Πατερικές αναφορές στο ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ 2:17

Και τι είναι πιο ασεβές από το να αποκαλεί κανείς κτίσμα το Άγιο Πνεύμα, τη στιγμή που ο Υιός λέει: «Δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατρός που μιλάει μέσα σας»; Εφόσον Εκείνος λέει ότι είναι το Πνεύμα του Πατρός, εσύ πώς το αποκαλείς κτίσμα; Πώς δεν ακούς τον Πατέρα που λέει: «Τις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου πάνω σε κάθε σάρκα»· και ακόμη: «Ιδού ο εκλεκτός μου Παίς, στον οποίο ευαρεστήθηκε η ψυχή μου· θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω του»; Και επιπλέον αυτών ο Πέτρος λέει: «Εσείς γνωρίζετε το μήνυμα που διαδόθηκε σε όλη την Ιουδαία· αρχίζοντας από τη Γαλιλαία, μετά το βάπτισμα που κήρυξε ο Ιωάννης, για τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, πώς δηλαδή τον έχρισε ο Θεός με Άγιο Πνεύμα και δύναμη». Άραγε, με το δικό Του κτίσμα χρίεται ο Υιός;

Γι' αυτό λοιπόν φανέρωσε και την αρχή, δηλαδή την Κυριακή, ώστε να γνωρίζεις το τέλος της προηγούμενης. Ο Απόστολος, συνεπώς, γράφοντας για την πρώτη, λέει: «Όταν δε ήλθε το πλήρωμα του χρόνου, εξαπέστειλε ο Θεός τον Υιό αυτού»· και πάλι: «Στη συντέλεια των αιώνων». Επομένως, η μεν πρώτη έχει εκπληρωθεί και ολοκληρωθεί, όχι σε άλλον χρόνο παρά όπως έλεγαν οι προφήτες: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου». Και καθώς οι πρώτες ημέρες λαμβάνουν τέλος, δημιουργούνται άλλες, όπως λέει ο Ιερεμίας: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος». Αφού δε έλαβε τέλος η πρώτη, επακόλουθα έγινε η αρχή μιας άλλης· γι' αυτό μετά το Σάββατο αναστήθηκε ο Κύριος. Διότι ο Θεός δεν είχε δώσει προηγουμένως το Σάββατο για να αδρανούν οι άνθρωποι, Εκείνος που λέει: «Οι οδοί των αέργων είναι στρωμένες με αγκάθια», και ο οποίος προστάζει στο βιβλίο των Αριθμών: «Και την ημέρα του Σαββάτου θα προσφέρετε δύο αμνούς ενός έτους, αμώμους, και δύο δέκατα σεμιδάλεως ζυμωμένης με έλαιο για θυσία και σπονδή, και ολοκαύτωμα Σαββάτου κάθε Σάββατο, επιπλέον του παντοτινού ολοκαυτώματος». Και πάλι, λίγο πιο πριν στα ανωτέρω λέει: «Και θα επιθέσετε πάνω στο θύμα καθαρό λιβάνι και αλάτι, και θα είναι ως άρτοι εις ανάμνησιν, προκείμενοι στον Κύριο. Την ημέρα του Σαββάτου θα προτίθεται διαπαντός έναντι του Κυρίου ενώπιον των υιών Ισραήλ, ως αιώνια διαθήκη».

Απολ. Πώς δύναται ο ανθρώπινος νους να μην τρέπεται; Ορθ. Όπως αυτό το θνητό, όταν ενδυθεί την αθανασία, δεν πεθαίνει πλέον, και αυτό το φθαρτό, όταν ενδυθεί την αφθαρσία, δεν φθείρεται πλέον, έτσι και ο νους, όταν θεωθεί μέσω της ενώσεως με τον Θεό Λόγο, δεν τρέπεται. Απολ. Επομένως και οι άγιοι είχαν άτρεπτο νου; Ορθ. Όχι. Απολ. Γιατί; Δεν υπήρχε και σε αυτούς ο Λόγος; Ορθ. Στους αγίους όμως δεν βρισκόταν καθ' ένωσιν, αλλά κατά τη χάρη του Πνεύματος που ενεργούσε σε αυτούς με διάφορους τρόπους· εδώ αντιθέτως υπάρχει όλο το πλήρωμα της θεότητας· και οι μεν άγιοι ήταν μέτοχοι του Λόγου, εδώ όμως ο Λόγος μετέσχε της ανθρωπότητας. Απολ. Πες «αίματος και σαρκός», όπως έχει γραφτεί. Ορθ. Είναι συνήθεια της Γραφής να ονομάζει όλον τον άνθρωπο σάρκα και αίμα, όπως όταν λέει: «δεν συμβουλεύθηκα σάρκα και αίμα», και «τις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα», και πάλι: «δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες» και όλα τα παρόμοια. Απολ. Τι σημαίνει ότι οι άγιοι μετείχαν και ο Θεός Λόγος μετέσχε; Ποια είναι η διαφορά; Ορθ. Ότι οι άγιοι υπήρξαν προηγουμένως, και έπειτα μετείχαν του Θεού Λόγου· εδώ όμως δεν συνέβη έτσι, αλλά ο υπάρχων προ των αιώνων Θεός Λόγος, αφού θέλησε να ενανθρωπήσει, αγίασε την Παρθένο και ένωσε με τον εαυτό Του σώμα από αυτήν, το οποίο δεν υπήρξε προηγουμένως για να το ενώσει έπειτα, αλλά το ένωσε κατά την ίδια τη στιγμή της υπάρξεώς του. Απολ.

