Πατερικές αναφορές στο ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ 20:34

Εξάλλου, και από περισσότερες μαρτυρίες της θείας Γραφής θα μπορούσαμε να στηρίξουμε αυτόν τον λόγο. Διότι η θεία Γραφή προστάζει μεν να εργαζόμαστε και να κινούμαστε με το σώμα μας, και μάλλον να στηρίζουμε την αδυναμία των άλλων παρά να έχουμε ανάγκη τη βοήθεια από τα χέρια των άλλων· σε καμία περίπτωση όμως δεν επιτρέπει να το μαραίνουμε και να το παραλύουμε με τις άμετρες εξαντλήσεις. Και για αυτό θα σου παραθέσω ως τον πιο αξιόπιστο μάρτυρα τον άγιο Παύλο, ο οποίος σε ένα σημείο λέει: «Ακούμε ότι κάποιοι ανάμεσά σας ζουν άτακτα, χωρίς να εργάζονται καθόλου»· αποφαίνεται δηλαδή ότι η αργία είναι αταξία: «Διότι δεν ζήσαμε άτακτα», λέει, «ανάμεσά σας, ούτε φάγαμε δωρεάν ψωμί από κανέναν, αλλά εργαζόμενοι με κόπο και μόχθο νύχτα και μέρα»· και κάτι περισσότερο από αυτό: «Τις ανάγκες μου και όσων ήταν μαζί μου, τις υπηρέτησαν αυτά τα χέρια»· και σε άλλο σημείο πάλι: «Ώστε εργαζόμενοι», λέει, «να τρώνε το δικό τους ψωμί»· και πάλι αλλού: «Να ησυχάζετε, να ασχολείστε με τα δικά σας έργα και να εργάζεστε με τα χέρια σας». Πρέπει ο ασκητής να έχει απαλλαγεί από κάθε έπαρση, και βαδίζοντας την πραγματικά μέση και βασιλική οδό, να μην αποκλίνει καθόλου προς τα άκρα· ούτε να επιδιώκει την άνεση, ούτε να αχρηστεύει το σώμα με την υπερβολή της εγκράτειας.

Δεν επιθύμησα το ασήμι ή το χρυσάφι ή τον ιματισμό κανενός, εσείς οι ίδιοι το γνωρίζετε. Προς Τιμόθεον Β΄. Κανείς στρατευόμενος δεν εμπλέκεται στις βιοτικές υποθέσεις, προκειμένου να αρέσει σε εκείνον που τον στρατολόγησε. Ότι δεν πρέπει να παραχωρεί κανείς τον εαυτό του στη μέριμνα των βιοτικών, προς χάρη εκείνων που ασχολούνται με αυτά από εμπαθή προσκόλληση.

Εσείς οι ίδιοι γνωρίζετε ότι τις δικές μου ανάγκες και εκείνων που ήταν μαζί μου τις υπηρέτησαν αυτά τα χέρια. Προς Θεσσαλονικείς Α΄. Εσείς είστε μάρτυρες, καθώς και ο Θεός, για το πόσο όσια και δίκαια και άμεμπτα συμπεριφερθήκαμε σε εσάς που πιστεύετε, όπως ακριβώς και εσείς γνωρίζετε.

Αυτά είναι τα σκιρτήματα του Παύλου και τα βήματα. Γίνετε μιμητές μου, αδελφοί, καθώς και εγώ είμαι του Χριστού. Δεν επιθύμησα ασήμι ή χρυσό ή ιματισμό κανενός· τα πάντα σας τα υπέδειξα. Γίνετε μιμητές μου· διότι εγώ είμαι έτοιμος όχι μόνο να δεθώ, αλλά και να πεθάνω υπέρ του ονόματος του Κυρίου Ιησού. Επιδιώκω τον σκοπό για το βραβείο της άνω κλήσεως του Θεού. Έτσι τρέχω, όχι αβέβαια· έτσι πυγμαχώ, όχι χτυπώντας τον αέρα, αλλά καταπονώ το σώμα μου και το υποδουλώνω. Και καθένας που αγωνίζεται εγκρατεύεται σε όλα. Έτσι να τρέχετε, αδελφοί, για να κατακτήσετε το βραβείο. Μιμηθείτε τους Αγίους, και έτσι να τρέχετε, ώστε μαζί με αυτούς να στεφανωθείτε και να συμβασιλεύσετε.

Διότι είπε: «Από κανέναν σας δεν επιθύμησα ούτε αργύριο ούτε χρυσίο ούτε ιματισμό. Εσείς οι ίδιοι γνωρίζετε ότι στις ανάγκες μου και σε όσους ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά τα χέρια». Αυτοί όμως -αλλά δεν θέλω να πω τίποτα το δυσάρεστο- δεν ντρέπονται να συγκρίνουν τον εαυτό τους με έναν τέτοιο άνδρα και να ισχυρίζονται ότι είναι διάδοχοί του. Αλλά δεν μας διαφεύγει ότι γι' αυτό τον θαυμάζουν, όχι για να τον μιμηθούν, αλλά για να τιμηθούν θεωρούμενοι ως διάδοχοι ενός θείου άνδρα, όχι εξαιτίας των δικών τους πράξεων, αλλά εξαιτίας αυτών που έπραξε εκείνος και θαυμάζεται.

Αυτό δεν είναι ακόμη μεγάλο, αλλά το μεγάλο είναι αυτό που ακολουθεί. Εσείς γνωρίζετε ότι στις ανάγκες μου και σε εκείνους που ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά τα χέρια. Όλα σας τα υπέδειξα, ότι δηλαδή, κοπιάζοντας κατ' αυτόν τον τρόπο, πρέπει να βοηθούμε τους αδυνάτους. Πρόσεξε πώς καταπιάνεται με την εργασία, και όχι απλώς, αλλά κοπιάζοντας. «Στις ανάγκες μου και σε εκείνους που ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά τα χέρια». Αυτό το λέει για να προκαλέσει εντροπή. Και πρόσεξε πόσο αξιοπρεπώς. Διότι δεν είπε: «Να γίνετε ανώτεροι από τα χρήματα», αλλά τι;

