Πατερικές αναφορές στο ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ 20:35

Άραγε δεν μαθαίνουμε μέσα από αυτά εμείς που αποτασσόμαστε τον κόσμο, να τον αποτασσόμαστε ολοκληρωτικά, και έτσι να εξέλθουμε στον πόλεμο, αντί, θέτοντας μια χαλαρή και διεφθαρμένη αρχή, να εκτρέπουμε τους άλλους από την ευαγγελική τελειότητα; Επειδή όμως μερικοί ερμηνεύουν κακώς αυτό που ορθώς έχει λεχθεί στην Αγία Γραφή: «Μακάριο είναι να δίνει κανείς, παρά να λαμβάνει», διαστρεβλώνοντας το νόημα του ρητού και προσαρμόζοντάς το βίαια στη δική τους πλάνη και στην επιθυμία της φιλαργυρίας, όπως και τη διδασκαλία του Κυρίου που λέει: «Αν θέλεις να είσαι τέλειος, πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς, και θα έχεις θησαυρό στον ουρανό· και έλα, ακολούθησέ με»· και επειδή κρίνουν ως πιο μακάριο από την ακτημοσύνη το να εξουσιάζουν τον δικό τους πλούτο και από αυτή την περιουσία να δίνουν σε αυτούς που έχουν ανάγκη· ας γνωρίζουν οι άνθρωποι αυτοί ότι δεν έχουν αποταχθεί ακόμη τον κόσμο, ούτε έχουν προχωρήσει στη μοναχική τελειότητα, εφόσον ντρέπονται να αναλάβουν, μαζί με τον Απόστολο, την ένδοξη φτώχεια υπέρ του Χριστού, και να διακονούν με την εργασία των χεριών τους τόσο τους εαυτούς τους όσο και εκείνους που έχουν ανάγκη. Εάν όμως επιθυμούν να εκπληρώσουν έμπρακτα τη μοναχική υπόσχεση, και να δοξαστούν μαζί με τον Απόστολο έχοντας διασκορπίσει τον παλιό τους πλούτο μέσα σε πείνα, δίψα και γυμνότητα, ας αγωνιστούν τον καλόν αγώνα μαζί με τον Παύλο.

Ερώτηση ΣΖ΄. Επομένως, εάν δεν πρέπει να μεριμνούμε ούτε για τα αναγκαία προς το ζην, και υπάρχει άλλη παραγγελία του Κυρίου που λέει: «Να εργάζεστε, όχι όμως για την τροφή που φθείρεται», τότε είναι περιττό το να εργαζόμαστε. Απόκριση. Ο ίδιος ο Κύριος και στα δύο χωρία αποσαφήνισε το δικό Του πρόσταγμα. Διότι εκεί, αφού απαγόρευσε να αναζητούμε τα αναγκαία προς το ζην με το να πει: «Μην επιζητείτε τι θα φάτε ή τι θα πιείτε· διότι όλα αυτά τα επιζητούν τα έθνη του κόσμου», πρόσταξε λέγοντας: «Να ζητείτε δε τη βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη Του»· το πώς δε πρέπει να τη ζητούμε, το φανέρωσε μέσω εκείνων που καταξιώθηκαν. Εδώ πάλι, αφού μας απέτρεψε από το να εργαζόμαστε για την τροφή που φθείρεται, μας δίδαξε να εργαζόμαστε για την τροφή που μένει για την αιώνια ζωή· την οποία ο Ίδιος πάλι φανέρωσε σε άλλο σημείο λέγοντας: «Δική μου τροφή είναι να κάνω το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε». Εάν λοιπόν θέλημα του Θεού είναι να θρέψουμε τον πεινασμένο, να ποτίσουμε τον διψασμένο, να ντύσουμε τον γυμνό, και τα υπόλοιπα, είναι απόλυτη ανάγκη να μιμούμαστε τον Απόστολο που λέει: «Σε όλα σας υπέδειξα ότι, κοπιάζοντας με αυτόν τον τρόπο, πρέπει να βοηθάτε τους αδυνάτους»· και να υπακούμε σε αυτόν που διδάσκει: «Μάλλον δε ας κοπιάζει εργαζόμενος το αγαθό με τα ίδια του τα χέρια, ώστε να έχει να μεταδίδει σε εκείνον που έχει ανάγκη».

