάμ· αλλά ζητάτε να με σκοτώσετε, επειδή ο λόγος ο δικός μου δεν χωράει μέσα σας.» Επιδεικνύοντάς τους με πολλούς τρόπους ότι το καύχημά τους και το φρόνημά τους που πηγάζει από τη συγγένειά τους με τον Αβραάμ είναι εντελώς μάταιο και δεν προσφέρει καμία ωφέλεια, λέει αυτά τα λόγια, ώστε να αναζητήσουν την αληθινή και αγαπητή στον Θεό ευγένεια. Διότι ο Θεός δεν αποβλέπει στη σάρκα, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον ίδιο τον Σωτήρα μας Χριστό, «Η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα», αλλά μάλλον αποδέχεται και θεωρεί άξια κάθε επαίνου την ευγένεια των ψυχών, και αναγνωρίζει ότι έχουν αληθινή συγγένεια εκείνοι, τους οποίους η ομοιότητα των έργων ή η ταύτιση των ηθών, συγκεντρώνοντάς τους τρόπον τινά σε μία αρετή, τους κάνει να καυχώνται για τις ίδιες μορφές των αγαθών, και κατ' αναλογίαν ισχύει και το αντίθετο. Επειδή, με ποιον τρόπο εμείς, που προερχόμαστε από το χώμα και είμαστε πλασμένοι από πηλό, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, θα ονομαζόμασταν οικείοι του Δεσπότη των πάντων, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος, «Όντας λοιπόν γένος του Θεού;» Διότι, ομολογουμένως, έχουμε γίνει συγγενείς του μέσω της σάρκας στο κατά Χριστόν μυστήριο· αλλά μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι αυτό συνυπάρχει και είναι αληθές κατά κάποιον τρόπο και με διαφορετικό τρόπο.

Είμαστε και ονομαζόμαστε γνήσιο γένος του Υιού, και μέσω αυτού του Πατέρα, επειδή, αν και υπάρχει ως Μονογενής Θεός εκ Θεού, έγινε άνθρωπος, αναλαμβάνοντας την ίδια φύση με εμάς, έστω και χωρίς καμία απολύτως αμαρτία. Επειδή πώς αλλιώς «είμαστε γένος του Θεού», και με ποιον τρόπο «κοινωνοί θείας φύσεως»; Διότι δεν έχουμε το μέτρο της καύχησης μόνο στο ότι θέλησε ο Χριστός να μας οικειωθεί, αλλά επαληθεύεται σε όλους μας η δύναμη του γεγονότος. Διότι θεία φύση είναι ο Λόγος του Θεού ακόμη και ενσαρκωμένος, κι εμείς είμαστε γένος του, αν και κατά φύση είναι Θεός, εξαιτίας του ότι έλαβε την ίδια σάρκα με εμάς. Επομένως, ο τρόπος της οικειότητας είναι παρόμοιος. Διότι όπως αυτός συνδέεται οικεία με τον Πατέρα, και ο Πατέρας συνδέεται οικεία με αυτόν λόγω της ταυτότητας της φύσης, έτσι κι εμείς με αυτόν εφόσον έγινε άνθρωπος, και αυτός με εμάς. Και μέσω αυτού, ως μέσω μεσίτη, ενωνόμαστε με τον Πατέρα. Διότι ο Χριστός είναι σαν ένα μεθόριο μεταξύ της ύψιστης θεότητας και της ανθρωπότητας, όντας ταυτόχρονα και τα δύο, και συγκρατώντας τρόπον τινά μέσα του όσα είναι τόσο απομακρυσμένα, και ενώνεται αφενός ως κατά φύση Θεός με τον Θεό και Πατέρα, αφετέρου με τους ανθρώπους ως αληθινός άνθρωπος.