Για σας κλαίω, λέει, όχι για τα παθήματά μου· διότι για χάρη αυτών επιθυμώ και να πεθάνω. Ας δούμε όμως από την αρχή τα όσα ειπώθηκαν. «Ασήμι ή χρυσάφι ή ιματισμό», λέει, «κανενός δεν επιθύμησα· εσείς οι ίδιοι γνωρίζετε ότι στις ανάγκες μου και σε εκείνους που ήταν μαζί μου υπηρέτησαν αυτά εδώ τα χέρια». Επομένως, δεν ενέργησαν κατ' αυτόν τον τρόπο μόνο στην Κόρινθο εκείνοι που διέφθειραν τους μαθητές, αλλά και στην Ασία. Πουθενά όμως δεν τους το προσάπτει αυτό ως όνειδος γράφοντας προς τους Εφεσίους. Για ποιον λόγο άραγε; Επειδή δεν βρέθηκε σε ανάγκη. Αλλά και στους Κορινθίους λέει: «Το καύχημά μου αυτό δεν ανακόπηκε στα μέρη της Αχαΐας». Και δεν είπε, «Δεν μου δώσατε»· αλλά, «Ασήμι ή χρυσάφι ή ιματισμό δεν επιθύμησα», για να μη φανεί ότι οφειλόταν σε εκείνους το γεγονός ότι δεν έδωσαν. Και δεν είπε, «Δεν επιθύμησα τίποτα από τα αναγκαία», για να μη φανεί πάλι ότι αποτελεί κατηγορία εναντίον τους· αλλά αφήνει να εννοηθεί τούτο, ότι εύλογα δεν έλαβε τίποτα, εφόσον μάλιστα έτρεφε και άλλους. Δες πώς εργαζόταν με ζήλο ένας άνθρωπος που νύχτα και μέρα δίδασκε με δάκρυα, νουθετώντας τον καθένα ξεχωριστά. «Σε όλα σας έδωσα το παράδειγμα, ότι κοπιάζοντας με αυτόν τον τρόπο πρέπει να υποστηρίζουμε τους αδυνάτους». Λέγοντας αυτό, πάλι τους προκάλεσε φόβο. Και αυτό που λέει, είναι το εξής: Δεν μπορείτε να καταφύγετε στη δικαιολογία της άγνοιας· σας υπέδειξα με τα έργα μου ότι έτσι κοπιάζοντας πρέπει να εργάζεται κανείς. Και δεν είπε ότι είναι κακό το να λαμβάνει κανείς· αλλά ότι είναι καλύτερο το να μη λαμβάνει.

Και δείχνει ότι τα έπαθαν όλα αυτά από ραθυμία. «Στο να φροντίζετε για εμένα, για το οποίο και φροντίζατε». Εδώ δηλώνει ότι είχαν τη συνήθεια και πριν από αυτό να δείχνουν προθυμία σε τέτοια πράγματα. Γι' αυτό πρόσθεσε: «Στο να φροντίζετε για εμένα, για το οποίο και φροντίζατε». Και για να μη νομίσεις ότι είχαν γίνει πιο πρόθυμοι και στα υπόλοιπα, και κατόπιν ατόνησαν, παρά μόνο σε τούτο, δες πώς το διασφαλίζει λέγοντας: «Αναθάλατε επιτέλους στο να φροντίζετε για μένα»· σαν να έλεγε: Μόνο για αυτό λέω το «επιτέλους»· διότι στα άλλα δεν συνέβαινε έτσι. Θα μπορούσε, όμως, να αναρωτηθεί κάποιος εδώ, πώς ενώ λέει: «Μακάριο είναι μάλλον να δίνει κανείς, παρά να λαμβάνει»· και, «Ότι αυτά τα χέρια υπηρέτησαν τις ανάγκες μου και εκείνους που ήταν μαζί μου»· και πάλι γράφοντας προς τους Κορινθίους έλεγε: «Διότι είναι καλό για μένα μάλλον να πεθάνω, παρά να ματαιώσει κάποιος το καύχημά μου»· τώρα ανέχεται να ματαιωθεί το καύχημά του. Πώς; Με το να λάβει. Διότι, εάν το καύχημά του ήταν αυτό, δηλαδή το να μη λάβει τίποτα, πώς τώρα το ανέχεται; Τι πρέπει λοιπόν να απαντήσουμε; Εκεί βεβαίως ευλόγως δεν ελάμβανε εξαιτίας των ψευδαποστόλων, «Για να βρεθούν», λέει, «στο ίδιο επίπεδο με εμάς, σε εκείνο για το οποίο καυχώνται». Και δεν είπε, «Είναι», αλλά, «Καυχώνται», δηλώνοντας με αυτό ότι εκείνοι ελάμβαναν μεν, αλλά στα κρυφά. Γι' αυτό είπε: «Σε εκείνο για το οποίο καυχώνται».

Όταν, λοιπόν, δεις κάποιον να κόβει ξύλα, να σφυροκοπά, να είναι μαυρισμένος από την καπνιά, μην τον περιφρονείς εξαιτίας αυτού, αλλά εξαιτίας αυτού ακριβώς να τον θαυμάζεις· διότι και ο Πέτρος ζώστηκε και μεταχειριζόταν τα δίχτυα και ψάρευε μετά την ανάσταση του Δεσπότου. Και γιατί αναφέρω τον Πέτρο; Διότι ο ίδιος ο Παύλος, μετά από τις αμέτρητες οδοιπορίες και τα τόσα θαύματα, στεκόταν στο εργαστήριο σκηνοποιίας και έραβε δέρματα, και τον σέβονταν οι άγγελοι και τον έτρεμαν οι δαίμονες· και δεν ντρεπόταν να λέει: «Στις ανάγκες μου και σε όσους ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά τα χέρια». Και τι λέω ότι δεν ντρεπόταν; Απεναντίας, σεμνυνόταν γι' αυτό. «Και ποιος είναι τώρα», θα πει κάποιος, «εφάμιλλος στην αρετή με τον Παύλο;». Γνωρίζω κι εγώ ότι δεν είναι κανείς, αλλά δεν είναι γι' αυτόν τον λόγο άξιοι περιφρόνησης οι σημερινοί άνθρωποι.