Ερώτηση ΣΟΒ΄ Επειδή αποτελεί πρόσταγμα του Κυρίου να μη μεριμνούμε για την αυριανή ημέρα, πώς πρέπει να κατανοήσουμε ορθά το πρόσταγμα αυτό; Διότι παρατηρούμε ότι επιδεικνύουμε μεγάλη σπουδή για τις βιοτικές μας ανάγκες, ώστε να αποθηκεύουμε αγαθά τα οποία μπορούν να επαρκέσουν για περισσότερο χρόνο. Απόκριση Εκείνος που έχει αποδεχθεί τη διδασκαλία του Κυρίου, ο οποίος είπε: «Ζητείτε πρώτα τη βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη Του», και έχει βεβαιωθεί για την αλήθεια της υπόσχεσής Του, καθώς Εκείνος πρόσθεσε: «Και όλα αυτά θα σας προστεθούν», δεν αδρανοποιεί την ψυχή του παραδίδοντάς την στις βιοτικές μέριμνες που συμπνίγουν τον λόγο του Θεού και τον καθιστούν άκαρπο. Αντιθέτως, αγωνιζόμενος τον καλό αγώνα προκειμένου να καταστεί ευάρεστος στον Θεό, πιστεύει στον Κύριο που είπε: «Άξιος είναι ο εργάτης της τροφής του»· και δεν επιδίδεται σε καμία περιττή μέριμνα εξαιτίας αυτού. Εργάζεται, όμως, και μεριμνά όχι για τον εαυτό του, αλλά για την εντολή του Χριστού, όπως ακριβώς υπέδειξε και δίδαξε ο Απόστολος λέγοντας: «Όλα σας τα υπέδειξα, ότι δηλαδή, κοπιάζοντας με αυτόν τον τρόπο, πρέπει να βοηθάτε τους ασθενείς». Διότι το να μεριμνά κανείς για τον εαυτό του αποτελεί έγκλημα φιλαυτίας· ενώ το να μεριμνά και να εργάζεται για την εντολή του Θεού αποτελεί έπαινο μιας φιλόχριστης και φιλάδελφης διάθεσης.

Κεφάλαιο Ζʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Άξιος είναι ο εργάτης για την τροφή του. ΠΡΑΞΕΙΣ. Σε όλα σας υπέδειξα ότι, κοπιάζοντας με αυτόν τον τρόπο, πρέπει να βοηθούμε τους αδυνάτους και να θυμόμαστε τα λόγια του Κυρίου, που ο ίδιος είπε: Μακάριο είναι να δίνει κανείς μάλλον παρά να λαμβάνει. ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ. Εκείνος που κλέβει ας μην κλέβει πλέον· αλλά μάλλον ας κοπιάζει, εργαζόμενος το αγαθό με τα χέρια του, ώστε να έχει να μεταδίδει σε εκείνον που έχει ανάγκη. ΠΡΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΙΣ Βʹ. Όταν ήμασταν μαζί σας, σας παραγγέλλαμε τούτο: ότι εάν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, ούτε και να τρώει.

