Πατερικές αναφορές στο ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ 2:36

Ο Αθ. είπε: «Ανάφερε από αυτήν». Ο Αρ. είπε: «Ο επιφανέστατος των αποστόλων Πέτρος, δίνοντας μαρτυρία για το προκείμενο ζήτημα στον Ισραήλ, είπε τα εξής: "Ας γνωρίζει, λοιπόν, με βεβαιότητα όλος ο οίκος του Ισραήλ ότι ο Θεός τον έκανε και Κύριο και Χριστό". Μήπως εμείς χαράξαμε αυτή τη ρήση;» Ο Αθ. είπε: «Δεν τη χαράξατε εσείς, αλλά την παραχαράξατε».

Ο Άρειος είπε: Είδες τον εαυτό σου να περιορίζεται και στράφηκες στις ύβρεις. Μάλλον όμως, αν μπορείς, απάντησε σε αυτά, ή προσχώρησε στην αλήθεια. Ο Αθανάσιος είπε: Διάβασε ολόκληρο το κεφάλαιο. Ο Άρειος είπε: «Ας γνωρίζει λοιπόν με βεβαιότητα όλος ο οίκος του Ισραήλ, ότι ο Θεός τον κατέστησε και Κύριο και Χριστό». Ο Αθανάσιος είπε: Μην ακρωτηριάζεις τα λόγια της Γραφής. Διότι και το σώμα, όπως πλάστηκε εξ αρχής, εάν παραμείνει έτσι, είναι όμορφο· εάν όμως στερηθεί κάποιο μέλος, δηλαδή χέρι ή πόδι ή δάχτυλο, δείχνει άσχημο. Πες λοιπόν και τα επόμενα λόγια των Γραφών. Ο Άρειος είπε: Δηλαδή, «τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Ο Αθανάσιος είπε: Ποιος είναι αυτός που σταυρώθηκε; Ο Θεός Λόγος ή το σώμα που ο Θεός Λόγος έλαβε από την Παρθένο Μαρία; Ο Άρειος είπε: Εσύ δεν ομολογείς ότι σταυρώθηκε ο Λόγος; Ο Αθανάσιος είπε: Εγώ ομολογώ ότι ο Θεός Λόγος, αφού έγινε άνθρωπος, σταυρώθηκε κατά σάρκα. Ο Άρειος είπε: Τι σημαίνει το «κατά σάρκα»; Δεν έπαθε ο Λόγος;

Αθ. είπε: Επομένως, ο απόστολος Πέτρος διασφάλισε τον λόγο του, μη θέλοντας να χαθούν κάποιοι από άγνοια. Διότι, επειδή οι υιοί του Ισραήλ νόμιζαν ότι ο Χριστός μας ήταν κοινός άνθρωπος, επισήμανε μέσω της μαρτυρίας του ότι αυτός είναι ο εκλεκτός του Θεού· και λέει: Αν και εσείς κρεμάσατε τον δίκαιο ως άνθρωπο, μην αγνοείτε ότι ο Θεός τον κατέστησε Χριστό και Κύριο. Αρ. είπε: Ιδού λοιπόν, έγινε Χριστός και Κύριος από τον Θεό. Αθ. είπε: Ο Θεός Λόγος, ο Υιός του Θεού, πριν από το πάθος ήταν Κύριος, ναι ή όχι; Αρ. είπε: Ναι, ήταν Κύριος. Αθ. είπε: Ο Πέτρος είπε ότι αυτός, τον οποίο σταύρωσαν οι Ιουδαίοι, έγινε Κύριος. Αρ. είπε: Τι σημαίνει το «Σταύρωσαν αυτόν που έχει γίνει Χριστός και Κύριος»;

Λένε, λοιπόν, ότι είναι γραμμένο στις μεν Παροιμίες: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· στην δε προς Εβραίους Επιστολή, λέγοντας ο Απόστολος: «Έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό όνομα έχει κληρονομήσει σε σχέση με αυτούς»· και λίγο παρακάτω: «Γι' αυτό, άγιοι αδελφοί, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον εποίησε»· και στις Πράξεις επίσης: «Ας είναι, λοιπόν, γνωστό σε όλους σας, σε όλο τον οίκο του Ισραήλ, ότι ο Θεός έκανε και Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε».

Διότι, εάν γνώριζαν, δεν θα ενέκλειαν τους εαυτούς τους στην απιστία των σημερινών Ιουδαίων, αλλά ρωτώντας θα μάθαιναν ότι: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος». Όταν δε, με την ευδοκία του Πατρός, ο ίδιος ο Λόγος έγινε άνθρωπος, τότε εύλογα ειπώθηκε γι' αυτόν από μεν τον Ιωάννη το: «Ο Λόγος έγινε σάρκα»· από δε τον Πέτρο: «Κύριο και Χριστό τον έκανε»· και μέσω του Σολομώντα, σαν να ειπώθηκε από τον ίδιο τον Κύριο: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του»· από δε τον Παύλο: «Έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· και πάλι: «Κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου»· και ξανά: «Γι' αυτό, αδελφοί άγιοι, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον έκανε»· διότι όλα τα παρόμοια ρητά έχουν την ίδια ισχύ και έννοια που αποβλέπει στην ευσέβεια, και φανερώνουν τη θεότητα του Λόγου, καθώς και τα όσα λέγονται γι' αυτόν κατά τον ανθρώπινο τρόπο, εξαιτίας του ότι έγινε και Υιός Ανθρώπου.

Τέτοιο νόημα έχει και το ρητό από τις Πράξεις που πάλι προβάλλεται από αυτούς, στο οποίο ο Πέτρος λέει: «Ότι Κύριο και Χριστό εποίησε αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Διότι ούτε και εδώ είναι γραμμένο, «Εποίησε για τον εαυτό Του Υιό», ή «Εποίησε για τον εαυτό Του Λόγο», ώστε να φαντάζονται τέτοια πράγματα.

Αλλά ας ακούσουν πάλι τα ίδια, και ας μάθουν πρώτα ότι είναι Υιός, όπως έχει ειπωθεί και προηγουμένως, και ότι ο Λόγος δεν είναι δημιούργημα, και πως δεν πρέπει να αποδίδουν τέτοιες εκφράσεις στη θεότητά του, αλλά να ερευνούν για ποιον λόγο και με ποιον τρόπο έχουν γραφτεί αυτά· και σε όσους το αναζητούν, την απάντηση θα τη δώσει οπωσδήποτε η ανθρώπινη οικονομία, την οποία ανέλαβε για χάρη μας. Διότι και ο Πέτρος, αφού είπε «τον έκανε Κύριο και Χριστό», αμέσως πρόσθεσε: «αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε»· και σε όλους έγινε φανερό, και θα μπορούσε να γίνει φανερό και σε αυτούς, εάν προσέξουν τη συνέχεια των λόγων, ότι δεν εννοούσε πως δημιουργήθηκε η ουσία του Λόγου, αλλά ότι μιλούσε ως προς την ανθρώπινη φύση του. Διότι τι άλλο είναι αυτό που σταυρώνεται παρά το σώμα; Και τη σωματική φύση του Λόγου πώς αλλιώς θα μπορούσε να τη δηλώσει παρά λέγοντας το «εποίησεν» (δημιούργησε / έκανε); Άλλωστε, και αυτό που λέγεται εδώ, το «έκανε», έχει την ορθή του έννοια. Διότι δεν είπε, όπως προανέφερα, «Τον δημιούργησε Λόγο», αλλά «Τον έκανε Κύριο»· και όχι απλώς αυτό, αλλά «σε εσάς» και «ανάμεσά σας τον έκανε», που ισοδυναμεί με το να πει «τον απέδειξε». Και αυτό ακριβώς επισήμανε ο Πέτρος με προσοχή, όταν ξεκινούσε αυτή τη θεμελιώδη διδασκαλία, λέγοντάς τους: «Άνδρες Ισραηλίτες, ακούστε αυτούς τους λόγους: τον Ιησού τον Ναζωραίο, άνδρα που αποδείχθηκε από τον Θεό σε εσάς με δυνάμεις, με τέρατα και με σημεία, τα οποία έκανε μέσω αυτού ο Θεός ανάμεσά σας, όπως ακριβώς γνωρίζετε και οι ίδιοι».