ε'. Γιατί λοιπόν έχει κανείς πολλούς υπηρέτες; Διότι, όπως ακριβώς στα ενδύματα και στην τράπεζα πρέπει να επιδιώκουμε μόνο την ικανοποίηση της ανάγκης, το ίδιο ισχύει και στους υπηρέτες. Ποια είναι λοιπόν η ανάγκη; Δεν υπάρχει απολύτως καμία. Διότι θα έπρεπε ο κάθε κύριος να χρησιμοποιεί έναν μόνο υπηρέτη· ή μάλλον, και δύο και τρεις κύριοι να εξυπηρετούνται από έναν υπηρέτη. Εάν όμως αυτό φαίνεται βαρύ, αναλογίσου εκείνους που δεν έχουν ούτε έναν, και απολαμβάνουν πολύ πιο εύκολη εξυπηρέτηση· διότι ο Θεός μάς έπλασε αυτάρκεις για να υπηρετούμε τον εαυτό μας, ή μάλλον και τον πλησίον μας. Εάν πάλι δυσπιστείς, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Τις δικές μου ανάγκες και όσων βρίσκονταν μαζί μου, τις υπηρέτησαν αυτά εδώ τα χέρια». Έπειτα, ενώ ο διδάσκαλος της οικουμένης και άξιος των ουρανών δεν ντρεπόταν να υπηρετεί αναρίθμητους ανθρώπους· εσύ, εάν δεν περιφέρεις μαζί σου πολλές αγέλες δούλων, νομίζεις ότι είναι ντροπή, αγνοώντας ότι αυτό ακριβώς είναι που σε καταντροπιάζει; Διότι για τον λόγο αυτό μας έδωσε ο Θεός και χέρια και πόδια, για να μην έχουμε ανάγκη από υπηρέτες. Εξάλλου, το γένος των δούλων δεν εμφανίστηκε εξαιτίας κάποιας ανάγκης, επειδή διαφορετικά μαζί με τον Αδάμ θα είχε πλαστεί και δούλος· αλλά είναι επιτίμιο της αμαρτίας και τιμωρία της παρακοής. Όταν όμως ήλθε ο Χριστός, κατήργησε και αυτό: «Διότι εν Χριστώ Ιησού δεν υπάρχει δούλος ούτε ελεύθερος».

Τι χρειαζόταν όμως τα βιβλία, εφόσον επρόκειτο να αναχωρήσει προς τον Θεό; Τα χρειαζόταν, και μάλιστα πολύ, ώστε να τα παραδώσει στους πιστούς, και να τα έχουν αντί για τη δική του διδασκαλία. Ήταν επόμενο, λοιπόν, να υποστούν τότε μεγάλο πλήγμα όλοι οι πιστοί, και προπάντων όσοι ήταν παρόντες στο τέλος του και απολάμβαναν την παρουσία του τότε. Τον δε φελόνι τον ζητά, για να μην έχει την ανάγκη να ζητήσει από άλλον. Διότι τον βλέπεις να δείχνει πολλή φροντίδα γι' αυτό, και να λέει αλλού, όταν μιλούσε προς εκείνους από την Έφεσο: «Γνωρίζετε ότι για τις ανάγκες μου και για όσους ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά εδώ τα χέρια»· και πάλι: «Είναι μακάριο να δίνει κανείς μάλλον, παρά να λαμβάνει». «Ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μου έκανε πολλά κακά. Είθε να του ανταποδώσει ο Κύριος σύμφωνα με τα έργα του». Και πάλι εδώ κάνει λόγο για πειρασμό, όχι επειδή ήθελε απλώς να τον διαβάλει, ούτε για να τον κατηγορήσει, αλλά για να προετοιμάσει τον μαθητή του για τους αγώνες, ώστε να τους υπομένει γενναία· ακόμη κι αν είναι ευτελείς εκείνοι που προξενούν τους πειρασμούς, ακόμη κι αν είναι τιποτένιοι και άσημοι, πρέπει, λέει, να τα υπομένει όλα με γενναιότητα. Διότι εκείνος που υπέστη κακό από κάποιον σπουδαίο, βρίσκει ως όχι μικρή παρηγοριά την ανωτερότητα αυτού που τον έβλαψε· ενώ εκείνος που πάσχει από κάποιον ευτελή και περιφρονημένο, αισθάνεται μεγαλύτερη τη θλίψη. «Μου έκανε πολλά κακά»· δηλαδή, με έθλιψε με διάφορους τρόπους. Όμως δεν θα του περάσουν αυτά ατιμώρητα, λέει· διότι «θα του ανταποδώσει ο Κύριος σύμφωνα με τα έργα του».

Διότι πολλοί, πολλές φορές, αν και προέρχονταν από ταπεινή και ευτελή κατάσταση, κρατώντας στα χέρια τους μόνο μια τσάπα, και μη έχοντας καν την απολύτως απαραίτητη τροφή, επειδή έφεραν την ονομασία του μοναχού, αναδείχθηκαν περισσότερο από όλους και τιμήθηκαν από βασιλείς. Αλλά είναι μήπως μικρά αυτά; Σκέψου όμως ότι αυτά είναι απλώς μια προσθήκη· το δε κύριο κεφάλαιο έχει αποταμιευθεί για τον μέλλοντα χρόνο. Περιφρόνησε τα χρήματα, αν θέλεις να έχεις χρήματα· αν θέλεις να πλουτίσεις, γίνε φτωχός. Διότι τέτοια είναι τα παράδοξα του Θεού· δεν θέλει να γίνεις πλούσιος από τη δική σου προσπάθεια, αλλά από τη δική Του χάρη. «Άφησε σε Εμένα αυτά», λέει· «εσύ να φροντίζεις για τα πνευματικά, για να γνωρίσεις και τη δύναμή Μου· να αποφεύγεις τη δουλεία και τον ζυγό που προέρχεται από τα χρήματα». Όσο διάστημα είσαι προσκολλημένος σε αυτά, είσαι φτωχός· όταν όμως τα περιφρονήσεις, γίνεσαι διπλά πλούσιος, αφενός επειδή αυτά συρρέουν σε εσένα από παντού, και αφετέρου επειδή δεν έχεις ανάγκη από τίποτα από όσα χρειάζονται οι πολλοί. Διότι το χαρακτηριστικό του πλούσιου δεν είναι το να κατέχει πολλά, αλλά το να μην έχει ανάγκη από πολλά. Επομένως, όσο έχει ανάγκες, ο βασιλιάς δεν διαφέρει σε τίποτα από τον φτωχό· διότι φτώχεια είναι αυτό ακριβώς, το να έχεις ανάγκη από τους άλλους. Ώστε και ο βασιλιάς, σύμφωνα με αυτήν τη λογική, είναι φτωχός, κατά το μέτρο που έχει ανάγκη τους υπηκόους του. Αλλά δεν συμβαίνει το ίδιο με εκείνον που έχει σταυρωθεί ως προς τον κόσμο· διότι δεν έχει ανάγκη από κανέναν, και του αρκούν για τη διατροφή του τα ίδια του τα χέρια: «Διότι σε εμένα», λέει, «και σε εκείνους που ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά τα χέρια».