ΠΡΑΞΕΙΣ. Σε όλα σας υπέδειξα ότι, κοπιάζοντας κατ' αυτόν τον τρόπο, πρέπει να στηρίζετε τους αδυνάτους. Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ. Να γίνεστε μιμητές μου, καθώς κι εγώ είμαι του Χριστού. Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ. Κανείς ας μην περιφρονεί τη νεότητά σου, αλλά να γίνεσαι πρότυπο των πιστών στον λόγο, στη διαγωγή, και τα εξής.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΛΖʹ. Αν πρέπει με το πρόσχημα των προσευχών και της ψαλμωδίας να παραμελούμε τα έργα, και ποιες ώρες προσευχής είναι κατάλληλες, και, πρώτα από όλα, αν πρέπει να εργαζόμαστε. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εφόσον ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός λέει πως άξιος δεν είναι απλώς ο καθένας, ούτε όποιος τύχει, αλλά «ο εργάτης είναι άξιος της τροφής του»· και εφόσον ο Απόστολος προστάζει να κοπιάζουμε και να εργαζόμαστε με τα ίδια μας τα χέρια το αγαθό, για να έχουμε να μεταδίδουμε σε εκείνον που έχει ανάγκη, καθίσταται εξάπαντος φανερό ότι πρέπει να εργαζόμαστε με επιμέλεια και ζήλο. Διότι τον σκοπό της ευσέβειας δεν πρέπει να τον θεωρούμε ως πρόφαση για αργία, ούτε ως αφορμή για αποφυγή του κόπου, αλλά ως υπόθεση πνευματικής άθλησης, και για περισσότερους κόπους, και για υπομονή στις θλίψεις, ώστε να μπορούμε και εμείς να λέμε: «Με κόπο και μόχθο, με πολλές αγρυπνίες, με πείνα και δίψα». Και μια τέτοια αγωγή ζωής μάς είναι χρήσιμη όχι μόνο για τη σκληραγωγία του σώματος, αλλά και για την αγάπη προς τον πλησίον, ώστε μέσω ημών ο Θεός να παρέχει την αυτάρκεια και στους αδύναμους αδελφούς, σύμφωνα με το υπόδειγμα που έδωσε ο Απόστολος στις Πράξεις, λέγοντας: «Σε όλα σας έδωσα το παράδειγμα, ότι κοπιάζοντας με αυτόν τον τρόπο πρέπει να βοηθάτε τους αδύναμους»· και πάλι: «Για να έχετε να δίνετε σε εκείνον που έχει ανάγκη»· ούτως ώστε να αξιωθούμε να ακούσουμε: «Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από καταβολής κόσμου».

Αυτά είναι τα σκιρτήματα του Παύλου και τα βήματα. Γίνετε μιμητές μου, αδελφοί, καθώς και εγώ είμαι του Χριστού. Δεν επιθύμησα ασήμι ή χρυσό ή ιματισμό κανενός· τα πάντα σας τα υπέδειξα. Γίνετε μιμητές μου· διότι εγώ είμαι έτοιμος όχι μόνο να δεθώ, αλλά και να πεθάνω υπέρ του ονόματος του Κυρίου Ιησού. Επιδιώκω τον σκοπό για το βραβείο της άνω κλήσεως του Θεού. Έτσι τρέχω, όχι αβέβαια· έτσι πυγμαχώ, όχι χτυπώντας τον αέρα, αλλά καταπονώ το σώμα μου και το υποδουλώνω. Και καθένας που αγωνίζεται εγκρατεύεται σε όλα. Έτσι να τρέχετε, αδελφοί, για να κατακτήσετε το βραβείο. Μιμηθείτε τους Αγίους, και έτσι να τρέχετε, ώστε μαζί με αυτούς να στεφανωθείτε και να συμβασιλεύσετε.