Εάν λοιπόν μπορείτε να πείτε ότι ήρθε προηγουμένως κάποιος τέτοιος, και μπορείτε να αποδείξετε ότι είναι Θεός από τα σημεία και τα τέρατα που επιτέλεσε, τότε δικαιολογημένα βρίσκεστε σε αντιπαράθεση μαζί μας. Εάν όμως δεν μπορείτε να αποδείξετε ότι έχει ήδη έρθει, αλλά ακόμη προσδοκάτε κάποιον τέτοιον, αναγνωρίστε τον καιρό από τον Δανιήλ· διότι όσα λέχθηκαν από αυτόν αναφέρονται στη σημερινή εποχή. Εάν λοιπόν ο παρών καιρός είναι εκείνος που προαναγγέλθηκε από παλιά, και είδατε αυτά που συνέβησαν τώρα ανάμεσά μας, να γνωρίζετε ότι αυτός ο Ιησούς, τον οποίο εσείς σταυρώσατε, αυτός είναι ο προσδοκώμενος Χριστός. Διότι ο μεν Δαβίδ και όλοι οι προφήτες πέθαναν, και τα μνήματα όλων βρίσκονται ανάμεσά σας· η ανάσταση όμως που συνέβη τώρα απέδειξε ότι σε αυτόν εκπληρώνονται τα γεγραμμένα.

Διότι, όπως είπε ο Απόστολος, επειδή μέσα στη Σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός να σώσει αυτούς που πιστεύουν μέσω της μωρίας του κηρύγματος· έτσι και εμείς οι άνθρωποι, επειδή δεν θελήσαμε να γνωρίσουμε τον Θεό μέσω του Λόγου Του, και να υπηρετήσουμε τον εκ φύσεως δεσπότη μας, τον Λόγο του Θεού, ευδόκησε ο Θεός να φανερώσει τη δική Του κυριότητα στο πρόσωπο ανθρώπου και να ελκύσει τους πάντες προς τον εαυτό Του. Το να πράξει όμως αυτό μέσω ενός απλού ανθρώπου ήταν απρεπές· προκειμένου να μη γίνουμε ανθρωπολάτρες, έχοντας ως Κύριο έναν άνθρωπο. Γι' αυτό ο ίδιος ο Λόγος έγινε σάρκα, και το όνομά Του κλήθηκε Ιησούς, και με αυτόν τον τρόπο ο Πατέρας τον κατέστησε Κύριο και Χριστό· πράγμα που ισοδυναμεί με το να πει: Τον κατέστησε για να κυριεύει και να βασιλεύει, ώστε στο όνομα του Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε, όπως ακριβώς κάθε γόνατο κάμπτεται, έτσι να αναγνωρίζουμε ως Κύριο και Βασιλιά τον ίδιο τον Υιό, και μέσω Αυτού τον Πατέρα.

Οι περισσότεροι από τους Ιουδαίους, λοιπόν, όταν άκουσαν αυτά, αισθάνθηκαν ντροπή και στη συνέχεια αναγνώρισαν τον Χριστό, όπως είναι γραμμένο στις Πράξεις. Επειδή, όμως, οι Αρειομανίτες επιλέγουν να παραμείνουν Ιουδαίοι και να μάχονται τον Πέτρο, εμπρός, ας τους παραθέσουμε παρόμοιες εκφράσεις· ίσως έστω και έτσι συνετιστούν, μαθαίνοντας τη συνήθεια της Θείας Γραφής. Ότι, λοιπόν, ο Χριστός είναι αιώνιος Κύριος και Βασιλιάς, έγινε φανερό από τα προηγούμενα, και δεν υπάρχει κανείς που να αμφιβάλλει περί τούτου. Διότι, όντας Υιός του Θεού, είναι επόμενο να είναι όμοιός Του· και εφόσον είναι όμοιος, είναι οπωσδήποτε και Κύριος και Βασιλιάς, διότι ο Ίδιος λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Το ότι, εξάλλου, και μόνο αυτό το οποίο ειπώθηκε από τον Πέτρο, ότι δηλαδή «τον έκανε Κύριο και Χριστό», δεν σημαίνει πως ο Υιός είναι δημιούργημα, μπορεί να το διαπιστώσει κανείς από την ευλογία του Ισαάκ, έστω και αν αυτή η εικόνα είναι κάπως αμυδρή σε σχέση με το προκείμενο ζήτημα. Είπε, λοιπόν, στον Ιακώβ: «Γίνε κύριος του αδελφού σου»· στον δε Ησαύ: «Ιδού, τον έκανα κύριό σου».

Διότι, εάν γνώριζαν, δεν θα εγκλώβιζαν τον εαυτό τους στην απιστία των σημερινών Ιουδαίων, αλλά ρωτώντας θα μάθαιναν ότι «εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· όταν δε, κατά την ευδοκία του Πατρός, ο ίδιος ο Λόγος έγινε άνθρωπος, τότε ευλόγως λέχθηκε για αυτόν από μεν τον Ιωάννη το «ο Λόγος έγινε σάρκα», από δε τον Πέτρο: «τον έκανε Κύριο και Χριστό», και μέσω του Σολομώντα, σαν από τον ίδιο τον Κύριο: «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», και από τον Παύλο: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· και πάλι: «κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου»· και ξανά: «επομένως, αδελφοί άγιοι, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, που είναι πιστός σε εκείνον που τον κατέστησε». Διότι όλα αυτά τα ρητά έχουν το ίδιο νόημα, το οποίο αποβλέπει στην ευσέβεια και καταδεικνύει τη θεότητα του Λόγου, καθώς και όσα λέγονται με ανθρώπινο τρόπο για αυτόν εξαιτίας του γεγονότος ότι έγινε και Υιός ανθρώπου.

Εάν λοιπόν έχει αποδειχθεί ότι, ακόμη κι αν πει κανείς για τον ίδιο τον Λόγο το ρήμα «εποίησε», το λέει αντί του «εγέννησε», ποια επιπλέον επινόηση κακοβουλίας θα μπορέσουν άραγε να εφεύρουν ως προς αυτό, εφόσον βεβαίως από παντού ο λόγος, έχοντας διασαφηνίσει το ρητό, έδειξε ότι ο Υιός δεν είναι δημιούργημα, αλλά ως προς μεν την ουσία είναι γέννημα εκ του Πατρός, ως προς δε την οικονομία, κατά την ευδοκία του Πατρός, εποιήθη για εμάς άνθρωπος και συνίσταται; Και για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, λέγεται από μεν τον απόστολο «όντας πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», στις δε Παροιμίες αναφέρεται και το ότι «κτίζεται». Διότι, εφόσον ομολογείται ότι «έγινε άνθρωπος», δεν διαφέρει σε τίποτα να λέμε, όπως έχει προειπωθεί, είτε «έγινε» είτε «έχει ποιηθεί» είτε «έχει κτιστεί» είτε «έχει πλαστεί» είτε «δούλος» είτε «υιός δούλης» είτε «υιός ανθρώπου» είτε «καταστάθηκε» είτε «αποδήμησε» είτε «νυμφίος» είτε «αδελφιδός» είτε «αδελφός». Επειδή όλες αυτές οι λέξεις τυγχάνει να προσιδιάζουν στην ανθρώπινη σύσταση· και τα παρόμοια δεν δηλώνουν την ουσία του Λόγου, αλλά το ότι ο ίδιος έγινε άνθρωπος. Τέτοιο νόημα έχει και το ρητό του Πέτρου στις Πράξεις των Αποστόλων, το οποίο προβάλλεται πάλι από αυτούς, όπου λέει ότι «τον εποίησε Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Διότι ούτε και εδώ έχει γραφτεί ότι εποίησε για τον εαυτό του Υιό ή ότι εποίησε για τον εαυτό του Λόγο, ώστε να φαντάζονται τέτοια πράγματα.