Ανόμ. Και το Πνεύμα, λοιπόν, λες ότι είναι θείας φύσεως; Ορθ. Όχι απλώς θείας φύσεως, αλλά της ίδιας της ουσίας. Διότι ο ίδιος ο Πατέρας είπε: «Τις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα»· ο δε Υιός: «Διότι δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα μου που μιλάει μέσα σας». Και ο Ιώβ ονόμασε το Πνεύμα θείο, λέγοντας τα εξής: «Ζει ο Κύριος, ο οποίος έτσι με έκρινε, και ο Παντοκράτορας που πίκρανε την ψυχή μου· αληθινά, όσο υπάρχει ακόμη μέσα μου η πνοή, και το θείο πνεύμα που παραμένει στους μυκτήρες μου, το στόμα μου δεν θα μιλήσει άδικα». Βλέπεις πώς μνημονεύει την αγία Τριάδα; Λέγοντας «Ζει ο Κύριος», εννοεί τον Υιό· και με το «Ο Παντοκράτορας που πίκρανε την ψυχή μου», τον Πατέρα· ενώ με το «το θείο πνεύμα που παραμένει στους μυκτήρες μου», το Άγιο Πνεύμα.

Μακ. Από πού προκύπτει αυτό;» Ορθ. Ο απόστολος Παύλος λέει: «Διότι, όταν φανερώθηκε η χάρη του Θεού του Σωτήρα μας, όχι εξαιτίας έργων που πράξαμε εμείς επάνω στη γη, αλλά κατά το πολύ του έλεος, μας αναγέννησε δια λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχυσε επάνω μας πλουσιοπάροχα δια του Ιησού Χριστού». Ποιος εξέχυσε δια του Ιησού Χριστού; Προφανώς εκείνος που είπε: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχεώ από το Πνεύμα μου». Μακ. Δεν δίνει, λοιπόν, ο Υιός το Πνεύμα; Ορθ. Άκουσες, ότι ο Πατέρας δίνει το Πνεύμα δια του Υιού. Βεβαίως, ενώ ο Πατέρας είχε πει, «Στις έσχατες ημέρες θα εκχεώ από το Πνεύμα μου», ο Υιός, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, λέει: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον». Μακ.

Περί δόξης. Ερώτηση 45. Να γνωρίζεις δε, ότι ο Κύριος ημών και Θεός Ιησούς Χριστός, αφού σαρκώθηκε εκ Πνεύματος Αγίου και εκ της Αειπαρθένου Μαρίας, και ενανθρώπησε, και ανέλαβε όλα τα ανθρώπινα χωρίς αμαρτία και ασθένεια, και αφού θαυματούργησε και σταυρώθηκε, και αναστήθηκε την τρίτη ημέρα σύμφωνα με τις Γραφές, ύστερα αναλήφθηκε και κάθισε στα δεξιά του Θεού. Ακούγοντας όμως για «δεξιά του Θεού», μην περιγράφεις τη δόξα με τόπους και σχήματα. Διότι το δεξιά και το αριστερά ανήκουν στα περιγραπτά όντα· ο Θεός όμως είναι άπλαστος και απεριόριστος και ασχημάτιστος και απερίγραπτος. Όταν λοιπόν ακούς για τα δεξιά του Θεού, να εννοείς τη δόξα και την τιμή του Θεού. Και ο μεν Υιός του Θεού και Θεός, όπως ελέχθη, αφού εκπλήρωσε όλη τη θεία Οικονομία, ύστερα αναλήφθηκε· το δε Άγιο Πνεύμα, αφού κατήλθε στους αγίους μαθητές κατά την αγία Πεντηκοστή, και εκχύθηκε σε κάθε σάρκα, δεν αναλήφθηκε, αλλά από γενιά σε γενιά διέρχεται σε όλους, και όπως ακριβώς βρει τον καθένα από τους ανθρώπους, κατασκηνώνει σε αυτόν σύμφωνα με την αναλογία της κάθαρσης του καθενός, γλυκαίνοντας την ψυχή περισσότερο από το μέλι.

Προς εκείνους που λέγουν ότι πολλές φορές έχει γραφεί περί του Υιού και του Πατρός, περί δε του Πνεύματος μόνο στο βάπτισμα. Εάν όμως λέγει ο Πατήρ: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα», τι να πούμε περί του Υιού; Διότι δεν γράφεται τίποτα εδώ. Εάν πάλι λέγει ο προφήτης: «Εκεί συναντήθηκαν έλαφοι, και αντίκρισαν τα πρόσωπα αλλήλων· παρήλθαν καταμετρημένες, και ούτε μία από αυτές δεν υπολείφθηκε, διότι ο Κύριος τους έδωσε εντολή, και το Πνεύμα Του τις συγκέντρωσε»· πού είναι ο Υιός;

Κεφάλαιο Α΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Και αφού τον πλησίασε ο πειράζων, είπε: Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι αυτοί οι λίθοι. Εκείνος δε αποκρινόμενος είπε: Είναι γραμμένο: Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. ΠΡΑΞΕΙΣ. Και επλήσθησαν όλοι από Πνεύμα Άγιο, και άρχισαν να μιλούν σε άλλες γλώσσες, καθώς το Πνεύμα τους έδινε την ικανότητα να αποφθέγγονται... Εξίσταντο δε όλοι, και απορούσαν, λέγοντας ο ένας προς τον άλλον: Τι άραγε να σημαίνει αυτό; Άλλοι όμως χλευάζοντας έλεγαν ότι είναι γεμάτοι από γλεύκος. Αφού στάθηκε δε ο Πέτρος μαζί με τους έντεκα, ύψωσε τη φωνή του και τους απευθύνθηκε: Άνδρες Ιουδαίοι, και όλοι εσείς που κατοικείτε στην Ιερουσαλήμ, αυτό ας σας γίνει γνωστό, και δώστε προσοχή στα λόγιά μου. Διότι αυτοί δεν μεθούν, όπως εσείς υποθέτετε· επειδή είναι μόλις η τρίτη ώρα της ημέρας· αλλά αυτό είναι εκείνο που έχει ειπωθεί μέσω του προφήτη Ιωήλ: Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες, λέει ο Θεός, να εκχύσω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν, και τα εξής.