«Διότι, λέγει, στις δικές μου ανάγκες και στις ανάγκες όσων ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν τα χέρια μου αυτά». Ένας άνθρωπος που διέταζε δαίμονες, που ήταν δάσκαλος της οικουμένης, στον οποίο είχαν ανατεθεί όλοι οι κάτοικοι της γης και όλες οι Εκκλησίες κάτω από τον ήλιο, και ο οποίος φρόντιζε με πολλή επιμέλεια πληθυσμούς, έθνη και πόλεις, εργαζόταν νύχτα και μέρα, χωρίς να ανασαίνει ούτε για λίγο από εκείνους τους κόπους. Εμείς όμως, που δεν έχουμε επωμιστεί ούτε το ένα μυριοστό από τη δική του φροντίδα, ή μάλλον που δεν μπορούμε καν να την κατανοήσουμε με τον νου μας, εξακολουθούμε να ζούμε συνεχώς μέσα στην αργία. Και ποια απολογία θα έχουμε ή ποια συγγνώμη θα βρούμε, πες μου; Από αυτό ακριβώς το σημείο έχουν εισχωρήσει στη ζωή μας όλα τα κακά, από το ότι πολλοί νομίζουν πως το να μην ασκούν τα επαγγέλματά τους αποτελεί τεράστια αξιοπρέπεια, ενώ το να φανεί ότι γνωρίζουν μια τέτοια τέχνη αποτελεί τη χειρότερη κατηγορία. Ο Παύλος, ωστόσο, δεν ντρεπόταν να χειρίζεται ταυτόχρονα το κοπίδι, να ράβει δέρματα και να συνομιλεί με αξιωματούχους, αλλά μάλιστα σεμνυνόταν για αυτό το πράγμα, μολονότι τον επισκέπτονταν αναρίθμητοι επιφανείς και επίσημοι άνθρωποι. Και όχι μόνο δεν ντρεπόταν να τα κάνει αυτά, αλλά και διακήρυξε φανερά το επάγγελμά του μέσα από τις επιστολές του, σαν να το χάρασσε πάνω σε χάλκινη στήλη.

Και αλλού πάλι ο ίδιος λέει: «Στις ανάγκες μου και σε όσους ήταν μαζί μου υπηρέτησαν αυτά τα χέρια». Και γράφοντας στους Κορινθίους έλεγε: «Ποιος λοιπόν είναι ο μισθός μου; Το να καταστήσω το Ευαγγέλιο αδάπανο, όταν ευαγγελίζομαι». Και όταν βρέθηκε σε εκείνη την πόλη, έμεινε κοντά στον Ακύλα και την Πρίσκιλλα, και εργαζόταν. Διότι ήταν σκηνοποιοί στην τέχνη.

Αλλά μήπως η φιλοξενία του Ιώβ ήταν μεγάλη, καθώς και η φροντίδα του προς όσους είχαν ανάγκη; Ούτε εμείς θα φέρουμε αντίρρηση· αλλά θα τη βρούμε τόσο κατώτερη από εκείνη του Παύλου, όσο απέχει το σώμα από την ψυχή. Διότι, όσα εκείνος επιδείκνυε προς τους αναπήρους στο σώμα, αυτά αυτός τα έπραττε προς εκείνους που ήταν ακρωτηριασμένοι στην ψυχή, θεραπεύοντας όλους όσους ήταν χωλοί και ανάπηροι στον λογισμό, και ντύνοντας τους γυμνούς και τους ασχημονούντες με τη στολή της φιλοσοφίας· αλλά και ως προς τα σωματικά τόσο πολύ υπερτερούσε, επειδή είναι κατά πολύ ανώτερο το να βοηθά κανείς τους έχοντες ανάγκη ζώντας ο ίδιος μέσα στη φτώχεια και την πείνα, από το να το πράττει από την περιουσία του. Και του μεν η οικία ήταν ανοιχτή σε καθέναν που προσερχόταν, του δε η ψυχή είχε απλωθεί σε ολόκληρη την οικουμένη και υποδεχόταν ολόκληρα πλήθη. Γι' αυτό και έλεγε: «Δεν στενοχωρείστε μέσα σε μας, αλλά στενοχωρείστε στα σπλάχνα σας». Και ο μεν, έχοντας αμέτρητα πρόβατα και βόδια, ήταν γενναιόδωρος προς όσους είχαν ανάγκη· αυτός δε, μη κατέχοντας τίποτα περισσότερο από το σώμα του, από αυτό το ίδιο συνέτρεχε τους έχοντες ανάγκη, και φωνάζει λέγοντας: «Στις ανάγκες μου και σε εκείνους που ήταν μαζί μου υπηρέτησαν αυτά τα χέρια», έχοντας τη σωματική εργασία ως πόρο για εκείνους που πεινούσαν και λιμοκτονούσαν.

Και μιλώντας στους Εφεσίους έλεγε: «Εσείς οι ίδιοι γνωρίζετε ότι για τις ανάγκες μου και για εκείνους που βρίσκονταν μαζί μου, υπηρέτησαν τα χέρια αυτά». Και όντας μέγας στο κορυφαίο των αγαθών, την αγάπη, ήταν σφοδρότερος από κάθε φλόγα· και όπως ακριβώς το σίδερο όταν πέσει στη φωτιά γίνεται ολόκληρο φωτιά, έτσι και αυτός, αφού αναφλέχθηκε από το πυρ της αγάπης, έγινε ολόκληρος αγάπη. Και επειδή ήταν σαν κοινός πατέρας ολόκληρης της οικουμένης, μιμούνταν με αυτόν τον τρόπο τους φυσικούς πατέρες· μάλλον δε ξεπέρασε όλους τους πατέρες, τόσο ως προς τις σωματικές όσο και ως προς τις πνευματικές φροντίδες, προσφέροντας και χρήματα, και λόγια, και σώμα, και ψυχή, και τα πάντα υπέρ εκείνων που αγαπούσε. Γι' αυτόν τον λόγο την ονόμαζε πλήρωμα του νόμου, και σύνδεσμο της τελειότητας, και μητέρα όλων των αγαθών, και αρχή και τέλος της αρετής· διότι έλεγε: «Ο δε σκοπός της επαγγελίας είναι η αγάπη που προέρχεται από καθαρή καρδιά, και αγαθή συνείδηση»· και πάλι: «Διότι το, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, και όποια άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται στον λόγο τούτο, στο: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου».