Αλλά και πάλι ας ακούσουν τα ίδια και ας μάθουν πρώτα ότι είναι Υιός, όπως ακριβώς είπαμε και προηγουμένως, και ότι ο Λόγος δεν είναι δημιούργημα, και πως δεν πρέπει να αποδίδουν τέτοιες εκφράσεις στη θεότητά του, αλλά να ερευνούν για ποιο λόγο και με ποια έννοια έχουν γραφεί αυτά· και οπωσδήποτε, σε όσους το ερευνούν, θα δώσει την απάντηση η ανθρώπινη οικονομία, την οποία ανέλαβε για χάρη μας. Διότι και ο Πέτρος, όταν είπε «τον έκανε Κύριο και Χριστό», αμέσως πρόσθεσε «αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε»· και σε όλους έχει γίνει φανερό. Θα γινόταν μάλιστα φανερό και σε αυτούς, εάν ακολουθούσαν τη συνέχεια της σκέψης, ότι δεν έλεγε πως δημιουργήθηκε η ουσία του Λόγου, αλλά ότι το «εποίησε» αναφέρεται στην ανθρώπινη φύση του. Διότι τι άλλο είναι αυτό που σταυρώνεται παρά το σώμα; Και το ότι ο Λόγος έλαβε σώμα, πώς αλλιώς μπορούσε να το υποδηλώσει παρά λέγοντας «έκανε» (εποίησεν); Εξάλλου και η λέξη «εποίησεν» που χρησιμοποιείται εδώ έχει το σωστό της νόημα. Διότι δεν είπε, όπως προανέφερα, ότι τον έκανε Λόγο, αλλά ότι «αυτόν [τον έκανε] Κύριο», και όχι απλώς, αλλά «για εσάς» και «ανάμεσά σας τον έκανε», που ισοδυναμεί με το να έλεγε «τον ανέδειξε». Και αυτό ακριβώς επισήμανε μετά προσοχής ο ίδιος ο Πέτρος ξεκινώντας αυτή τη διδασκαλία, όταν τους έλεγε: «Άνδρες Ισραηλίτες, ακούστε τα λόγια αυτά: Τον Ιησού τον Ναζωραίο, άνδρα ο οποίος έχει αναδειχθεί από τον Θεό σε εσάς με δυνάμεις και τέρατα και σημεία, τα οποία ο Θεός έκανε μέσω αυτού ανάμεσά σας, όπως και οι ίδιοι γνωρίζετε».

Το ότι λοιπόν έγινε με αυτόν τον τρόπο Κύριος και Βασιλιάς, αυτό ακριβώς είναι που έλεγε ο Πέτρος: «Τον έκανε Κύριο και Χριστό», και «τον απέστειλε», πράγμα που ισοδυναμεί με το να πει κανείς ότι ο Πατέρας τον έκανε και άνθρωπο· διότι το να δημιουργείται είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα των ανθρώπων. Όμως δεν τον έκανε απλώς άνθρωπο, αλλά τον έκανε με σκοπό να κυριεύει τα πάντα και να αγιάζει τους πάντες διά του χρίσματος. Διότι, αν και ο Λόγος, ο οποίος υπάρχει σε μορφή Θεού, «έλαβε μορφή δούλου», ωστόσο η πρόσληψη της σάρκας δεν υποδούλωσε τον Λόγο, ο οποίος είναι εκ φύσεως Κύριος. Απεναντίας, επρόκειτο μάλλον για την απελευθέρωση ολόκληρης της ανθρωπότητας, η οποία συντελέστηκε από τον Λόγο. Ο ίδιος δε ο εκ φύσεως Κύριος Λόγος, αφού έγινε και άνθρωπος μέσω της μορφής του δούλου, έχει γίνει «Κύριος» των πάντων και «Χριστός», δηλαδή έχει γίνει με σκοπό να αγιάζει τους πάντες με το Πνεύμα. Και όπως ακριβώς ο Θεός, όταν γίνεται υπερασπιστής Θεός και λέει «θα είμαι σε αυτούς Θεός», δεν γίνεται τότε Θεός, ούτε τότε λαμβάνει την αρχή του να είναι Θεός, αλλά αυτό που είναι πάντοτε, αυτό γίνεται και σε όσους το έχουν ανάγκη, όταν ο ίδιος το κρίνει εύλογο. Έτσι και ο Χριστός, όντας εκ φύσεως Κύριος και αιώνιος Βασιλιάς, δεν γίνεται Κύριος τότε που αποστέλλεται, ούτε λαμβάνει τότε την αρχή του να είναι Κύριος και Βασιλιάς, αλλά αυτό που είναι πάντοτε, αυτό έχει γίνει και τότε κατά τη σάρκα, και, αφού λύτρωσε τους πάντες, γίνεται με αυτόν τον τρόπο Κύριος ζώντων και νεκρών.

Αν λοιπόν μπορείτε να πείτε ότι προηγουμένως έχει έρθει κάποιος τέτοιος και μπορείτε να αποδείξετε ότι αυτός είναι Θεός, από τα «σημεία και τέρατα που έκανε», δικαιολογημένα λογομαχείτε μαζί μας. Αν όμως δεν μπορείτε να αποδείξετε ότι έχει έρθει, αλλά εξακολουθείτε να προσδοκάτε κάποιον τέτοιο, αναγνωρίστε τον καιρό από το βιβλίο του Δανιήλ· διότι τα όσα ελέχθησαν από αυτόν εκπληρώνονται στον παρόντα χρόνο. Αν λοιπόν ο παρών καιρός είναι εκείνος που είχε προαναγγελθεί από παλιά, και είδατε τα όσα συνέβησαν τώρα σε εμάς, μάθετε ότι αυτός ο Ιησούς, «τον οποίο εσείς σταυρώσατε», αυτός είναι ο προσδοκώμενος Χριστός. Διότι ο μεν Δαβίδ και όλοι οι προφήτες πέθαναν, και τα μνήματα όλων βρίσκονται ανάμεσά σας, η δε ανάσταση που συνέβη τώρα απέδειξε ότι σε αυτόν καταλήγουν τα γεγραμμένα. Διότι το ότι σταυρώθηκε υποδεικνύει το «θα δείτε τη ζωή σας κρεμασμένη», και το ότι τρυπήθηκε η πλευρά του με τη λόγχη εκπληρώνει το «σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή». Το δε ότι όχι μόνο αναστήθηκε, αλλά και ότι ανέστησε από τα μνήματα παλαιούς νεκρούς (διότι αυτούς τους είδαν οι περισσότεροι από εσάς), αυτό είναι το «δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη» και το «ο θάνατος επικράτησε και κατάπιε, και πάλι ο Θεός τον αφαίρεσε». Το ότι έκανε τέτοια σημεία, σαν αυτά που έγιναν, αποδεικνύει ότι ο εν σώματι ευρισκόμενος είναι Θεός και ότι Αυτός είναι η ζωή και ο Κύριος του θανάτου.

Διότι έπρεπε ο Χριστός, αυτός που δίνει ζωή στους άλλους, να μην «κρατείται από τον θάνατο»· αυτό όμως δεν θα είχε συμβεί εάν, όπως νομίζετε εσείς, ο Χριστός ήταν ένας απλός άνθρωπος. Αντιθέτως, αυτός είναι ο Υιός του Θεού· διότι όλοι οι άνθρωποι υπόκεινται στον θάνατο. Ας μην αμφιβάλλει, λοιπόν, πλέον κανείς, αλλά «ας γνωρίζει με ασφάλεια όλος ο οίκος του Ισραήλ, ότι αυτός ο Ιησούς», τον οποίο είδατε «κατά το σχήμα ως άνθρωπο» να επιτελεί θαύματα και τέτοια έργα που κανένας ποτέ δεν έχει κάνει, αυτός είναι ο Χριστός και ο Κύριος των πάντων. Διότι, μολονότι έγινε άνθρωπος και «ονομάστηκε Ιησούς», όπως αναφέραμε προηγουμένως, δεν μειώθηκε από το ανθρώπινο πάθος, αλλά μάλλον, ακριβώς με το να γίνει άνθρωπος, αποδεικνύεται Κύριος ζώντων και νεκρών. «Επειδή δηλαδή», όπως είπε ο Απόστολος, «μέσα στη σοφία του Θεού ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό διά μέσου της σοφίας, αλλά ευδόκησε ο Θεός να σώσει αυτούς που πιστεύουν διά μέσου της μωρίας του κηρύγματος», έτσι, επειδή και εμείς οι άνθρωποι δεν θελήσαμε να γνωρίσουμε τον Θεό μέσω του Λόγου Του και να υπηρετήσουμε τον κατά φύση Δεσπότη μας, τον Λόγο του Θεού, ευδόκησε ο Θεός να φανερώσει στο πρόσωπο ανθρώπου την κυριότητά Του και να ελκύσει τους πάντες προς τον εαυτό Του.