Κάνουν καλύτερα, βέβαια, εκείνοι που απεικονίζουν το θείο σύμφωνα με το καλύτερο μέρος του ανθρώπου, δηλαδή τη λογική ψυχή. Διότι εκείνοι που θεωρούν ότι αυτό είναι ανθρωπόμορφο, είναι εντελώς ανόητοι, επειδή μπερδεύονται με τα όσα έχουν λεχθεί συγκαταβατικά και δεν ανέχονται να εννοήσουν τίποτα πιο θεϊκό. Πώς, δηλαδή, έχει γραφτεί: «Στη σκέπη των πτερύγων σου θα με σκεπάσεις», και: «Επτά οφθαλμοί του Κυρίου επιβλέπουν σε όλη τη γη», εφόσον ο άνθρωπος δεν έχει ούτε φτερά ούτε επτά μάτια; Και πώς ο Παύλος αποφάνθηκε ότι το θείο δεν είναι όμοιο ούτε καν με τη σκέψη του ανθρώπου; Και πώς ο Ησαΐας είπε: «Εάν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν σταγόνα από κουβά, και σαν σταγόνα σάλιου, και ο Λίβανος δεν είναι αρκετός για καύση, και όλα τα τετράποδα δεν είναι αρκετά για ολοκαύτωμα, με ποιον θα παρομοιάσετε τον Κύριο;» Και πώς ο Μωυσής, του οποίου τα λόγια προσπαθούν να ερμηνεύσουν κακόβουλα, είπε: «Και να προφυλάξετε πάρα πολύ τις ψυχές σας, διότι δεν είδατε κανένα ομοίωμα κατά την ημέρα που σας μίλησε;» Όμως, ούτε και εκείνοι, όπως τουλάχιστον νομίζω, δογματίζουν με απόλυτη ακρίβεια.

Και φανέρωσε τη δημιουργία και τους ανθρώπους. Αφού καθόρισε τους προκαθορισμένους καιρούς και τα όρια της κατοικίας τους, για να αναζητούν τον Θεό, μήπως τυχόν τον ψηλαφήσουν και τον βρουν, αν και βέβαια δεν βρίσκεται μακριά από τον καθένα από εμάς. Διότι μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε, όπως έχουν πει και μερικοί από τους δικούς σας ποιητές: «Διότι δικό του γένος είμαστε». Αυτό το είπε ο ποιητής Άρατος. Πρόσεξε πώς προσφέρει τις αποδείξεις και από τα όσα κάνουν και από τα όσα έχουν πει. Εφόσον, λοιπόν, είμαστε γένος του Θεού, δεν πρέπει να νομίζουμε ότι το Θείο είναι όμοιο με χρυσό ή άργυρο ή λίθο, που είναι έργο τέχνης και ανθρώπινης επινόησης. Και όμως, λέει κάποιος, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο οφείλουμε να το νομίζουμε. Σε καμία περίπτωση· διότι ούτε εμείς είμαστε όμοιοι με αυτά, ούτε οι ψυχές μας. Γιατί άραγε δεν κατέφυγε αμέσως στη φιλοσοφία και να πει: Ο Θεός είναι από τη φύση του ασώματος, αόρατος και ασχημάτιστος; Διότι του φαινόταν περιττό, προς το παρόν, να λέει αυτά τα πράγματα σε ανθρώπους που δεν είχαν μάθει ακόμη ότι υπάρχει μόνο ένας Θεός.

Είναι προφανές ότι αναφέρεται στον Δημιουργό, έστω και αν τον μεν τον αγνοούσαν, ενώ τον άλλον τον γνώριζαν. Ομοίως, το ότι τα έχει δημιουργήσει όλα, θα ταίριαζε κυρίως να λεχθεί για τον Θεό παρά για τον Δία, έναν άνθρωπο μιαρό, κατάπτυστο και απατεώνα. Έτσι, ο Παύλος δεν είπε το «Διότι και δικό του γένος είμαστε» με την ίδια έννοια που το είπε εκείνος (ο ποιητής) —μη γένοιτο— αλλά με διαφορετικό νόημα. Διότι είπε ότι είμαστε γένος του Θεού, δηλαδή οικείοι, πολύ κοντινοί του· ή όπως θα έλεγε κάποιος, πάροικοι και γείτονές του. Γιατί, προκειμένου να μην πουν πάλι: «Εισάγεις παράξενα πράγματα στις ακοές μας» (αφού τίποτα δεν προκαλεί τόση αντίδραση στους ανθρώπους), φέρνει στη μέση τον ποιητή. Και δεν είπε: «Δεν οφείλετε να νομίζετε ότι το Θείο είναι όμοιο με χρυσό ή άργυρο, ω μιαροί και παμμίαροι», αλλά εκφράστηκε πιο ταπεινά: «Δεν οφείλουμε», λέει, «να το νομίζουμε αυτό, αλλά (να σκεφτόμαστε) κάτι ανώτερο από αυτό». Και τι είναι άραγε το ανώτερο από αυτό;