Δεν γνωρίζω πώς πρέπει να αποκαλέσω αυτόν τον θαυμαστό άνδρα. Γεωργό να τον πω; «Εγώ», λέει, «φύτεψα». Οικοδόμο να τον πω; «Ως σοφός αρχιτέκτων έθεσα το θεμέλιο». Να τον προσαγορεύσω δρομέα; «Έτσι τρέχω, όχι αδήλως». Να τον ονομάσω πυγμάχο, που πλήττει την κεφαλή του διαβόλου; «Έτσι πυγμαχώ, όχι χτυπώντας τον αέρα». Να τον αποκαλέσω παλαιστή; «Η πάλη μας δεν είναι προς αίμα και σάρκα». Να τον πω στρατηγό, που συντάσσει την παράταξη του Χριστού; «Ενδυθείτε», λέει, «την πανοπλία του Θεού, ώστε να μπορέσουμε να σταθούμε απέναντι στις μεθοδείες του εχθρού». Να τον καλέσω χειροτέχνη, που με τους δικούς του μόχθους τρέφει τους πιστούς; Διότι, όπως λέει, «Στις ανάγκες μου και σε όσους ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν τα χέρια αυτά». Αλλά προηγουμένως μεν κατασκεύαζε σκηνές από δέρματα, αργότερα όμως έγινε για τους πιστούς πρόξενος των επουρανίων σκηνών.

Διότι, όσα έπραττε εκείνος προς όσους ήταν ανάπηροι στο σώμα, τα ίδια επεδείκνυε τούτος προς όσους ήταν τραυματισμένοι στην ψυχή. Και ο μεν τα έπραττε αυτά διαθέτοντας αναρίθμητα πρόβατα και βόδια· τούτος όμως, μη έχοντας στην κατοχή του τίποτε περισσότερο από το ίδιο του το σώμα, μέσω αυτού συνέδραμε όσους είχαν ανάγκη, και φωνάζει λέγοντας: «Στις ανάγκες μου και σε όσους ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν τα χέρια αυτά». Αυτούς ας ζηλώσουμε, αυτούς ας μιμηθούμε όλοι, ώστε να επιτύχουμε κι εμείς όμοιους επαίνους και μισθούς με εκείνους, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα εις τους αιώνας.

Αλλά ήταν η φιλοξενία του Ιώβ μεγάλη, και η φιλανθρωπία του προς τους ενδεείς; Ούτε εμείς θα το αρνηθούμε· αλλά θα τη βρούμε τόσο κατώτερη από εκείνη του Παύλου, όσο απέχει το σώμα από την ψυχή. Διότι, όσα εκείνος επιδείκνυε προς τους σωματικά ανάπηρους, αυτά ο Παύλος τα έπραττε προς τους ψυχικά ακρωτηριασμένους, θεραπεύοντας όλους όσους ήταν χωλοί και ανάπηροι στον λογισμό, και περιβάλλοντας εκείνους που ήταν γυμνοί και ασχημονούσαν με τη στολή της φιλοσοφίας. Αλλά και στα σωματικά υπερτερούσε τόσο πολύ, επειδή είναι κατά πολύ σπουδαιότερο το να βοηθά τους έχοντες ανάγκη αυτός που συζεί με την πενία και την πείνα, παρά να το κάνει κάποιος από το περίσσευμά του. Διότι το σπίτι του πρώτου ήταν ανοιχτό σε κάθε προσερχόμενο, ενώ η ψυχή του δεύτερου είχε απλωθεί σε ολόκληρη την οικουμένη, και υποδεχόταν ολόκληρα πλήθη λέγοντας: «Δεν στενοχωρείσθε μέσα σε εμάς, αλλά στενοχωρείσθε στα δικά σας σπλάχνα». Και ο μεν, διαθέτοντας αναρίθμητα πρόβατα και βόδια, ήταν απλόχερος προς τους ενδεείς· τούτος δε, μην κατέχοντας τίποτα περισσότερο από το σώμα του, από αυτό ακριβώς συνέτρεχε τους δεομένους, και ανακράζει λέγοντας: «Στις ανάγκες μου και σε όσους βρίσκονταν μαζί μου υπηρέτησαν αυτά τα χέρια», έχοντας την εργασία του σώματος ως έσοδο για εκείνους που πεινούν και λιμοκτονούν. Αλλά μήπως οι σκώληκες και τα τραύματα προκαλούσαν στον Ιώβ οδύνες σκληρές και αβάσταχτες; Το ομολογώ και εγώ.

Διότι άκουσαν τον μακάριο Παύλο να λέει: «Κοπιάζουμε εργαζόμενοι με τα ίδια μας τα χέρια». Και πάλι: «Στις δικές μου ανάγκες και σε όσους ήταν μαζί μου υπηρέτησαν αυτά τα χέρια». Και καθώς φροντίζουν με ζήλο να τα εκπληρώνουν αυτά μέσω των ίδιων τους των έργων, εκπέμπουν φωνή λαμπρότερη από τα λόγια, αναδεικνύοντας με τις πράξεις τους τον εαυτό τους άξιο και του μακαρισμού που δόθηκε από τον Χριστό: «Διότι μακάριος», λέει, «είναι εκείνος που έπραξε και δίδαξε». Επειδή, όταν προηγείται η διδασκαλία μέσω των έργων, δεν υπάρχει πλέον ανάγκη της διαπαιδαγώγησης μέσω των λόγων. Και θα μπορούσες να δεις τον καθένα από αυτούς, τη μία στιγμή να στέκεται στο ιερό βήμα, να αναγινώσκει τους θείους νόμους και να εκπαιδεύει τους πιστούς, και την άλλη στιγμή να κοπιάζει για την καλλιέργεια της γης, και άλλοτε μεν να σύρει το άροτρο, να ανοίγει τα αυλάκια της γης, να ρίχνει τους σπόρους και να τους παρακαταθέτει στους κόλπους της, άλλοτε δε να χειρίζεται το άροτρο της διδασκαλίας και να εναποθέτει στις ψυχές των μαθητευομένων τον σπόρο των θείων διδαγμάτων.