Το να γίνει αυτό μέσω ενός απλού ανθρώπου ήταν απρεπές, ώστε να μη γίνουμε ανθρωπολάτρες έχοντας ως κύριο έναν άνθρωπο· για τον λόγο αυτόν, ο ίδιος ο Λόγος έγινε σάρκα, και «κάλεσε το όνομά του Ιησού», και έτσι ο Πατέρας «τον έκανε Κύριο και Χριστό», πράγμα που ισοδυναμεί με το να πει: τον κατέστησε με σκοπό να κυριεύει και να βασιλεύει, «ώστε στο όνομα του Ιησού», «τον οποίο εσείς σταυρώσατε», όπως ακριβώς «κάθε γόνατο λυγίζει», έτσι να αναγνωρίζουμε ως Κύριο και Βασιλέα τον ίδιο τον Υιό, και μέσω αυτού τον Πατέρα.

Οι περισσότεροι μεν από τους Ιουδαίους, ακούγοντας αυτά, αισθάνθηκαν ντροπή και στο εξής αναγνώρισαν τον Χριστό, όπως έχει γραφτεί στις Πράξεις. Επειδή, όμως, οι Αρειομανίτες επιλέγουν να παραμένουν Ιουδαίοι και να μάχονται τον Πέτρο, εμπρός, ας παραθέσουμε σε αυτούς παρόμοιες εκφράσεις· ίσως τουλάχιστον με αυτόν τον τρόπο ντραπούν, μαθαίνοντας τον τρόπο έκφρασης της Θείας Γραφής. Ότι, λοιπόν, ο Χριστός είναι αιωνίως Κύριος και Βασιλεύς, έχει γίνει σαφές από τα προαναφερθέντα, και δεν υπάρχει κανείς που να αμφιβάλλει περί αυτού. Διότι, εφόσον είναι Υιός του Θεού, είναι φυσικό να είναι όμοιος με Αυτόν· και όντας όμοιος, είναι οπωσδήποτε και Κύριος και Βασιλεύς· διότι ο ίδιος λέει: «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Ότι, εξάλλου, και μόνο αυτό που ελέχθη από τον Πέτρο, «τον έκανε Κύριο και Χριστό», δεν σημαίνει ότι ο Υιός είναι δημιούργημα, μπορεί κανείς να το διαπιστώσει από την ευλογία του Ισαάκ, έστω και αν αυτή η εικόνα είναι κάπως αμυδρή σε σχέση με το προκείμενο θέμα. Είπε, λοιπόν, στον Ιακώβ: «γίνε κύριος του αδελφού σου», και στον Ησαύ: «ιδού, τον έκανα κύριό σου».

Και όταν λέει ο Πέτρος: «Ας γνωρίζει, λοιπόν, με βεβαιότητα όλος ο οίκος του Ισραήλ ότι ο Θεός τον έκανε και Κύριο και Χριστό, αυτόν τον Ιησού τον οποίο εσείς σταυρώσατε», δεν αναφέρεται στη θεότητά του λέγοντας ότι «ο Θεός τον έκανε Κύριο και Χριστό», αλλά στην ανθρωπότητά του.

Και λίγο παρακάτω από τον ίδιο λόγο: 〈Ας γνωρίζει, λοιπόν, με βεβαιότητα ολόκληρος ο οίκος του Ισραήλ ότι ο Θεός τον έκανε και Κύριο και Χριστό, αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε〉. Δείχνοντας, λοιπόν, με το δάχτυλο αυτόν ακριβώς τον σταυρωθέντα άνθρωπο του Κυρίου, οι απόστολοι είπαν: αυτόν τον Ιησού Χριστό ο Θεός τον έκανε και Κύριο. Αυτός φανερά, ο άνθρωπος του Κυρίου, κτίστηκε και ως αρχή των προγεγραμμένων οδών για ευεργεσία, όντας άρχοντας όλων των αγίων και εκείνων που ονομάζονται οδοί, και είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός που ποιήθηκε και σταυρώθηκε, για τον οποίο και ο Ιερεμίας είπε, σύμφωνα με την έκδοση των Εβδομήκοντα ερμηνευτών: 〈ο Κύριος με έκτισε ως νέα σωτηρία για καταφύτευμα, μέσα στην οποία σωτηρία θα περιέλθουν οι άνθρωποι〉, ενώ, σύμφωνα με τον Ακύλα, για το ίδιο ρητό λέει: 〈έκτισε ο Κύριος κάτι νέο στο θήλυ〉. Αυτήν δε που αποκαλεί νέα και όχι παλαιά σωτηρία, η οποία κτίστηκε για εμάς και όχι πριν από εμάς, και αυτόν που αποκαλεί νέο, ο οποίος κτίστηκε στο θήλυ, να εννοείς τον άνθρωπο Ιησού τον σχετιζόμενο με τον Σωτήρα. Διότι το όνομα Ιησούς ερμηνεύεται άλλοτε μεν ως Σωτήρας, άλλοτε δε ως σωτηρία (από τον Σωτήρα προέρχεται η σωτηρία, όπως ακριβώς από το φως προέρχεται ο φωτισμός)· αυτόν ακριβώς τον άνθρωπο Ιησού, δηλαδή, ονόμασε σωτηρία μας, ο οποίος κτίστηκε ως κάτι νέο στο θήλυ, που σημαίνει μέσα στη Μαρία, ή μάλλον από τη Μαρία: —

Πώς λοιπόν, παραβλέποντας τις Άγιες Γραφές και τη φανέρωση της αλήθειας, λέτε ότι εάν δεν εμφανίστηκε αφ' εαυτού του ως άνδρας, αλλά λαμβάνοντας ανθρώπινη ύπαρξη έγινε άνθρωπος, άρα ενώθηκε με άνδρα, και επομένως ο σταυρωθείς Κύριος της δόξης θα είναι [ένας απλός] άνθρωπος; Εάν λοιπόν ακούσετε τον Πέτρο να λέει: «Αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε, ο Θεός τον έκανε και Κύριο και Χριστό», σε ποιον αποδίδετε αυτή την ποίηση; Εάν μεν στην θεότητα του Λόγου, γιατί μέμφεστε ακόμη τους Αρειανούς, αφού φρονείτε τα ίδια με εκείνους; Εάν δε στη μορφή του δούλου που υπάρχει στον Λόγο, γιατί αντιμάχεστε ακόμη τους εαυτούς σας; Αλλά εσείς δεν πιστέψατε κατ' αυτόν τον τρόπο· διότι πάλι λέτε: Εάν η φύση που αμάρτησε βρέθηκε εν τω Θεώ χωρίς να διαπράξει αμαρτία, τότε συγκρατείται από ανάγκη· και αυτό που συγκρατείται από ανάγκη είναι βεβιασμένο. Πείτε μας λοιπόν: Εάν το να μην αμαρτάνει κανείς γίνεται κατ' ανάγκην, τότε το να αμαρτάνει θα είναι σύμφωνο με τη φύση· επομένως, θα καταστήσετε τον Δημιουργό της φύσεως ενεργό αυτουργό της αμαρτίας.