Και πάλι αλλού λέγει: Δεν πρέπει να νομίζουμε ότι το Θείο είναι όμοιο με χρυσό, ή άργυρο, ή λίθο, ή με χάραγμα τέχνης, ή με επινόηση ανθρώπου. Αυτό δε που λέγει είναι το εξής: Όχι μόνο υπερβαίνει το Θείο τις ορατές μορφές, λέγει, αλλά ούτε η διάνοια θα μπορούσε να αναπαραστήσει κάτι τέτοιο, το πώς δηλαδή είναι ο Θεός. Πώς λοιπόν ο Θεός θα μπορούσε να έχει μορφή ανθρώπου, όταν ο Παύλος λέγει ότι δεν υπάρχει καμία απολύτως διάνοια ικανή να σχηματίσει μέσα της την ουσία του Θεού; Διότι τη δική μας μορφή και τον δικό μας τύπο, όλοι μας εύκολα θα μπορούσαμε να τα αναπαραστήσουμε στους λογισμούς μας. Και τώρα πάλι ήθελα να προσθέσω λόγους περί ελεημοσύνης, αλλά ο χρόνος δεν μας το επιτρέπει· γι' αυτό, ας στραφούμε λοιπόν στη σιωπή, δίνοντάς σας αυτήν την παραγγελία: να συγκρατείτε με ακρίβεια όλα όσα ειπώθηκαν, και να φροντίζετε πολύ για την ορθή πολιτεία, ώστε να μη συγκεντρωνόμαστε εδώ μάταια και άσκοπα. Διότι, ακόμη κι αν διατηρούμε την ορθότητα των δογμάτων, εάν απουσιάζει η αρετή των έργων, εξάπαντος θα εκπέσουμε από την αιώνια ζωή. Διότι λέγει: Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέγει, Κύριε, Κύριε, αλλά εκείνος που πράττει το θέλημα του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς.

Είδες την αφθονία της αλήθειας, πώς δεν αφήνει καμία πρόφαση δικαιολογίας σε όσους θέλουν να συμπεριφέρονται με αναισχυντία; Αλλά όμως, παρόλο που τα πράγματα έχουν έτσι, ας μην παύσουμε να συμπεριφερόμαστε προς αυτούς με πολλή μακροθυμία, μήπως τυχόν τους δώσει ο Θεός μετάνοια για την επίγνωση της αλήθειας. Ας μην αδρανήσουμε, λοιπόν, επιδεικνύοντας πολλή επιείκεια, μήπως με κάποιον τρόπο μπορέσουμε να τους αρπάξουμε από την απάτη του διαβόλου· και, εάν νομίζετε ορθό, ας φέρουμε και πάλι ενώπιόν τους τον μακάριο Παύλο να λέει τα εξής προς τους κατοίκους των Αθηνών: «Δεν πρέπει να νομίζουμε ότι το Θείο είναι όμοιο με χρυσό, ή με άργυρο, ή με λίθο, ή με χάραγμα τέχνης και επινοήσεως του ανθρώπου». Είδες τον σοφό διδάσκαλο, με πόση ακρίβεια απέκοψε σύρριζα κάθε τους απάτη; Διότι δεν είπε μόνο ότι το Θείο είναι απαλλαγμένο από κάθε σωματική μορφή, αλλά και ότι ούτε η ανθρώπινη σκέψη και επινόηση δεν είναι ικανή να αναπλάσει κάτι τέτοιο.

«Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου γλυπτό ούτε κανένα απολύτως ομοίωμα, δεν θα τα προσκυνήσεις ούτε θα τα λατρεύσεις, διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σας», και πάλι: «τους βωμούς τους θα γκρεμίσετε και τις στήλες τους θα συντρίψετε και τα ιερά τους δάση θα κόψετε και τα γλυπτά των θεών τους θα κατακάψετε με φωτιά· διότι σε καμία περίπτωση δεν θα προσκυνήσετε άλλον θεό», και λίγο μετά: «και χωνευτούς θεούς δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου». Και πάλι: «και χωνευτούς θεούς δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου.» «Δεν θα τα προσκυνήσεις ούτε θα τα λατρεύσεις, διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σας», και πάλι: «τους βωμούς τους θα γκρεμίσετε και τις στήλες τους θα συντρίψετε και τα γλυπτά των θεών τους θα κατακάψετε με φωτιά· διότι σε καμία περίπτωση δεν θα προσκυνήσετε άλλον θεό», και λίγο μετά: «και χωνευτούς θεούς δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου.» Βλέπεις, πώς εξαιτίας της ειδωλολατρίας απαγορεύει την εικονογραφία και ότι είναι αδύνατον να εικονίζεται ο Θεός, ο άποσος, απερίγραπτος και αόρατος. «Διότι», λέει, «δεν είδατε καμία μορφή του», όπως ακριβώς και ο Παύλος, στεκόμενος στο μέσο του Αρείου Πάγου, λέει: «Εφόσον λοιπόν είμαστε γένος του Θεού, δεν πρέπει να νομίζουμε ότι το θείο είναι όμοιο με χρυσό ή άργυρο ή λίθο, δημιούργημα ανθρώπινης τέχνης και επινόησης».