Εσείς οι ίδιοι γνωρίζετε ότι στις ανάγκες μου, καθώς και σε εκείνους που ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά τα χέρια.» «Διότι εγώ έχω μάθει, στις συνθήκες όπου βρίσκομαι, να είμαι αυτάρκης. Ξέρω και να ταπεινώνομαι από τις στερήσεις, ξέρω και να έχω περίσσευμα σε κάθε περίσταση και σε όλα· έχω μυηθεί και στο να χορταίνω και στο να πεινώ, και στο να έχω αφθονία και στο να υστερούμαι. Όλα τα μπορώ διά του Χριστού που με ενδυναμώνει.» «Να αρκείστε σε αυτά που έχετε τώρα· διότι ο ίδιος είπε: Δεν πρόκειται να σε αφήσω, ούτε πρόκειται να σε εγκαταλείψω.» «Μην πίνεις πλέον μόνο νερό, αλλά να χρησιμοποιείς λίγο κρασί για το στομάχι σου και τις συχνές σου αδιαθεσίες.» «Είναι μεγάλο κέρδος η ευσέβεια, όταν συνοδεύεται από την αυτάρκεια.»

«Άφρονες, εκείνος που έφτιαξε το εξωτερικό, δεν έφτιαξε και το εσωτερικό; Όμως, δώστε ως ελεημοσύνη τα υπάρχοντά σας, και ιδού, όλα θα είναι καθαρά για εσάς.» «Πουλήστε τα υπάρχοντά σας και δώστε ελεημοσύνη. Φτιάξτε για τους εαυτούς σας πουγκιά που δεν παλιώνουν, θησαυρό ανεξάντλητο στους ουρανούς, όπου κλέφτης δεν πλησιάζει, ούτε σκόρος τον καταστρέφει. Διότι όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί θα είναι και η καρδιά σας.» «Έλεγε ο Κύριος σε αυτόν που τον είχε καλέσει: Όταν κάνεις γεύμα ή δείπνο, μην καλείς τους φίλους σου, ούτε τους πλούσιους γείτονες, ούτε τους συγγενείς σου, ούτε τους αδελφούς σου, μήπως σε καλέσουν και αυτοί με τη σειρά τους και σου γίνει ανταπόδοση. Αλλά όταν κάνεις συμπόσιο, κάλει φτωχούς, ανάπηρους, κουτσούς, τυφλούς· και θα είσαι μακάριος, επειδή δεν έχουν να σου ανταποδώσουν. Διότι η ανταπόδοση θα σου γίνει κατά την ανάσταση των δικαίων.» «Εσείς οι ίδιοι γνωρίζετε ότι για τις ανάγκες μου και για όσους ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν τα χέρια μου. Σε όλα σας έδειξα ότι, κοπιάζοντας έτσι, πρέπει να βοηθούμε τους αδυνάτους και να θυμόμαστε τα λόγια του Κυρίου, ότι ο ίδιος είπε: Μακάριο είναι να δίνει κανείς μάλλον παρά να παίρνει.» «Εκείνος που δίνει, ας το κάνει με απλότητα· εκείνος που προΐσταται, ας το κάνει με ζήλο· εκείνος που ελεεί, ας το κάνει με ιλαρότητα.» «Εκείνος που σπέρνει με φειδώ, με φειδώ και θα θερίσει· και εκείνος που σπέρνει με αφθονία, με αφθονία και θα θερίσει.

Δεν πρέπει να αφήνουμε ανεξέλεγκτα τα αυτιά μας έκθετα σε όλους όσοι μιλούν και γράφουν. Τίποτα δεν είναι ταχύτερο από τη φήμη. ΤΙΤΛΟΣ Εʹ. — Περί των φιλόπονων και των επιμελών· και ότι πρέπει να μοχθεί κανείς, διότι αυτό έχει ωφέλεια. «Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου.» «Από τη μέριμνα και τη φροντίδα θα σου φανερωθεί ειρήνη.» «Θα εξέλθει ο άνθρωπος για το έργο του», και τα λοιπά. «Τους κόπους των καρπών σου θα φας· μακάριος είσαι, και καλό θα σου συμβεί.» «Άνοιξε τους οφθαλμούς σου, και θα χορτάσεις άρτους.» «Εάν είσαι άοκνος, ο θερισμός σου θα έρθει σαν πηγή, και η φτώχεια θα απομακρυνθεί από κοντά σου σαν καλός δρομέας.» «Όποιος φυτέψει συκιά, θα φάει από τον καρπό της.» «Τα χέρια των ανδρείων πλουτίζουν. Εκείνος που συνάγει για τον εαυτό του με ευσέβεια, θα πληθυνθεί.» «Τους πήχεις της απλώνει σε πράγματα ωφέλιμα, και τα χέρια της τα απλώνει στο αδράχτι.» Και πάλι: «Στήριξε τους βραχίονές της στην εργασία, και γεύτηκε ότι είναι καλό το να εργάζεται.» «Εργάζεστε το έργο σας πριν από τον καιρό του, και Εκείνος θα σας δώσει τον μισθό σας στον καιρό του.» «Καλύτερος είναι αυτός που εργάζεται στα πάντα, παρά αυτός που καυχάται και στερείται άρτου.» «Σε όλα τα έργα σου να δραστηριοποιείσαι, και να μην αδρανείς.» «Άνθρωπος που επρόκειτο να αποδημήσει κάλεσε τους δικούς του δούλους, και τους παρέδωσε τα υπάρχοντά του· και στον έναν μεν έδωσε πέντε τάλαντα», και τα λοιπά. «Εσείς οι ίδιοι γνωρίζετε ότι στις ανάγκες μου, και σε όσους ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά εδώ τα χέρια.»

Η δε αφή των χεριών δεν δόθηκε από τον Θεό για να αγγίζουμε δόλια και βλαβερά και να μολύνονται με κλοπές και πλεονεξίες ή για να φονεύουμε δι' αυτών ή να χτυπάμε ανηλεώς με πολλή σκληρότητα, αλλά άλλοτε μεν για να τα υψώνουμε με οσιότητα στην προσευχή, κατά τον θείο απόστολο, και πάλι μαζί με τα γόνατα να τα στηρίζουμε στο έδαφος, άλλοτε δε για να εργαζόμαστε και να εξυπηρετούμε τον εαυτό μας ή και τους άλλους κατά το δυνατόν, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, ο οποίος λέει πάλι «τις ανάγκες μου και τις ανάγκες εκείνων που ήταν μαζί μου εξυπηρέτησαν αυτά τα χέρια» και ότι «πρέπει να ησυχάζετε και να φροντίζετε για τις υποθέσεις σας και να εργάζεστε με τα χέρια σας»· «εάν δε κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, τότε ας μην τρώει», λέει.