Πρώτον, λοιπόν, ας αποδείξει τούτο: ποιοι από τους αγίους ονόμασαν τον Χριστό γέννημα και ποίημα; Ποιες ρήσεις των Γραφών έχει προς απόδειξη; Διότι, εάν στηρίζεται στη ρήση του μακαρίου Πέτρου που είναι καταγραμμένη στις Πράξεις των Αποστόλων, όπου λέει: «Ας γνωρίζει κάθε οίκος του Ισραήλ, ότι ο Θεός έκανε Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε»· πρώτον μεν, η μαρτυρία δεν έχει καμία σχέση με το ζητούμενο. Διότι, ενώ υποσχέθηκε να αποδείξει ότι ο Υιός ονομάστηκε «ποίημα» από τους αγίους, παραθέτει μαρτυρία για τον Θεό και Πατέρα, ότι δηλαδή «εποίησε». Διότι βεβαίως δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι του επιτρέπεται, όταν αναφέρεται σε τόσο σπουδαία ζητήματα, να επινοεί διάφορες παραγωγές και παρασχηματισμούς των ονομάτων. Εάν, δηλαδή, πρόκειται να δώσουμε λόγο και για κάθε ανώφελο λόγο («αργόν λόγον») την ημέρα της κρίσεως, πώς άραγε θα μας συγχωρεθεί χωρίς συνέπειες το να καινοτομούμε σε τόσο μεγάλα ζητήματα;

Και αυτό είναι γνωστό σε καθέναν που έχει επιστήσει έστω και λίγο την προσοχή του στο νόημα της αποστολικής ρήσης, ότι δηλαδή δεν μας παραδίδει κάποιον τρόπο θεολογίας, αλλά φανερώνει τους λόγους της θείας οικονομίας. Διότι, λέει, «ο Θεός έκανε Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού που εσείς σταυρώσατε», στηριζόμενος με αυτή τη δεικτική έκφραση σχεδόν ολοφάνερα στο ανθρώπινο και ορατό σε όλους στοιχείο του. Αυτός όμως μεταφέρει το ρήμα «έκανε» στην προαιώνια γέννηση του Μονογενούς. Και ούτε καν εκείνο τον προβληματίζει, ότι δηλαδή η λέξη «Κύριος» δεν είναι όνομα ουσίας, αλλά εξουσίας. Επομένως, εκείνος που είπε «ο Θεός τον έκανε Κύριο και Χριστό», εννοεί την κυριαρχία και τη δεσποτεία πάνω στα πάντα που του ανατέθηκε από τον Πατέρα, και δεν διηγείται τη μετάβασή του στην ύπαρξη. Αυτά βέβαια θα τα αποδείξουμε λίγο αργότερα, όταν θα τον ελέγξουμε επειδή παραθέτει τις μαρτυρίες από τη Γραφή αντίθετα προς το θέλημα του Πνεύματος· τώρα όμως ας προχωρήσουμε στη συνέχεια του λόγου.

Σε όλα αυτά βέβαια, δεν κάνουμε λόγο για δύο, για Θεό χωριστά και άνθρωπο χωριστά (διότι ήταν ένας), αλλά αναλογιζόμαστε κατά νοερή διάκριση (κατ’ επίνοιαν) τη φύση του καθενός. Διότι ούτε ο Πέτρος εννόησε δύο, όταν είπε: «Εφόσον λοιπόν ο Χριστός έπαθε για εμάς κατά σάρκα». Αν ο Υιός είναι γέννημα, ισχυρίζονται, και όχι ποίημα (δημιούργημα), πώς η Γραφή λέει: «Ας γνωρίζει λοιπόν με βεβαιότητα όλος ο οίκος του Ισραήλ, ότι ο Θεός τον έκανε (εποίησε) και Κύριο και Χριστό»; Πρέπει λοιπόν και εδώ να πούμε ότι τούτο ειπώθηκε σχετικά με την κατά σάρκα γέννησή Του από τη Μαρία· όπως εξάλλου και ο άγγελος που φέρνει το χαρμόσυνο άγγελμα στους ποιμένες λέει ότι: «Σας γεννήθηκε σήμερα Σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός ο Κύριος». Διότι το «Σήμερα» δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αναφέρεται στην προαιώνια ύπαρξή Του. Αυτό το αποδεικνύει σαφέστερα η συνέχεια, που λέει: «Αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Αν, όταν γεννήθηκε ο Υιός, τότε έγινε σοφία, τότε είναι ψευδές το χωρίο: «Ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού». Διότι η σοφία Του δεν δημιουργήθηκε (οὐκ ἐγένετο), αλλά υπήρχε πάντοτε. Και αυτό λοιπόν λέγεται όπως ακριβώς και για τον Πατέρα από τον Δαβίδ: «Γίνε για μένα Θεός υπερασπιστής»· και: «Έγινες για μένα σωτηρία»· και ο Παύλος: «Ο Θεός ας αναδειχθεί αληθινός, και κάθε άνθρωπος ψεύτης»· έτσι και ο Κύριος: «Έγινε για εμάς από τον Θεό σοφία, αγιασμός και απολύτρωση». Αν λοιπόν ο Πατέρας, αφού έγινε υπερασπιστής και αληθινός, δεν είναι ποίημα· έτσι και ο Υιός, αφού έγινε σοφία και αγιασμός, δεν είναι ποίημα. Αν είναι αληθές το: «Ένας Θεός, ο Πατέρας»· προφανώς είναι αληθές και το: «Ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, ο Σωτήρας».

Α: Για ποιο λόγο λοιπόν ο Ίδιος μόνος Του είναι ελεύθερος και ελευθερωτής, καίτοι όλη η κτίση υποτάσσει ως δούλη τον αυχένα στον Θεό; Θα ήμασταν ανόητοι και θα φλυαρούσαμε ασυνάρτητα, φίλε μου, εάν τον κατά φύσιν από τον Θεό και συναΐδιο με τον Θεό και Πατέρα Υιό τον κατατάσσαμε σε αυτούς που είναι υιοί κατά χάριν. Διότι πού θα βρισκόταν και ποιο θα ήταν πλέον το δικό μας αρχέτυπο, εάν υποβιβαζόταν μαζί μας στο επίπεδο του «κατά θέσιν» και της μίμησης και Εκείνος προς τον Οποίο έχουμε μορφωθεί; Β: Μου φαίνεται ότι με πολύ ξεκάθαρο και σαφή τρόπο ολοκληρώνεις τον λόγο γι' αυτό το ζήτημα. Νομίζω όμως εγώ ότι οι αντίπαλοι θα έλεγαν: «Μήπως, ω γενναίοι, δεν ανύμνησαν εξαρχής οι ιεροί λόγοι τον Υιό ως δημιούργημα, και ο θείος και μέγας χορός των αποστόλων έτσι τον εγνώρισε; Διότι ο Σολομών λέει, ζωγραφίζοντας προφητικά το πρόσωπο του Υιού: "Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του". Και βέβαια ο εκλεκτός ανάμεσα στους άλλους Πέτρος λέει: "Ας γνωρίζει λοιπόν με ασφάλεια όλος ο οίκος του Ισραήλ ότι ο Θεός τον έκανε και Κύριο και Χριστό". Τι λοιπόν θα μπορούσαμε να πούμε εάν και πάλι μας πολιορκούσαν με τέτοιους λόγους;» Α: Τι άλλο παρά αυτό που είναι το αληθινό να πούμε: «Οι δε εχθροί μας είναι ανόητοι;» Διότι ο νους που δεν καταλάμπεται από την άνωθεν σοφία, η οποία καταχέεται από τον Πατέρα των φώτων, είναι παχύς και σκοτεινός, και ανίκανος να διαπεράσει την ομίχλη της δυσμάθειας.

Είπε δε και ο Λουκάς στο βιβλίο των Πράξεων, εκ προσώπου του Πέτρου: «Ας γνωρίζει λοιπόν με βεβαιότητα ολόκληρος ο οίκος του Ισραήλ ότι ο Θεός τον έκανε και Κύριο και Χριστό». Κατανοείς λοιπόν ότι παντού ο μεν Πατέρας δίνει δόξα και κυριότητα, ο δε Υιός τη δέχεται πολύ ευχαρίστως; Αλλά αν αποτολμούν να μας καταφέρονται με τέτοιους λόγους, προσθέτοντας ίσως και άλλους, ποια θα μπορούσε να είναι η διέξοδος και η αποτροπή του κακού για εκείνους που έχουν επιλέξει να σκέφτονται με τον πιο ορθό τρόπο; Α. «Ο πράος ας είναι μαχητής», μας υπαγορεύει ο ιερός και θείος λόγος. Εγώ μάλιστα λέω ότι πρέπει να αντιτασσόμαστε στις δοξασίες των αντιπάλων, χωρίς να δειλιάζουμε καθόλου. Διότι ο Θεός είναι εκείνος που ενεργεί μέσα μας, και από τη μια βάζει λόγο στις γλώσσες μας, ενώ από την άλλη κατευθύνει τον νου των ευσεβών προς την ανόθευτη αλήθεια. Εκείνο όμως που τους πείθει να παρεκκλίνουν από την ευθεία οδό και να παρασύρονται προς το άσχημο και διεστραμμένο, είναι το εξής. Β. Τι δηλαδή εννοείς; Α. Το ότι, νομίζω, παραβλέποντας ως ανώφελο το να γνωρίζουν τους κατάλληλους καιρούς για καθετί που πράττεται, προβαίνουν στην εξέταση των λόγων εντελώς απερίσκεπτα.