Θαυμάζω δε το τέχνασμα του διαβόλου, ότι ενώ ο ίδιος είναι φθορά και όλεθρος, υποβάλλει λογισμούς που δίνουν την εντύπωση καθαρότητας, ενώ αυτό που συμβαίνει είναι μάλλον ενέδρα παρά δοκιμασία. Διότι, όπως προείπα, για να αποσπάσει τους ασκητές από τη συνήθη και σωτήρια μελέτη, και για να φανεί ότι επικρατεί κατ' αυτόν τον τρόπο, υποκινεί τέτοιου είδους θορύβους, οι οποίοι δεν προσφέρουν τίποτα χρήσιμο στον βίο, παρά μόνο κενές αναζητήσεις και φλυαρίες, τις οποίες πρέπει κανείς να αποφεύγει. Τι δηλαδή, πες μου αγαπητέ και ευλαβέστατε, περιέχει ως αμάρτημα ή ως ακάθαρτο μια φυσική έκκριση; Σαν να ήθελε κάποιος να θεωρήσει έγκλημα τις βλέννες που αποβάλλονται από τη μύτη και τα πτύελα από το στόμα. Επιπλέον μπορούμε να αναφέρουμε και περισσότερα από αυτά, όπως τις εκκρίσεις της κοιλίας, οι οποίες είναι αναγκαίες για τη ζωή του έμβιου όντος. Ακόμη, εάν πιστεύουμε ότι ο άνθρωπος είναι έργο των χειρών του Θεού, σύμφωνα με τις θείες Γραφές, πώς θα μπορούσε από μια καθαρή δύναμη να δημιουργηθεί ένα μολυσμένο έργο; Και αν είμαστε γένος του Θεού, σύμφωνα με τις θείες Πράξεις των Αποστόλων, δεν έχουμε μέσα μας τίποτα το ακάθαρτο. Διότι τότε μόνο μολυνόμαστε, όταν διαπράττουμε τη δυσώδη αμαρτία.

Διότι με τον θάνατο του Χριστού, όλοι όσοι πίστεψαν από το έθνος απαλλάχθηκαν από τη μεγάλη και αιώνια κόλαση. Και δεν πέθανε μόνο για τον ιουδαϊκό λαό, αλλά για να συγκεντρώσει σε ένα και τα υπόλοιπα τέκνα του Θεού, δηλαδή τα έθνη. Και ονομάζει τα έθνη τέκνα Θεού, είτε με βάση αυτό που επρόκειτο να γίνουν (διότι, επειδή επρόκειτο να γίνουν τέκνα Θεού, γι' αυτό τα ονομάζει έτσι, όπως ακριβώς λέει και αλλού: «Και άλλα πρόβατα έχω», αποκαλώντας τα έτσι με βάση το μέλλον), είτε επειδή είναι Πατέρας όλων, έχοντάς μας γεννήσει μέσω της δημιουργίας, και επειδή μας τίμησε, πλάθοντάς μας κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του. Όπως, λοιπόν, λέει και ο Παύλος στις Πράξεις, μιλώντας προς τους Αθηναίους: «Εφόσον, λοιπόν, είμαστε γένος του Θεού». Επειδή, επομένως, ο άνθρωπος είναι ον κυρίαρχο, και κατά τούτο μοιάζει με τον Θεό, ο καθένας ονομάζεται τέκνο του Θεού. Ενώ, λοιπόν, ήμασταν έτσι διασκορπισμένοι (διότι ο Σατανάς με πολλούς τρόπους χώρισε τους ανθρώπους μεταξύ τους και από τον Θεό, κάνοντας τον καθένα να στρέφεται με μανία εναντίον του πλησίον του εξαιτίας της φιλοπλουτίας και της φιλοδοξίας), ο Χριστός μας οδήγησε σε ενότητα, συγκεντρώνοντάς μας σε μία Εκκλησία και σε έναν ζυγό, και κάνοντας όσους βρίσκονταν κοντά και όσους βρίσκονταν μακριά ένα σώμα. Έτσι ώστε αυτός που κάθεται στη Ρώμη να θεωρεί αυτόν που βρίσκεται στην Ινδία ως δικό του μέλος, και όλοι να ομολογούν μία κεφαλή, τον Χριστό.