Αν όμως θέλετε να δεχθείτε και μαρτυρία, ακούστε, λέει: «Αλλά αυτό είναι εκείνο που έχει ειπωθεί μέσω του προφήτη Ιωήλ: Και θα συμβεί μετά από αυτά, λέει ο Θεός, να εκχέω από το Πνεύμα μου.» Το δε «εκχέω» υπονόησε την πλούσια δωρεά. Διότι ο Θεός δεν δίνει το Πνεύμα με μέτρο. Ο Πατέρας αγαπά τον Υιό και τα έχει δώσει όλα στο χέρι του. Έχει δώσει δε σε αυτόν την εξουσία να χαρίζει τη χάρη του Παναγίου Πνεύματος σε όποιους θέλει. «Θα εκχέω από το Πνεύμα μου πάνω σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν οι γιοι σας και οι θυγατέρες σας.» Και στη συνέχεια: «Και μάλιστα πάνω στους δούλους μου και πάνω στις δούλες μου εκείνες τις ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου και θα προφητεύσουν.» Το Άγιο Πνεύμα είναι απροσωπόληπτο. Διότι δεν ζητά αξίωμα, αλλά την ευλάβεια της ψυχής. Ούτε οι πλούσιοι ας υπερηφανεύονται, ούτε οι φτωχοί ας ταπεινώνονται (απελπίζονται). Μόνο ο καθένας ας ετοιμάζει τον εαυτό του για την υποδοχή της επουράνιας χάρης.

«Διότι κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, ούτε τον Υιό γνωρίζει κανείς παρά μόνο ο Πατέρας και σε όποιον ο Υιός αποφασίσει να αποκαλύψει»· και αποκαλύπτει διά του Αγίου Πνεύματος. Επομένως, αυτά τα τρία, είτε προέρχονται από αυτόν είτε παρ' αυτού είτε προς αυτόν, κατανοούνται επάξια για το καθένα καθώς αποκαλύπτουν τον εαυτό τους, (ως) φως, πυρ, πνεύμα και νομίζω με άλλες παρομοιώσεις οραμάτων, ανάλογα με το πόσο άξιος είναι ο διακονούμενος άνθρωπος. Αυτός λοιπόν ο Θεός, που στην αρχή είπε «ας γίνει φως, και έγινε φως» το ορατό, αυτός που μας φώτισε για να δούμε «το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», («εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου», λέει ο Δαβίδ) αυτός είναι ο Κύριος που είπε: «στις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα, και θα προφητεύσουν οι υιοί τους και οι θυγατέρες τους, και οι νεανίσκοι τους θα δουν οράματα», δείχνοντάς μας τρία πρόσωπα αγίας λειτουργίας που προέρχονται από υπόσταση η οποία είναι τριττή. «Λέω, λοιπόν, ότι ο Χριστός έγινε διάκονος της περιτομής υπέρ της αλήθειας του Θεού, για να εκπληρώσει τις επαγγελίες», και το Άγιο Πνεύμα συνδιακονεί. Διότι παραλάβαμε από τις θείες Γραφές τα εξής: αποστέλλεται ο Χριστός από τον Πατέρα, αποστέλλεται το Άγιο Πνεύμα· λαλεί εντός των αγίων ο Χριστός, λαλεί το Άγιο Πνεύμα· θεραπεύει ο Χριστός, θεραπεύει το Άγιο Πνεύμα· αγιάζει ο Χριστός, αγιάζει το Άγιο Πνεύμα· βαπτίζει ο Χριστός στο όνομά του, βαπτίζει το Άγιο Πνεύμα.

Αυτός, λοιπόν, ο Θεός, ο οποίος στην αρχή είπε «ας γίνει φως, και έγινε φως», δηλαδή το ορατό φως, αυτός που μας φώτισε για να δούμε «το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο» («στείλε το φως σου και την αλήθειά σου», λέει ο Δαβίδ), αυτός είναι ο Κύριος που είπε: «στις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν οι γιοι τους και οι θυγατέρες τους, και οι νέοι τους θα δουν οράματα», φανερώνοντάς μας τρία πρόσωπα αγίας λειτουργίας που προέρχονται από την τριττή υπόσταση. 5. «Λέω, λοιπόν, ότι ο Χριστός έγινε διάκονος της περιτομής υπέρ της αλήθειας του Θεού, για να εκπληρώσει τις υποσχέσεις»· ότι δε το Άγιο Πνεύμα συνδιακονεί, το έχουμε παραλάβει από τις θείες Γραφές ως εξής: αποστέλλεται ο Χριστός από τον Πατέρα, αποστέλλεται το Άγιο Πνεύμα· λαλεί στους αγίους ο Χριστός, λαλεί το Άγιο Πνεύμα· θεραπεύει ο Χριστός, θεραπεύει το Άγιο Πνεύμα· αγιάζει ο Χριστός, αγιάζει το Άγιο Πνεύμα· βαπτίζει ο Χριστός στο όνομά του, βαπτίζει το Άγιο Πνεύμα.