Πότε λοιπόν λένε ότι ο Υιός ανυψώθηκε στην κυριότητα, εάν πριν από τη μετάβασή του σε αυτήν στερούνταν ακόμη την τιμή και τη δόξα της κυριότητας; Διότι αυτό είμαστε αναγκασμένοι, έστω και παρά τη θέλησή μας, να το πούμε. Β. Τι θα λέγαμε όμως αν ισχυρίζονταν ότι αυτό έγινε και πριν από την ενανθρώπηση; Α. Γνωρίζω ότι θα το πουν, ξεπερνώντας εύκολα και τα όρια του πρέποντος· αλλά ο λόγος της αλήθειας θα αντιταχθεί απέναντί τους. Διότι υποστηρίζουμε ότι, αφού ενδύθηκε τη σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας, τότε επήλθε σε αυτόν η επίκτητη εξουσία, και τότε φαίνεται να έχει λάβει τη βασιλεία και την κυριότητα. Επειδή ο θεσπέσιος μαθητής αναφέρει ότι ο Θεός και Πατέρας έκανε Κύριο και Χριστό όχι αδιακρίτως τον Λόγο που φανερώθηκε από Αυτόν, αλλά τον εσταυρωμένο Ιησού. Αλλά το ότι ο Υιός ήταν Κύριος πριν από την ένωσή του με τη σάρκα και την καθ' υπόσταση συνάφεια, θα το κατανοήσουμε άκοπα, συλλογιζόμενοι μαζί με τα άλλα και το εξής. Β. Δηλαδή τι εννοείς; Α. Δεν λέγεται άραγε ότι, όταν έγινε άνθρωπος, τότε ακριβώς κατήλθε λαμβάνοντας τη μορφή του δούλου; Β. Έτσι λέω. Α.

Σχετικά με το χωρίο: «Ας γνωρίζει λοιπόν με βεβαιότητα ολόκληρος ο οίκος του Ισραήλ ότι ο Θεός έκανε και Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Πρέπει πάλι εδώ το ρήμα «εποίησε» (έκανε) να μην το αποδίδουμε στην ουσία του Λόγου, ούτε εξαιτίας αυτής της λέξης να αποθρασυνόμαστε αμφισβητώντας την ύπαρξη του Υιού. Αλλά το «εποίησε», αν μεν θέλεις να το εξετάσεις από την άποψη της φύσεως, ορθά θα το εκλάβεις ότι αναφέρεται στον ναό του σώματος που δημιουργήθηκε από τη Μαρία. Αν πάλι το εξετάσεις κατά την τάξη των πραγμάτων, ουδόλως αφορά τον Λόγο, όπως φέρ' ειπείν: Κάποιος που παλαιότερα ήταν φτωχός, έγινε κύριος χρημάτων· ή κάποιος που δεν ήταν εξαρχής προφήτης, αναδείχθηκε σε προφήτη από τον Θεό. Όμως σε τέτοιες περιπτώσεις το «έγινε» δεν σημαίνει την αρχή της υπάρξεως, αλλά σε ποια νέα κατάσταση και από ποια προηγούμενη μετέβη αυτό που υποδηλώνεται. Πώς λοιπόν ο Θεός έκανε τον Ιησού Κύριο και πώς Χριστό, είναι αναγκαίο να το ερευνήσουμε με ευσέβεια.

Επειδή πώς ονομαζόμαστε αδελφοί του Χριστού, και πώς αποκαλούμαστε υιοί, αν δεν μας ωφέλησε σε τίποτα το ότι ο Λόγος του Θεού έγινε άνθρωπος; Εάν όμως ακούσεις τη θεία Γραφή να λέει ότι ο Θεός τον έκανε και Κύριο και Χριστό, και αναφέρεις την προσωνυμία του Θεού στο πρόσωπο του Πατέρα, συνομολογείς και έτσι ότι στα θελήματα του Υιού συνευδοκεί και ο Πατέρας. Και τον αναγνωρίζει ως Κύριο ακόμη και όταν έλαβε τη μορφή του δούλου· όμως ούτε ο Υιός θα βρεθεί αμέτοχος στο να τα πράττει αυτά. Διότι όσα εργάζεται ο Πατέρας, αυτά οπωσδήποτε είναι έργα του Υιού, και όσα επιτελεί ο Υιός, αυτά οπωσδήποτε τα εργάζεται ο Πατέρας. Γι' αυτό λέει ο Σωτήρας: «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα· αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα.» Γίνεται λοιπόν Κύριος και Χριστός, όταν αφού έγινε και άνθρωπος, και γι' αυτό τον λόγο έλαβε τη θέση του δούλου, ονομάστηκε και Ιησούς.

Διότι ο άγιος μαθητής δεν ομίλησε χωρίς προσοχή λέγοντας: «Ο Θεός τον έκανε Κύριο και Χριστό», αλλά πρόσθεσε, ότι «Αυτόν τον Ιησού τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Πρέπει δε πάλι να δώσουμε προσοχή στην ακρίβεια των όσων έχουν γραφεί. Διότι δεν είπε ότι δημιούργησε για τον εαυτό Του Λόγο ή Υιό, αλλά Κύριο και Χριστό, πράγμα που δεν σημαίνει αρχή της υπάρξεως, αλλά την μετάσταση από κάτι σε κάτι άλλο. Το πώς δε έγινε Κύριος ή Χριστός, έχει προαναφερθεί στα προηγούμενα.

Άλλως το ίδιο. Ο Θεός τον έκανε Κύριο και Χριστό, όχι φέρνοντάς τον από την ανυπαρξία στην ύπαρξη· διότι ο Λόγος του Θεού υπήρχε πάντοτε και πριν από τη σάρκωση, και κανείς συνετός δεν θα εκλάμβανε εδώ το «εποίησεν» ως αναφερόμενο στην ουσία, για να μην αναγκαστεί να ασεβήσει, θεωρώντας δηλαδή ότι τότε για πρώτη φορά έδωσε ύπαρξη στον Λόγο του Θεού, όταν έγινε άνθρωπος· απεναντίας, το «εποίησεν» πρέπει να νοηθεί αντί του «απέδειξε» (ανέδειξε). Έτσι και ο ίδιος ο Πέτρος, συνομιλώντας με τους Ιουδαίους, έλεγε: «Τον Ιησού τον Ναζωραίο, άνδρα που έχει αποδειχθεί σε εσάς από τον Θεό με δυνάμεις και τέρατα και σημεία, όπως και οι ίδιοι γνωρίζετε». Επομένως, δείχνοντας μέσα από τα έργα ότι ενυπάρχει σε αυτόν το αξίωμα του Πατέρα, γίνεται Κύριος εκείνων που πίστεψαν σε αυτόν· και αναδεικνύεται ότι αυτός είναι ο Χριστός. Γι' αυτόν τον λόγο έλεγε στους Ιουδαίους που απειθούσαν: «Και αν δεν πιστεύετε σε εμένα, πιστέψτε στα έργα μου, για να γνωρίσετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· και πάλι: «Αν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, μην με πιστεύετε». Εάν, λοιπόν, εξαιτίας του ότι μπορεί να κάνει τα έργα του Πατέρα και να έχει μέσα του τον Πατέρα, και να είναι ομοίως μέσα στον Πατέρα, αναδεικνύεται ως αληθινός Θεός, βάσει αυτού έγινε Κύριος εκείνων που πίστεψαν σε αυτόν, και φανερώθηκε ότι αυτός είναι ο Χριστός· αν πάλι λέγεται ότι καταστάθηκε Κύριος από τον Θεό, και αυτό είναι ορθό.