Γι' αυτό και ο μέγας Παύλος (όταν δε λέμε τον Παύλο, εννοούμε τον Χριστό, όπως λέει ο Χρυσόστομος), γι' αυτό, λέω, και ο Παύλος, το στόμα του Χριστού, γνωρίζοντας αυτόν τον σκοπό του Κυρίου, όχι μόνο ο ίδιος εργαζόταν νύχτα και μέρα για να καλύπτει τις δικές του ανάγκες, καθώς και τις ανάγκες όσων ήταν μαζί του: «διότι νύχτα και μέρα», λέει, «εργαζόμασταν για να μην επιβαρύνουμε κανέναν από εσάς»· και πάλι: «τις ανάγκες μου και τις ανάγκες όσων ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά τα χέρια», αλλά έδωσε και παραγγελία, ότι όποιος Χριστιανός δεν εργάζεται, αυτός δεν πρέπει ούτε να τρώει: «όταν ήμασταν μαζί σας, σας δώσαμε αυτή την παραγγελία, ότι εάν κάποιος (οποιασδήποτε τάξης δηλαδή και βαθμού κι αν είναι) δεν θέλει να εργάζεται, ούτε να τρώει». Γνωρίζοντας αυτόν τον σκοπό του Κυρίου και όλοι γενικά οι θείοι Απόστολοι, ασκούσαν κάποια τέχνη όταν έβρισκαν ελεύθερο χρόνο από το κήρυγμα του Ευαγγελίου, όπως οι ίδιοι το μαρτυρούν στις Διαταγές τους, λέγοντας τα εξής: «Διότι και εμείς, αν και αφιερωνόμαστε στον λόγο του Ευαγγελίου, εντούτοις δεν αμελούμε και τις εργασίες (δηλαδή τα εργόχειρα)· διότι άλλοι από εμάς είναι ψαράδες, άλλοι σκηνοποιοί και άλλοι εργάτες της γης, με σκοπό να μην είμαστε ποτέ αργόσχολοι».

Γι' αυτό τον λόγο και ο Παύλος εργαζόταν αδιαλείπτως, όχι μόνο την ημέρα, αλλά και κατά την ίδια τη νύχτα, και το διακηρύσσει, λέγοντας: «εργαζόμενοι νύχτα και μέρα, για να μην επιβαρύνουμε κανέναν από εσάς»· και δεν ασκούσε την εργασία απλώς για τέρψη και ψυχαγωγία, όπως πολλοί από τους αδελφούς, αλλά επεδείκνυε τόσο μεγάλο μόχθο για αυτήν, ώστε να είναι σε θέση να βοηθήσει και άλλους· «διότι στις ανάγκες μου», λέει, «και σε εκείνους που ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά εδώ τα χέρια». Ένας άνθρωπος που πρόσταζε δαίμονες, που ήταν δάσκαλος της οικουμένης... εργαζόταν νύχτα και μέρα, και ούτε για λίγο δεν αναπαυόταν από εκείνους τους κόπους· εμείς όμως, που δεν έχουμε αναλάβει ούτε το μυριοστό της δικής του μέριμνας, ή μάλλον, που δεν μπορούμε ούτε καν να την συλλάβουμε με τον νου μας, περνάμε τη ζωή μας ζώντας διαρκώς σε αργία, και ποια απολογία θα έχουμε, ή ποια συγγνώμη, πες μου; Από αυτό το γεγονός έχουν εισέλθει στη ζωή όλα τα κακά, διότι πολλοί θεωρούν ως τη μέγιστη αξία το να μην ασκούν τα επαγγέλματά τους, και ως τη χειρότερη κατηγορία το να φανούν ότι γνωρίζουν κάτι τέτοιο· και ο Παύλος βέβαια δεν ντρεπόταν, ενώ ταυτόχρονα χειριζόταν το κοπίδι και έραβε δέρματα, να συνομιλεί με αξιωματούχους· τουναντίον, καυχιόταν για αυτό το πράγμα, τη στιγμή που τον επισκέπτονταν αναρίθμητοι λαμπροί και επιφανείς άνθρωποι· και όχι μόνο δεν ντρεπόταν κάνοντας αυτά, αλλά και διακήρυξε περίτρανα το επάγγελμά του στις επιστολές, σαν να το χάραξε σε χάλκινη στήλη.

ΚΑΝΟΝΑΣ Δ'. Ο κήρυκας της αλήθειας, ο θείος Απόστολος Παύλος, θέτοντας τρόπον τινά κανόνα στους Πρεσβυτέρους των Εφεσίων, ή μάλλον και σε ολόκληρο το ιερατικό πλήρωμα, μίλησε με παρρησία λέγοντας: «Ασήμι, ή χρυσό, ή ιματισμό κανενός δεν επιθύμησα· σε όλα σας υπέδειξα ότι έτσι πρέπει να κοπιάζουμε και να βοηθούμε τους αδυνάτους, θεωρώντας ότι είναι πιο μακάριο το να δίνει κανείς παρά το να λαμβάνει». Γι' αυτό και εμείς, έχοντας μαθητεύσει από αυτόν, ορίζουμε ότι δεν επιτρέπεται με κανέναν τρόπο ο Επίσκοπος να επινοεί με αισχροκέρδεια, προβάλλοντας αμαρτωλές προφάσεις, ώστε να απαιτεί χρυσό, ή ασήμι, ή οποιοδήποτε άλλο είδος, από τους Επισκόπους, ή τους Κληρικούς, ή τους Μοναχούς που υπάγονται σε αυτόν· διότι λέει ο Απόστολος, «οι άδικοι δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού· και δεν οφείλουν τα παιδιά να αποταμιεύουν για τους γονείς, αλλά οι γονείς για τα παιδιά».

Ερμηνεία. Επειδή ο μέγας Παύλος, και με τον λόγο και με το έργο του, παραγγέλλει στους αρχιερείς των Εφεσίων, και μέσω αυτών σε όλους τους μεταγενέστερους αρχιερείς, να μην επιθυμούν αργύριο ή χρυσίο ή ιμάτια, αλλά με τον κόπο των χεριών τους να βοηθούν τους ασθενείς και αυτούς που έχουν ανάγκη, και ότι είναι μακάριο το να δίνει κανείς μάλλον παρά να παίρνει· για τον λόγο αυτό και ο παρών Κανόνας προστάζει ότι κανένας αρχιερέας δεν πρέπει να ζητά ως χρέος, από αισχροκέρδεια, χρυσό ή άργυρο ή οποιοδήποτε άλλο πράγμα από τους υποκείμενους σε αυτόν επισκόπους, κληρικούς ή μοναχούς, επειδή μια τέτοια απαίτηση είναι άδικη, και οι άδικοι δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού, σύμφωνα με τον ίδιο απόστολο. Και επειδή τα τέκνα δεν οφείλουν να θησαυρίζουν για να δίνουν στους γονείς, αλλά οι γονείς για να δίνουν στα τέκνα. Όποιος αρχιερέας, λοιπόν, βρεθεί να θέτει σε αργία ή να αφορίζει κάποιον ιερέα ή κληρικό ή να κλείνει εκκλησίες για να πάρει χρήματα ή εξαιτίας κάποιας άλλης εμπάθειάς του, αυτός ας παθαίνει εκείνο που κάνει, δηλαδή ας τίθεται σε αργία και ας αφορίζεται, αν μεν είναι επίσκοπος από τον μητροπολίτη του, αν δε είναι μητροπολίτης, από τον πατριάρχη του.