Αλλά ισχυρίζεται ότι «είναι αμετάδοτη» «η δόξα του Παντοκράτορος». Αυτό δεν το μαρτυρεί ούτε ο Ιωήλ, ούτε ο μέγας Πέτρος, ο οποίος οικειοποιήθηκε τον προφητικό λόγο στη δημηγορία του προς τους Ιουδαίους. Διότι τόσο ο προφήτης όσο και ο απόστολος λέγουν εκ προσώπου του Θεού ότι: «Θα εκχέω από το Πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα». Εκείνος, λοιπόν, που δεν αρνήθηκε την κοινωνία του ιδίου του Πνεύματος σε κάθε σάρκα, πώς είναι δυνατόν να μην μεταδίδει τη δική του δόξα στον μονογενή Υιό, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός και ο οποίος έχει τα πάντα, όσα έχει ο Πατέρας; Ή ίσως θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο Ευνόμιος λέγει την αλήθεια ως προς αυτό, έστω και χωρίς να το θέλει. Διότι η έννοια της μεταδόσεως λέγεται κυρίως για εκείνον που δεν έχει τη δόξα από τον εαυτό του, σε αυτόν δηλαδή που η απόκτησή της προέρχεται από αλλού και όχι εκ φύσεως· όπου όμως κατανοείται ότι υπάρχει μία και η αυτή φύση, εκείνος που είναι κατά φύση το ίδιο πράγμα που πιστεύεται ότι είναι ο Πατέρας, δεν έχει ανάγκη από κάποιον που να του μεταδίδει το καθετί. Μάλλον όμως είναι ορθότερο να το πούμε πιο καθαρά και πιο φανερά. Τι ανάγκη έχει από τη δόξα του Πατρός εκείνος που έχει ολόκληρο τον Πατέρα μέσα του, χωρίς να του λείπει τίποτα από όσα θεωρούνται ότι υπάρχουν στον Πατέρα; Ποια είναι εξάλλου και η αξία του «Παντοκράτορος», από την οποία ο Ευνόμιος αποφαίνεται ότι ο Υιός είναι «αμέτοχος»; Ας λέγουν, λοιπόν, αυτοί που είναι σοφοί κατά τη δική τους κρίση και επιστήμονες ενώπιον του εαυτού τους τα γήινα δόγματα, αυτοί οι οποίοι, καθώς λέγει ο προφήτης, ομιλούν από τη γη.

Πώς πρέπει όμως να κατανοηθεί εκείνο στο βιβλίο της Εξόδου: «Και αφού σηκώθηκε νωρίς το πρωί ο Μωυσής, ανέβηκε στο όρος Σινά, όπως ακριβώς του παρήγγειλε ο Κύριος. Και πήρε ο Μωυσής τις πέτρινες πλάκες. Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη, και στάθηκε εκεί, και μίλησε στο όνομα του Κυρίου. Και πέρασε ο Κύριος από το πρόσωπο του Κυρίου.» Ποιος Κύριος, άραγε, μίλησε στο όνομα του Κυρίου; Και ποιος Κύριος πέρασε από το πρόσωπο του Κυρίου; Και τι σημαίνει αυτό που ειπώθηκε στον Ιακώβ: «Εγώ είμαι αυτός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού;» Πώς εξηγείται και το: «Ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού;» Ποιον, και ποιου Θεού; Λέει ο Μωυσής: «Και έθεσε ο Κύριος προθεσμία, λέγοντας: Την αυριανή ημέρα θα κάνει ο Κύριος αυτό το πράγμα πάνω στη γη.» Και πάλι: «Έχε θάρρος, Ζοροβάβελ, διότι εγώ είμαι μαζί σας, και ο Λόγος μου ο αγαθός, και το Πνεύμα μου βρίσκονται ανάμεσά σας.» Ποια ανάγκη υπήρχε λοιπόν να αναφερθούν τρία, εάν το καθένα δεν υπάρχει σε δική του υπόσταση; Και πάλι: «Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Κατέβα και δώσε αυστηρή παραγγελία στον λαό, και αγνισέ τους σήμερα και αύριο, και ας πλύνουν τα ενδύματά τους, και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα. Διότι την τρίτη ημέρα θα κατέβει ο Κύριος στο όρος Σινά, μπροστά σε όλο τον λαό.» Και δεν είπε: «Θα κατέβω». «Και θα συμβεί τις έσχατες ημέρες, λέει ο Κύριος, να εκχύσω από το Πνεύμα μου πάνω σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν οι γιοι σας, και οι θυγατέρες σας θα δουν ενύπνια.»

Πώς λοιπόν, ενώ χωρείται κατά ένα μέτρο, μετέχεται και χωρείται ολόκληρος; Και πώς, ενώ χωρείται κατά ένα μέτρο, παραμένοντας ταυτόχρονα εντελώς αχώρητος, δεν μερίζεται; Και πώς αναγράφεται ότι ο Παύλος επικοινώνησε με μια μικρή ακτίνα του μεγάλου φωτός; Το μικρό πώς είναι ολόκληρο; Και πώς αυτό που κατά ένα μέρος φαίνεται, ενώ κατά άλλο όχι, δεν είναι μεριστό; Τι σημαίνουν οι «μερισμοί του πνεύματος» που αναφέρει ο ίδιος ο Παύλος; Και πώς λαμβάνουμε όχι το πλήρωμα, αλλά «από το πλήρωμα» του Χριστού, σύμφωνα με τον πιο θεολογικό από τους αποστόλους, εφόσον είναι εντελώς αμέριστο; Και πώς «επί πάσαν σάρκα» δεν εκχέεται το Πνεύμα, αλλά «από το Πνεύμα» του Θεού; Και πώς στο όρος Θαβώρ εκείνοι που ανέβηκαν μαζί με τον Ιησού είδαν αμυδρή και όχι ολόκληρη την αυγή της θεότητάς του; Πολύ σωστά, επομένως, είπε ο Μέγας Βασίλειος ότι, «οι μεν ενέργειες του Θεού είναι ποικίλες, η δε ουσία απλή». Και πάλι: «το Άγιο Πνεύμα είναι απλό στην ουσία, αλλά ποικίλο στις δυνάμεις». Διότι όλα αυτά ανήκουν στις ενέργειες του Θεού· επειδή μέσω αυτών μετέχουμε στον Θεό κατά ένα μέτρο, και μέσω αυτών Τον βλέπουμε και Τον νοούμε αμυδρά, έστω κι αν άλλος το επιτυγχάνει περισσότερο και άλλος λιγότερο, και άλλος με τη διάνοια ενώ άλλος με θεοειδή δύναμη, μετέχοντας ο καθένας σε αυτές σύμφωνα με τον βαθμό της δικής του κάθαρσης, σκεπτόμενος περί αυτών, και από αυτές αναλογιζόμενος Εκείνον που κατά την ουσία είναι εντελώς αμέθεκτος και απερινόητος.