Και πάλι επιδιώκουν * μάταιες αντιλήψεις, τις οποίες συμπλέκουν με τους θείους λόγους, και σκέπτονται αντίθετα και λένε: «Πώς, λοιπόν, έχει γραφεί: "Δεχθείτε τον αρχιερέα της ομολογίας μας, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε" και "Ας είναι γνωστό σε όλο τον οίκο του Ισραήλ ότι αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε, ο Θεός τον έκανε Κύριο και Χριστό";». Και με καταλαμβάνει μεγάλη απορία πώς εκείνοι που ασχολούνται με την αλληλουχία των κειμένων, αγνοούν τη δύναμη που εκφράζεται σε αυτά. Διότι το να λέει «δεχθείτε τον αρχιερέα, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον εποίησε», δεν έχει λεχθεί για τη θεότητα. Διότι ο Θεός ήλθε * και σε όλα μας τα αποσαφηνίζουν οι θείες Γραφές. Διότι τίποτα μέσα σε αυτές δεν είναι στρεβλό ή διεστραμμένο, αλλά «όλα είναι φανερά σε εκείνους που κατανοούν και ορθά σε εκείνους που βρίσκουν τη γνώση». Διότι λέει: «Λάβετε παιδεία και όχι αργύριο»· επειδή, αν κάποιος δεν λάβει παιδεία από τον Θεό, δηλαδή την πίστη της αληθείας, όλα είναι για αυτόν στρεβλά και διεστραμμένα. Ενώ για εκείνους που κατανοούν ορθά και βρίσκουν τη γνώση, όλα είναι ορθά και αδιάβλητα. Και για να τους ελέγξει, ο Απόστολος λέει: «Διότι κάθε αρχιερέας που λαμβάνεται από τους ανθρώπους, καθίσταται υπέρ των ανθρώπων για τα προς τον Θεό, με σκοπό να προσφέρει δώρα και θυσίες».

Αλλά και από τη φύση της και από τους ερμηνευτές δεν έχει αποδοθεί έτσι η λέξη. Διότι ο Ακύλας λέει «ο Κύριος με απέκτησε», επειδή στο εβραϊκό κείμενο αναφέρει «αδωναΐ κανανί»· το οποίο ερμηνεύεται ακριβώς όπως προείπαμε. Και εμείς επίσης, σύμφωνα με τη συνήθεια, λέμε για αυτούς που γεννιούνται «απέκτησε τέκνα». Αλλά ούτε και έτσι επισφράγισε τη δύναμη της ερμηνείας. Διότι το «αδωναΐ κανανί» μπορεί να ερμηνευθεί και ως εξής: «ο Κύριος με ενόσσευσε». Και για αυτόν τον λόγο ο Πέτρος σαφώς διακηρύσσει λέγοντας: «αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Δεν είπε τον άνωθεν Θεό Λόγο, αλλά «αυτόν τον Ιησού», δηλαδή τη σάρκα που συνελήφθη μαζί με τον άνωθεν Λόγο στη γαστέρα της Μαρίας, και προσδιορίζεται ως «αυτόν» εξαιτίας του κυριακού ανθρώπου που προήλθε από τη Μαρία. Διότι σε αυτόν εκπληρώνεται και το δημιουργούμενο, όπως λέει ο Πέτρος: «θανατώθηκε κατά τη σάρκα, αλλά ζωοποιήθηκε κατά το πνεύμα», και πάλι: «Επειδή, λοιπόν, ο Χριστός έπαθε για εμάς κατά σάρκα», και πάλι: «από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός το κατά σάρκα», όπως λέει ο Παύλος. Και ο ίδιος ο Σωτήρας έλεγε στο Ευαγγέλιο: «τώρα όμως ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο ο οποίος σας έχω πει την αλήθεια, την οποία άκουσα από τον Πατέρα», για να δείξει ότι το πάθος προέρχεται από την ανθρώπινη φύση και τα κατώτερα, ενώ ο ίδιος είναι φυσικός Υιός του Πατέρα από τα άνωθεν.

Αν όμως πούμε «ο Θεός», είναι φανερό ότι με το άρθρο «ο» σημαίνουμε αυτόν που υπάρχει, τον αληθινό και γνωστό, όπως ακριβώς συμβαίνει με τις λέξεις «άνθρωπος» και «ο άνθρωπος». Και αν μεν ο νόμος έλεγε «εάν αγγίξετε νεκρό», η κρίση θα εκφερόταν για όλους και η επίμαχη λέξη θα αφορούσε γενικά τον κάθε νεκρό· εφόσον όμως λέει «εάν κάποιος αγγίξει τον νεκρό», κατευθύνει την αναφορά σε κάποιον συγκεκριμένο, εννοώ στον Κύριο, όπως έχω προαναφέρει πιο πάνω. Επομένως, ο νόμος το έλεγε αυτό αινιγματικά για εκείνους που επρόκειτο να επιβάλουν τα χέρια τους στον Χριστό και να τον παραδώσουν στον σταυρό, ότι δηλαδή αυτοί είχαν ανάγκη καθαρισμού, έως ότου δύσει γι' αυτούς η ημέρα και τους ανατείλει άλλο φως μέσω του βαπτίσματος του ύδατος, του «λουτρού της παλιγγενεσίας». Αυτό μου το επιμαρτυρεί εδώ και ο Πέτρος, όταν απευθύνεται στους Ισραηλίτες στα Ιεροσόλυμα, οι οποίοι του έλεγαν «τι να κάνουμε, άνδρες αδελφοί;», εξαιτίας του ότι τους είχε πει «αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε»· και όταν ένιωσαν συντριβή στην καρδιά, τους είπε: «Μετανοήστε, άνδρες αδελφοί, και ας βαπτιστεί ο καθένας στο όνομα του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, και θα σας συγχωρεθούν οι αμαρτίες και θα λάβετε τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος».

Αλλά λοιπόν, όσα είναι παρόμοια με αυτά, όπως εκείνο που έχει γραφτεί στον Απόστολο: «δεχθείτε τον αρχιερέα της ομολογίας μας, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», και εκείνο που έχει γραφτεί στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο: «αυτός είναι για τον οποίο σας είπα ότι εκείνος που έρχεται οπίσω μου έχει προηγηθεί από εμένα», και εκείνο που έχει γραφτεί στις Πράξεις: «ας είναι γνωστό σε όλον τον οίκο του Ισραήλ, ότι αυτόν τον Ιησού τον οποίο εσείς σταυρώσατε, ο Θεός τον έκανε και Κύριο και Χριστό», και άλλα παρόμοια με αυτά, χρησιμεύουν για την προσοχή μας, για την απόκρουση των εχθρών. Διότι είναι πραγματικά εχθροί και επίβουλοι. Ίσως μάλιστα για αυτούς και για τους ομοίους τους να έχει γραφτεί: «Ας αναστηθεί ο Θεός, και ας διασκορπιστούν οι εχθροί του». Φαίνονται βέβαια να είναι και οικείοι (και κανείς δεν είναι χειρότερος από τους οικείους εχθρούς), διότι «εχθροί του ανθρώπου είναι όλοι οι άνδρες του οίκου του». Και αυτό ίσως εκπληρώνεται και στην περίπτωσή τους. 15. Διότι αναπηδούν σαν λυσσασμένοι σκύλοι για την απόκρουση των εχθρών και λένε: «Τι λες για τον Υιό του Θεού;» Αυτά, άλλωστε, είναι τα τεχνάσματά τους για να εισαγάγουν το δηλητήριό τους στους αφελείς. Και ρωτούν: «Τι υπάρχει μετά από αυτά, μετά το να τον αποκαλείς Υιό του Θεού;» Ω, εσείς που είστε «συνετοί κατά τη δική σας κρίση και ειδήμονες στα δικά σας μάτια» και που νομίζετε ότι κατέχετε τη γνώση. Τι άλλο θα μπορούσε να προσθέσει κανείς στο όνομα του Ιησού, παρά το να τον ονομάζει γνήσιο Υιό, ο οποίος προέρχεται από τον Πατέρα και παραμένει αναλλοίωτος;