Από αυτά, λοιπόν, εάν κάποιος το επιθυμεί, ας προσπορίζεται τα αναγκαία για το σώμα του· διότι είπε ο Απόστολος: «στις ανάγκες μου, και σε εκείνους που ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν τα χέρια αυτά». Και αυτά μεν ισχύουν σε τούτη τη θεοφύλακτη πόλη. Στα έξω όμως χωριά, λόγω της έλλειψης ανθρώπων, ας γίνεται παραχώρηση.

Πόσοι ησύχασαν και τώρα ησυχάζουν, και ούτε καν τη σημασία αυτού του ονόματος δεν γνωρίζουν, πόσο μάλλον να μιλήσουν για το μυστήριο που υπάρχει μέσα στην ησυχία; Διότι η γνώση του Θεού δεν δίδεται από την εξωτερική ησυχία, όπως κάποιοι κακώς ερμηνεύουν το «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός», αλλά μάλλον από τη γνώση του Θεού γεννιέται η ησυχία σε εκείνον που αγωνίζεται νομίμως και καλώς. Διότι αν ονομάσουμε σχόλη την αποχή από τα έργα, και ησυχία την αργία, και προτιμήσουμε αυτά αντί για την εφαρμογή των εντολών, πώς θα εκπληρώσουμε τον νόμο του Χριστού και τη διάταξη των αποστόλων, εφόσον ο μεν Κύριος λέει: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, παρομοίως κι εσείς να κάνετε σε αυτούς», και πάλι: «Αν λοιπόν εγώ, ο Κύριος και ο διδάσκαλος, σας έπλυνα τα πόδια, οφείλετε κι εσείς να πλένετε ο ένας τα πόδια του άλλου», και πάλι: «Όποιος θέλει να είναι πρώτος ανάμεσά σας, ας είναι ο έσχατος όλων και δούλος όλων και διάκονος όλων», ο δε απόστολος λέει: «Όποιος αργεί ούτε να τρώει», και αλλού: «Σε όλα σας έδωκα το παράδειγμα, ότι έτσι κοπιάζοντας πρέπει να βοηθάμε τους αδυνάτους», και «Αυτά τα χέρια υπηρέτησαν τις ανάγκες τις δικές μου και όσων ήταν μαζί μου».

Το κρεβάτι του δεν ήταν μαλακό και αναπαυτικό, αλλά τέτοιο που να μπορεί να ταλαιπωρεί το σώμα, διατηρώντας το όμως ακμαίο για τις πνευματικές λειτουργίες. Η χειρωνακτική εργασία γινόταν με επιμέλεια· διότι αυτό, ανάμεσα στα κατορθώματά του, ήταν το πιο αξιοσημείωτο σε σχέση με τους περισσότερους, για να μην πω με όλους, ή μάλλον, για να το πω πιο ταιριαστά, μπορούμε να πούμε μαζί με τον ιερό Απόστολο, ο οποίος λέει: «αυτά τα χέρια υπηρέτησαν τις ανάγκες μου και εκείνους που ήταν μαζί μου», επειδή δεν έφαγε ποτέ ψωμί δωρεάν. Ποιο χέρι άραγε καλλιγράφησε πιο αρμονικά από το δικό του δεξί χέρι, ή ποιος έγραψε πιο κοπιαστικά από τη δική του προθυμία; Και οποιοδήποτε έργο κι αν του παρουσιαζόταν, το διεκπεραίωνε με θερμό ζήλο.

Γι' αυτό γρηγόρει, πρόσεχε, εξετάζοντας τις καρδιές των αδελφών μέσω της εξομολόγησης, και καθοδηγώντας τους σε κάθε αγαθό έργο, τηρώντας τη μέση οδό και ούτε, με τη δικαιολογία της ησυχίας, της προσευχής και της ανάγνωσης, αφήνοντας τα πράγματα της σωματικής ζωής να φθείρονται, ούτε πάλι, εξαιτίας της αδιάκοπης και επίμονης ενασχόλησης και τριβής με αυτά, να καταποντίζεται ο νους σου απομακρυνόμενος από τη μνήμη και τη θεωρία του Θεού. Διότι αυτός είναι ο κανόνας της ευσέβειας. Και αν εσύ ζεις κατ' αυτόν τον τρόπο, είναι επόμενο και για τους αδελφούς σου, μιμούμενοι εσένα, να αναλαμβάνουν και να πράττουν το ίδιο. Διότι ούτε απαρνηθήκαμε τον κόσμο για να τρώμε, να πίνουμε και να ντυνόμαστε, ούτε σε αυτά βρίσκεται η σωτηρία μας, ούτε πάλι προσήλθαμε σε αυτό το μοναχικό σχήμα για να είμαστε αργοί, ακίνητοι, χωρίς τροφή και χωρίς ενδύματα, αλλά για να επιτελούμε και τα δύο κατάλληλα στον καιρό τους, σύμφωνα με το αποστολικό ρητό που λέει: «όλα ας γίνονται με ευσχημοσύνη και με τάξη», επειδή και ο ίδιος ο μέγας απόστολος λέει ότι ποτέ δεν έφαγε δωρεάν ψωμί, αλλά ότι ο κόπος των αγίων του χεριών επαρκούσε για τις ανάγκες τις δικές του και εκείνων που ήταν μαζί του. Αυτά να πράττεις, σε αυτά να παραμένεις. Κανείς ας μην καταφρονεί τη νεότητά σου. Μην παραβλέπεις εκείνα που χρειάζονται εξέταση, ώστε, αν μείνουν ανεξέταστα τα μικρά με την πρόφαση της δήθεν καλοσύνης, να μην οδηγήσεις την αδελφότητα σε μεγαλύτερα κακά. Τρώει κανείς κρυφά; Ας επιτιμάται.