«Αν όμως η ενέργειά του είναι αμέτρητη, πολύ περισσότερο είναι η ουσία». Βλέπεις εδώ σαφώς ότι και ουσία έχει το Άγιο Πνεύμα, η οποία είναι η ίδια με του Πατρός και του Υιού και του Πνεύματος, και ενέργεια άκτιστη ομοίως; Και πώς αφενός η ενέργειά του μερίζεται, ενώ η ουσία του είναι παντελώς αμέριστη; Και ότι η μεν πρώτη δίδεται με μέτρο σύμφωνα με την αξία αυτών που την υποδέχονται, ενώ η ουσία είναι παντελώς αμέθεκτη; Και πώς είναι μεν αμέτρητη και η ενέργεια, αλλά πολύ περισσότερο η ουσία; Και πάλι ο ίδιος στο ίδιο έργο λέγει: «Εμείς δε», λέγει, «κατέχουμε κάτι μικρό και μια σταγόνα από τη χάρη εκείνη· διότι από το πλήρωμά του», λέγει, «όλοι εμείς λάβαμε, σαν να έλεγε κανείς από αυτό που υπερχειλίζει, από το περίσσευμα». Και πάλι: «Δεν είπε "δίδω το Πνεύμα", αλλά "θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα"», δηλαδή σε αυτήν που πίστεψε, λέγει ο Γρηγόριος, ο οποίος φέρει την επωνυμία της θεολογίας (ο Θεολόγος). Αυτό λοιπόν λέγει ο πατέρας Χρυσόστομος και πραγματοποιήθηκε: «Διότι όλη την οικουμένη αυτή η σταγόνα και η ρανίδα του Πνεύματος τη γέμισε με γνώση, μέσω αυτής γίνονταν τα σημεία, συγχωρούνταν τα αμαρτήματα· ωστόσο η χάρη που δίδεται σε τόσα κλίματα είναι ένα μέρος της δωρεάς και αρραβώνας. Διότι "όταν έδωσε", λέγει, "τον αρραβώνα του Πνεύματος στις καρδιές μας", εννοεί το μέρος της ενέργειας, διότι βεβαίως ο Παράκλητος δεν μερίζεται».

Αυτός είναι ο ίδιος, ο οποίος ακούγοντας τον Βαπτιστή να λέει, «δεν δίνει το πνεύμα με το μέτρο»· «πνεύμα», λέει, «εδώ εννοεί την ενέργεια· διότι αυτή είναι που μερίζεται»· και εξηγώντας εκείνο το ψαλμικό χωρίο, «εξεχύθη η χάρις στα χείλη σου», «δηλαδή», λέει, «φανερώθηκε, σαν να έλεγε κανείς, η χάρη που υπήρχε μέσα ανέβλυσε, πήγασε. Ποια είναι αυτή η χάρη; Αυτή δια της οποίας δίδασκε, δια της οποίας θαυματουργούσε. Τη χάρη εδώ εννοεί αυτήν που ήλθε επί της σάρκας· διότι όλη η χάρη ξεχύθηκε σε εκείνον τον ναό. Διότι δεν δίνει σε εκείνον το πνεύμα με το μέτρο, αλλά ο ναός έλαβε ολόκληρη τη χάρη· εμείς δε έχουμε κάτι μικρό και μια ρανίδα από εκείνη τη χάρη. Διότι, λέει, ‘από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε’, σαν να έλεγε κανείς από το υπερβάλλον, από το περίσσευμα». Και πάλι: «δεν είπε, δίνω το πνεύμα, αλλά ‘θα εκχέω από το πνεύμα μου σε κάθε σάρκα’· αυτό λοιπόν και συνέβη· διότι σε όλη την οικουμένη αυτή η σταγόνα και η ρανίδα του πνεύματος γέμισε τα πάντα με τη γνώση. Δι' αυτής έγιναν τα σημεία, συγχωρούνταν τα αμαρτήματα. Αλλά όμως η χάρη που δίνεται σε τόσες περιοχές, είναι κάποιο μέρος της δωρεάς και αρραβώνας· διότι ‘αυτός που έδωσε’, λέει, ‘τον αρραβώνα του πνεύματος στις καρδιές μας’, εννοεί το μέρος της ενέργειας· επειδή βεβαίως ο Παράκλητος δεν μερίζεται». Αυτά λοιπόν λέει ο χρυσός στη γλώσσα.

Διότι, όταν έπρεπε να γίνει γνωστό το Πνεύμα στον Ιωάννη, ήλθε με μορφή περιστεράς επάνω στην κεφαλή του Χριστού· τώρα όμως, που έπρεπε να μεταστραφεί ολόκληρο πλήθος, εμφανίστηκε με μορφή πυρός. Και κάθισε επάνω στον καθένα από αυτούς· δηλαδή, παρέμεινε, αναπαύθηκε. Διότι το να καθίσει είναι δηλωτικό της σταθερότητας και της παραμονής. Τι λοιπόν; Άραγε ήλθε μόνο στους δώδεκα, και όχι και στους υπόλοιπους; Σε καμία περίπτωση, αλλά και στους εκατόν είκοσι. Διότι δεν θα παρέθετε τυχαία τη μαρτυρία του προφήτη ο Πέτρος, λέγοντας: «Και θα συμβεί τις έσχατες ημέρες, λέγει Κύριος ο Θεός, να εκχέω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα· και θα προφητεύσουν οι υιοί σας και οι θυγατέρες σας, και οι νέοι σας θα δουν οράματα, και οι πρεσβύτεροί σας θα δουν όνειρα».