Διότι η φωνή προετοιμάζει, ενώ ο Κύριος επιβαίνει στις προετοιμασμένες οδούς. Και η φωνή λαλεί στην ακοή· όταν δε η ακοή ησυχάσει απερίσπαστη, τότε ο λόγος εναποτίθεται στην ακοή εκείνων που τον δέχονται. Πουθενά λοιπόν δεν πρόκειται να προσβάλει ο Άρειος και οι οπαδοί του την αλήθεια του Θεού, η οποία πάντοτε καταυγάζει τις καρδιές των πιστών, ώστε να μην εκτραπούν από τη σωτηρία διά του Λόγου, του Υιού του Θεού, ο οποίος είναι κατά αλήθειαν άκτιστος και αγένητος. 42. Καθώς προχωρούμε και βαδίζουμε στα επόμενα, δεν θα παραλείψουμε τίποτα από όσα προτάχθηκαν παραπάνω προς επίλυση, αλλά θα καταπιαστούμε πάλι με τη συνέχεια. Διότι προφασίζονται πάλι μια άλλη πρόφαση, αυτήν που ειπώθηκε από τον άγιο Πέτρο στις Πράξεις: «Ας είναι φανερό σε όλους σας, σε όλο τον οίκο του Ισραήλ, ότι αυτόν τον Ιησού που εσείς σταυρώσατε, ο Θεός τον εποίησε και Κύριο και Χριστό». Και λένε πάλι ότι εδώ γράφτηκε το «εποίησε», και δεν βλέπουν το ίδιο το χωρίο (διότι το χωρίο ερμηνεύει τον εαυτό του), δηλαδή το «αυτόν εδώ τον Ιησού», για να σημάνει την ενανθρώπηση του Κυρίου. Διότι από το «αυτόν τον Ιησού που σταυρώσατε» είναι φανερό τι εννοείται· ότι σταύρωσαν τη σάρκα, διότι σάρκα σταύρωσαν. Και για τον λόγο αυτόν ο Κύριος λέει στο Ευαγγέλιο: «Τώρα όμως ζητάτε να σκοτώσετε εμένα, έναν άνθρωπο, ο οποίος σας έχω λαλήσει την αλήθεια, την οποία άκουσα από τον Πατέρα μου», χωρίς όμως να διαχωρίζει τη θεότητα από την ενανθρώπηση.

Διότι ο Χριστός είναι η ενανθρώπηση αυτού του ίδιου του Λόγου, και ο Χριστός είναι Κύριος μέσα στην ίδια την ένσαρκη παρουσία. Το δε ότι έπαθε κατά σάρκα, καθώς είπε ο Πέτρος «εφόσον ο Χριστός έπαθε για εμάς κατά σάρκα», λέγεται για να δείξει την απάθεια της θεότητας, και πάλι «θανατώθηκε κατά σάρκα, αλλά ζωοποιήθηκε κατά το πνεύμα». [Η φράση] «Αυτόν, λοιπόν, τον Ιησού που εσείς σταυρώσατε», [αναφέρεται] ώστε να μην παραλειφθεί η αγία ένσαρκη οικονομία από τον απαθή και άκτιστο Λόγο, αλλά να συνενωθεί άνω με τον άκτιστο Λόγο· γι' αυτό τον λόγο και «ο Θεός έκανε Κύριο και Χριστό» εκείνο που συνελήφθη από τη Μαρία, εκείνο που συνενώθηκε με τη θεότητα. Διότι η Μαρία δεν είναι Θεός κατά φύση, γι' αυτό και στη συνέχεια επιφέρει το «έκανε», όπως λέει και ο άγγελος Γαβριήλ, όταν εκείνη τον ρώτησε «πώς θα γίνει αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα», λέγοντάς της: «Πνεύμα Κυρίου θα επέλθει σε εσένα και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει. Γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός Θεού». Όταν δε λέει «και αυτό που γεννιέται», απέδειξε αναντίρρητα περί του Θεού Λόγου ότι είναι αναμφίβολα Υιός, ούτε κτιστός, ούτε ποιητός.

Σε αυτό ακολουθεί και το να αποκαλείται δούλος, επειδή υπηρέτησε καλώς πολλούς, και το να αποτελεί μέγα προνόμιο γι' αυτόν να κληθεί παῖς Θεού. Διότι πράγματι υπηρέτησε με τη σάρκα, με τη γέννηση και με τα δικά μας πάθη, για τη δική μας ελευθερία, και για όλους όσους έσωσε, οι οποίοι βρίσκονταν υπό την κυριαρχία της αμαρτίας. Τι δε είναι ανώτερο για την ανθρώπινη ταπεινότητα από το να ενωθεί με τον Θεό, και να γίνει θεός εκ της ενώσεως αυτής, και να δεχθεί τέτοια επίσκεψη από την Ανατολή εξ ύψους, ώστε και το άγιο που γεννιέται να κληθεί Υιός του Υψίστου, και να του χαριστεί το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα; Αυτό δε τι άλλο είναι, αν όχι το ότι είναι Θεός; Και να κάμψει κάθε γόνυ σε Εκείνον που κένωσε τον Εαυτό Του για εμάς και συγκεράσε τη θεία εικόνα με τη μορφή του δούλου, και να γνωρίσει όλος ο οίκος του Ισραήλ ότι ο Θεός Τον έκανε και Κύριο και Χριστό; Διότι αυτά έγιναν με την ενέργεια του Γεννήματος, και με την ευδοκία του Γεννήτορος.

Διότι η θεότητα, και πριν από τη σάρκα και μέσα στη σάρκα και μετά το πάθος, παραμένει πάντοτε αναλλοίωτη, όντας πάντοτε αυτό που ήταν εκ φύσεως και παραμένοντας έτσι εις το διηνεκές. Κατά το πάθος, όμως, της ανθρώπινης φύσης εκπλήρωσε τη θεία οικονομία για εμάς, διαχωρίζοντας προσωρινά την ψυχή από το σώμα, χωρίς ωστόσο να χωριστεί η ίδια από κανένα από τα δύο, με τα οποία εφάπαξ είχε ενωθεί, και ενώνοντας πάλι αυτά που είχαν διαχωριστεί, ώστε να δώσει αρχή και συνέχεια σε όλη την ανθρώπινη φύση για την εκ νεκρών ανάσταση, προκειμένου να ενδυθεί όλο το φθαρτό την αφθαρσία και το θνητό την αθανασία, εφόσον η δική μας απαρχή, μέσω της ενώσεώς της με τον Θεό, μεταποιήθηκε σε θεία φύση· όπως ακριβώς είπε ο Πέτρος ότι: «Ο Θεός έκανε Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Και πολλά ακόμη χωρία σχετικά με αυτό το δόγμα μπορεί να αντλήσει κανείς από τα άγια Ευαγγέλια προς υποστήριξή του, για το πώς ο Κύριος, συμφιλιώνοντας τον κόσμο με τον εαυτό Του μέσω του ανθρώπινου στοιχείου του Χριστού, επιμέρισε και στην ψυχή και στο σώμα την ευεργεσία που προήλθε από Αυτόν προς τους ανθρώπους, ενεργώντας βουλητικά αφενός μέσω της ψυχής και εφαπτόμενος αφετέρου μέσω του σώματος. Αλλά θα ήταν περιττό, εξετάζοντάς τα όλα αναλυτικά, να επιφορτώσουμε τον λόγο με έναν τέτοιο όγκο πληροφοριών.

Πώς, λοιπόν, ισχυρίζεται για εμάς 〈ότι λέμε πως ο Χριστός δεν υπάρχει από την αρχή〉; Βεβαίως, επειδή ομολογούμε ότι ο Χριστός υπάρχει αιωνίως, δεν εννοούμε αυτομάτως ότι και η σάρκα που πλάστηκε από αυτόν υπήρχε πάντοτε μαζί του· αλλά γνωρίζουμε ότι ο ίδιος είναι και προαιώνιος και Κύριος, και μετά το πάθος πάλι αυτόν τον ίδιο ομολογούμε, όπως ακριβώς λέει στους Ιουδαίους ο Πέτρος, ότι «Κύριο και Χριστό τον έκανε ο Θεός, αυτόν τον Ιησού που εσείς σταυρώσατε». Και το λέμε αυτό, όχι επειδή διακρίνουμε στο ένα πρόσωπο μια δυάδα Χριστών και Κυρίων, αλλά επειδή, όντας εκ φύσεως Θεός ο μονογενής Θεός και Κύριος των πάντων και βασιλιάς όλης της κτίσης και δημιουργός των όντων και ανορθωτής εκείνων που είχαν ξεπέσει, ανέχθηκε με πολλή μακροθυμία να μην αποβάλει από την κοινωνία μαζί του τη δική μας φύση που είχε ξεπέσει εξαιτίας της αμαρτίας, αλλά να την προσδεχθεί και πάλι στη ζωή.