Στη συνέχεια, προβαίνει και σε απολογία. Διότι δεν είναι μεθυσμένοι αυτοί, όπως εσείς νομίζετε. Βλέπεις την απολογία, πόσο πράα είναι; Αν και έχει μαζί του το μεγαλύτερο μέρος του πλήθους, εντούτοις τους μιλά με πολλή επιείκεια. Και πρώτα αναιρεί την πονηρή υποψία, και έπειτα εδραιώνει την αλήθεια. Γι' αυτό και δεν είπε: «Δεν είναι, όπως εσείς χλευάζετε», ούτε: «Όπως εσείς περιγελάτε», αλλά: «Όπως εσείς νομίζετε», θέλοντας να δείξει ότι δεν τα λένε αυτά επίτηδες, αλλά προς το παρόν να τους προσάψει την κατηγορία της άγνοιας μάλλον παρά της κακοήθειας. «Διότι δεν μεθούν αυτοί, όπως εσείς νομίζετε· επειδή είναι η τρίτη ώρα της ημέρας». Και τι σημαίνει αυτό; Δεν είναι δυνατόν να μεθύσει κάποιος και κατά την τρίτη ώρα; Είναι, αλλά δεν στάθηκε σε αυτό για πολύ. Διότι τα πράγματα δεν ήταν έτσι, όπως έλεγαν εκείνοι χλευάζοντας. Επομένως, από αυτό μαθαίνουμε ότι δεν πρέπει να αναλώνουμε πολλά λόγια για τα μη αναγκαία ζητήματα. Εξάλλου, και όσα ακολουθούν αποτελούν απόδειξη αυτού· και στο εξής ο λόγος απευθύνεται κοινά προς όλους. «Αλλά αυτό είναι εκείνο που έχει ειπωθεί μέσω του προφήτη Ιωήλ: Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες, λέγει ο Κύριος ο Θεός». Πουθενά προς το παρόν δεν αναφέρεται το όνομα του Χριστού, ούτε η υπόσχεση παρουσιάζεται ως δική Του, αλλά ως υπόσχεση του Πατρός. Παρατήρησε τη σύνεσή του. Δεν προχώρησε για να πει αμέσως τα σχετικά με τον Χριστό, ότι δηλαδή Εκείνος τα υποσχέθηκε αυτά μετά τη σταύρωσή Του· διότι θα τα είχε ανατρέψει όλα, αν μιλούσε με αυτόν τον τρόπο. Και όμως, θα πει κανείς, αυτά ήταν ικανά να αποδείξουν τη θεότητά Του.

Θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα. Δίνει και σε αυτούς αγαθές ελπίδες, εάν βέβαια το θελήσουν. Και δεν επιτρέπει το προνόμιο να ανήκει αποκλειστικά σε αυτούς, πράγμα που θα προκαλούσε δυσμένεια, αποκόπτοντας με αυτόν τον τρόπο τον φθόνο. Και θα προφητεύσουν, λέει, οι υιοί σας. Αυτό, λέει, δεν είναι δικό σας κατόρθωμα, ούτε αποτελεί δικό σας έπαινο· η χάρη μεταβιβάστηκε στα δικά σας παιδιά, αποκαλώντας τους εαυτούς τους υιούς εκείνων, και εκείνους πατέρες. Και οι νέοι σας θα δουν οράματα, και οι πρεσβύτεροί σας θα δουν ενύπνια· και μάλιστα στους δούλους μου και στις δούλες μου, εκείνες τις ημέρες, θα εκχέω από το Πνεύμα μου, και θα προφητεύσουν.

Προς το παρόν δείχνει ότι αυτοί έχουν ευδοκιμήσει, εφόσον αξιώθηκαν να λάβουν το Πνεύμα· εκείνοι όμως όχι, εφόσον τον σταύρωσαν. Έτσι και ο Χριστός, θέλοντας να καταπραΰνει τον θυμό τους, έλεγε: «Οι δε υιοί σας με ποιου τη δύναμη εκβάλλουν τα δαιμόνια;». Δεν είπε: «Οι μαθητές μου»· διότι αυτό θα φαινόταν ως κολακεία. Έτσι και αυτός δεν είπε ότι δεν μεθούν, αλλά ότι μιλούν μέσω του Πνεύματος· και όχι απλώς, αλλά κατέφυγε στον προφήτη, και προβάλλοντάς τον το βεβαιώνει. Έτσι, από την κατηγορία τους απάλλαξε ο ίδιος, ενώ για τη χάρη παρουσιάζει εκείνον ως μάρτυρα. «Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα». Έτσι είπε, διότι σε άλλους μεν εκχεόταν η χάρη μέσω ονείρων, σε άλλους δε φανερά. Διότι και μέσω ονείρων είδαν οι προφήτες και έλαβαν αποκαλύψεις. Έπειτα προχωρά στην προφητεία, η οποία περιέχει και κάτι το φοβερό. «Και θα δώσω», λέει, «τέρατα άνω στον ουρανό, και σημεία κάτω στη γη». Λέγοντας αυτά, υπαινίσσεται τόσο τη μέλλουσα κρίση όσο και την άλωση των Ιεροσολύμων.

Εκείνος δε αποκρίθηκε: «Δεν γνωρίζω τον άνθρωπο». Και όταν ρωτήθηκε πάλι, άρχισε να αναθεματίζει και να ορκίζεται. β΄. Αλλά δες εδώ την παρρησία του και τη μεγάλη ελευθεροστομία του. Δεν επαίνεσε εκείνους που είπαν: «Τους ακούμε να λαλούν στις δικές μας γλώσσες τα μεγαλεία του Θεού»· αλλά γίνεται και αυστηρός, θέλοντας με την αυστηρότητα προς εκείνους να κάνει και τούτους πιο προσεκτικούς, και να αποδείξει τον λόγο του απαλλαγμένο από κολακεία. Διότι παντού είναι καλό να το παρατηρεί κανείς αυτό, το πώς δηλαδή, σε κατάσταση συγκαταβάσεως, ο λόγος είναι απαλλαγμένος από κάθε κολακεία και από κάθε ύβρη, πράγμα το οποίο είναι δύσκολο. Το ότι δε αυτά συνέβησαν κατά την τρίτη ώρα, δεν έχει οικονομηθεί τυχαία. Διότι, όταν το φως δείχνει τη λαμπρότητά του, τότε οι άνθρωποι δεν ασχολούνται με τα του φαγητού, τότε η ημέρα είναι φωτεινή, τότε όλοι βρίσκονται στην αγορά. Βλέπεις ότι ο λόγος του είναι επίσης γεμάτος ελευθερία; «Και αφουγκραστείτε τα λόγια μου». Αφού είπε αυτό, δεν πρόσθεσε τίποτε άλλο, αλλά συνέχισε: «Αυτό είναι εκείνο που έχει ειπωθεί μέσω του προφήτη Ιωήλ· Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες». Διότι αποδεικνύει πλέον ότι η συντέλεια είναι κοντά. Έτσι, η φράση «Κατά τις έσχατες ημέρες», έχει μια ιδιαίτερη έμφαση.

Αυτό πάλι είναι σπουδαίο. Νομίζω δε ότι τώρα εννοεί την επαγγελία που δόθηκε πριν από το πάθος. Πρόσεξε πώς το αποδίδει πλέον ολόκληρο σε αυτόν, καθιστώντας το σπουδαίο με τρόπο αδιόρατο. Διότι, αν ο ίδιος το εξέχυσε, για αυτόν έχει μιλήσει παραπάνω ο προφήτης: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου στους δούλους μου και στις δούλες μου, και θα δώσω τέρατα επάνω στον ουρανό». Πρόσεξε τι είδους νοήματα εισάγει συγκεκαλυμμένα. Αλλά επειδή ήταν σπουδαίο, πάλι το συσκιάζει με το ότι το έλαβε από τον Πατέρα. Ανέφερε τα αγαθά που συνέβησαν, τα σημεία· είπε ότι είναι βασιλιάς· ότι ήρθε σε αυτούς· είπε ότι ο ίδιος δίνει το Πνεύμα.

Εμείς, λοιπόν, γνωρίζουμε ότι η πρόοδος του Αγίου Πνεύματος είναι διττή και όχι απλή, έχοντας λάβει τις αφορμές άνωθεν με αυτόν τον τρόπο από τις Γραφές του Πνεύματος: διότι η μεν πρώτη είναι όπως ακριβώς ακατάληπτη και άρρητη, έτσι βέβαια και άναρχη, ενώ η δεύτερη γίνεται μέσα στον χρόνο. Διότι λέει ο θείος Ιωήλ, αλλά βεβαίως και ο μακάριος Πέτρος λαμβάνοντας από εκείνον: «στις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα». Και γνωρίζουμε τη μεν πρώτη ως αναίτια, όπως ακριβώς και τη γέννηση του Υιού, για την οποία λέει ο Γρηγόριος ο Θεολόγος: «Στην αρχή υπήρχε αναιτίως· διότι ποια είναι η αιτία του Θεού;». Και πάλι, για το ίδιο: «από Αυτόν που υπάρχει πάντοτε, υπεράνω αιτίας και λόγου». Τη δε άλλη πρόοδο τη γνωρίζουμε ως έχουσα αιτία. Διότι λέει ο Κύριος στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο: «όταν έλθει εκείνος, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια». Και η μεν πρώτη, όπως ακριβώς δεν έχει αιτία, έτσι δεν απευθύνεται και σε κάποιους, ενώ η δεύτερη έχει αιτία και απευθύνεται σε κάποιους. Γι' αυτό ο Παύλος, γράφοντας στον Τίτο, λέει: «μας έσωσε δια μέσου λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε σε εμάς πλουσίως, δια μέσου του Ιησού Χριστού του Σωτήρος μας». Και η μεν πρώτη είναι έργο της θείας φύσεως και όχι της θελήσεως, πράγμα το οποίο λένε οι θεολόγοι και για τη γέννηση του Υιού· η δε δεύτερη έρχεται σε εμάς επειδή ο Θεός το θέλει από την αγαθότητά Του. Διότι τέτοιο πράγμα είναι το δώρο· και αυτό δεν δίνεται χωρίς τη θέληση αυτού που το δίνει.

Διότι, ερμηνεύοντας ο θείος Χρυσόστομος το χωρίο «δεν δίνει ο Θεός το Πνεύμα με το μέτρο», είπε περίπου τα εξής: «Εδώ λέγοντας Πνεύμα εννοεί την ενέργεια· διότι αυτή είναι που μερίζεται· διότι όλοι εμείς λάβαμε την ενέργεια με το μέτρο, εκείνος όμως έλαβε ολόκληρη όλη την ενέργεια· και αν η ενέργειά του είναι αμέτρητη, πολύ περισσότερο είναι η ουσία»· και αλλού, προβάλλοντας προς εξήγηση εκείνο το ψαλμικό «εξεχύθη χάρις στα χείλη σου», λέει: «διότι όλη η χάρη εξεχύθη σε εκείνον τον ναό· διότι ο Πατέρας δεν δίνει σε εκείνον το Πνεύμα με το μέτρο· εμείς όμως έχουμε κάτι μικρό, σαν μια σταγόνα από εκείνη τη χάρη· διότι από το πλήρωμά του, λέει, εμείς όλοι λάβαμε· σαν να έλεγε κανείς, από αυτό που υπερχειλίζει, από αυτό που περισσεύει»· και μετά από λίγα λέει: «ο Θεός εξέχεε τη δωρεά του· η θεότητα δεν εκχέεται, αλλά η δωρεά· εξεχύθη χάρις στα χείλη σου· η χάρη εκχέεται, όχι αυτός που δωρίζει τη χάρη· και πάλι δεν είπε δίνω το Πνεύμα, αλλά θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα· και η χάρη που δίνεται σε τόσα κλίματα του κόσμου, είναι κάποιο μέρος της δωρεάς και αρραβώνας· διότι λέγοντας “αφού έδωσε τον αρραβώνα του Πνεύματος στις καρδιές μας”, εννοεί το μέρος της ενέργειας· διότι ο Παράκλητος βεβαίως δεν μερίζεται· αυτή την ενέργεια, λοιπόν, έλαβε και εκείνος ο ναός, και την παρείχε στους αξίους σαν από δεξαμενή»· και αλλού λέει: «Έπρεπε να κατανοήσουν οι αιρετικοί, ποια είναι τα ονόματα που δηλώνουν τη φύση του Αγίου Πνεύματος και ποια αυτά που ερμηνεύουν τη χάρη, αυτοί όμως καπηλεύτηκαν την αλήθεια· τα συνέχεαν όλα· παρεκτράπηκαν από την αλήθεια· διότι άλλο είναι το Άγιο Πνεύμα, άλλο το χάρισμα· άλλο ο βασιλιάς, και άλλο το δώρο του βασιλιά».

Γι' αυτό, ως έπαθλο της αρετής και των κόπων που κατέβαλε γι' αυτήν, εφόσον αγωνίστηκε καλώς και νομίμως και νίκησε την ηδονή με τον πόθο της αρετής και καταπάτησε την οδύνη με τον έρωτα της γνώσης, και μέσω και των δύο έφερε εις πέρας γενναία τους θείους αγώνες, θα δει το σωτήριο του Θεού. Διότι λέει: «και θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού»· κάθε σάρκα, εννοείται η πιστή, σύμφωνα με το «θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα», δηλαδή σε αυτήν που έχει πιστέψει.

Γιατί παρήγγειλε ο Χριστός στους αποστόλους να μην απομακρυνθούν από τα Ιεροσόλυμα; Και πότε άκουσαν την επαγγελία του Πατρός; «Τους παρήγγειλε να μην απομακρυνθούν από τα Ιεροσόλυμα, αλλά να περιμένουν την επαγγελία του Πατρός, την οποία ακούσατε από εμένα». Αλλά το ότι ο Σωτήρας το είπε αυτό, είναι φανερό· διότι είπε ότι «αναβαίνω προς τον Πατέρα μου, και τον παρακαλώ, και σας στέλνει τον Παράκλητο»· ο Πατέρας όμως πού το υποσχέθηκε; Διότι μέσα στο Ευαγγέλιο δεν βρίσκεται η επαγγελία του Πατρός. Είναι φανερό ότι βρίσκεται στους προφήτες, όπως μαρτυρεί και ο Παύλος λέγοντας: «Ο Παύλος, δούλος του Ιησού Χριστού, κλητός απόστολος, ξεχωρισμένος για το ευαγγέλιο του Θεού, το οποίο υποσχέθηκε από πριν διά μέσου των προφητών του στις άγιες Γραφές σχετικά με τον Υιό του»· αφού λοιπόν προεπαγγέλθηκε το ευαγγέλιο, υποσχέθηκε να δώσει και το Άγιο Πνεύμα. Λέει μάλιστα ο Θεός και μέσω του προφήτη: «Στις έσχατες ημέρες, λέει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ, θα εκχύσω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν οι γιοι σας και οι θυγατέρες σας». Ιδού η επαγγελία· και η εκπλήρωσή της έγινε όταν το Άγιο Πνεύμα κάθισε με μορφή γλωσσών πάνω στον καθένα από τους μαθητές, και κήρυτταν τα μεγαλεία του Θεού.

Διότι έχει γραφτεί: «Τις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν οι υιοί σας και οι θυγατέρες σας». Πολλοί λοιπόν, αφού κατηχήθηκαν από τον Πέτρο, ήλθαν σε μετάνοια, ώστε να γίνουν ένας καινούργιος κόσμος, εκλεκτός του Θεού.

Ερώτηση: Τι σημαίνει λοιπόν αυτό που είπε: «θα καθίσετε σε δώδεκα θρόνους κρίνοντας τις δώδεκα φυλές του Ισραήλ»; Απόκριση: Βρίσκουμε ότι αυτό συνέβη στη γη, όταν αναλήφθηκε ο Κύριος στους ουρανούς. Διότι έστειλε το Παράκλητο Πνεύμα στους δώδεκα αποστόλους, την αγία Του δύναμη, η οποία, όταν ήρθε, κατασκήνωσε και εγκαθιδρύθηκε στους θρόνους των νοημάτων τους. Και ιδού, οι παριστάμενοι έλεγαν: «είναι γεμάτοι από γλεύκος». Τότε άρχισε ο Πέτρος να τους κρίνει, λέγοντας για τον Ιησού ότι «έναν άνδρα δυνατό σε λόγο και σε σημεία, εσείς τον σταυρώσατε κρεμώντας τον σε ξύλο», και ο Οποίος κάνει θαυμάσια έργα, διαρρηγνύει τους λίθους των μνημείων και εγείρει τους νεκρούς. Και είναι γραμμένο ότι: «στις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα, και θα προφητεύσουν οι υιοί σας και οι θυγατέρες σας», πράγμα που τώρα εκπληρώνεται. Πολλοί, λοιπόν, ήλθαν σε μετάνοια, αφού κατηχήθηκαν από τον Πέτρο, ώστε να γίνουν εκλεκτός λαός του Θεού.