«καὶ ὅταν ἦλθαν στὴν Μυσία, δοκίμαζαν νὰ πορευθοῦν πρὸς τὴν Βιθυνία καὶ δὲν τοὺς ἄφησε τὸ Πνεῦμα», ὅπως θὰ ἔλεγε ὁ Χριστὸς «πορευθέντες βαπτίσατε ὅλα τὰ ἔθνη» ἢ «μὴ βαστάζετε σακίδιο, μήτε ράβδο, μήτε ὑποδήματα»· «οἱ ὁποῖοι (λέγει) ἔλεγαν στὸν Παῦλο μέσῳ τοῦ Πνεύματος νὰ μὴν ἀνεβαίνει στὰ Ἱεροσόλυμα», ἢ ὁ Ἄγαβος «αὐτὰ λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιο, τὸν ἄνδρα στὸν ὁποῖο ἀνήκει ἡ ζώνη αὐτή», ὅμοιο μὲ αὐτὸ ποὺ εἶπε ὁ Παῦλος «ἐὰν ζητεῖτε ἀπόδειξη τοῦ Χριστοῦ ποὺ λαλεῖ μέσα μου» ἢ «νὰ θυμᾶστε τοὺς λόγους τοῦ Κυρίου, ὅτι ὁ ἴδιος εἶπε πὼς εἶναι καλὸ νὰ δίνει κανεὶς μᾶλλον παρὰ νὰ λαμβάνει»· «καὶ τώρα ἰδού, ἐγὼ δεμένος μὲ τὸ Πνεῦμα πορεύομαι», ὅπως θὰ ἔλεγε «ὁ Παῦλος, δέσμιος τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ»· «ἐκτὸς τοῦ ὅτι τὸ Πνεῦμα διαμαρτύρεται σὲ ἐμένα σὲ κάθε πόλη λέγοντας», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ὁ Κύριος μαρτυρεῖ στὴν ψυχή μου ὅτι δὲν ψεύδομαι»· «ἐν δυνάμει κατὰ τὸ πνεῦμα τῆς ἁγιωσύνης», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ἅγιος εἶναι αὐτὸς ποὺ ἀναπαύεται ἐν ἁγίοις»· «καὶ ἡ περιτομὴ τῆς καρδιᾶς ἐν πνεύματι» ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «καὶ περιτμηθήκατε μὲ περιτομὴ ἀχειροποίητη, μὲ τὴν ἀπέκδυση τοῦ σώματος τῶν ἁμαρτιῶν διὰ τῆς περιτομῆς τοῦ Χριστοῦ»· «ἐὰν βέβαια τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ κατοικεῖ μέσα σας», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «καθὼς λάβατε τὸν Χριστό, νὰ περιπατεῖτε ἐν αὐτῷ»· καὶ «τὸ Πνεῦμα τοῦ Κυρίου ἐλάλησε μέσα μου καὶ ὁ λόγος του εἶναι στὸ στόμα μου» καὶ «ἔχοντας τὴν ἀπαρχὴ τοῦ Πνεύματος», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ἀπαρχὴ εἶναι ὁ Χριστός»· «ἀλλὰ τὸ ἴδιο τὸ Πνεῦμα ὑπερμεσιτεύει ὑπὲρ ἡμῶν», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ὁ ὁποῖος εἶναι στὰ δεξιὰ τοῦ Θεοῦ, ὁ ὁποῖος καὶ μεσιτεύει ὑπὲρ ἡμῶν»· «ὥστε νὰ γίνει ἡ προσφορὰ τῶν ἐθνῶν εὐπρόσδεκτη, ἁγιασμένη ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «καὶ ὁ Κύριος νὰ σᾶς ἁγιάσει, ὥστε νὰ εἶστε εἰλικρινεῖς καὶ ἀπρόσκοπτοι κατὰ τὴν ἡμέρα τοῦ Χριστοῦ»· «σὲ ἐμᾶς δὲ τὸ ἀπεκάλυψε ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Πνεύματός του», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ὅταν εὐδόκησε αὐτὸς ποὺ μὲ ξεχώρισε ἀπὸ τὴν κοιλιὰ τῆς μητέρας μου, διὰ τῆς χάριτός του νὰ ἀποκαλύψει τὸν Υἱό του σὲ ἐμένα»· «ἐμεῖς δὲ δὲν λάβαμε τὸ πνεῦμα τοῦ κόσμου, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «δοκιμάζετε τὸν ἑαυτό σας ἂν ὁ Χριστὸς εἶναι μέσα σας»· «ναὸς τοῦ Θεοῦ εἶστε καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ κατοικεῖ μέσα σας», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «θὰ κατοικήσω ἀνάμεσά τους καὶ θὰ περπατήσω μαζί τους, καὶ θὰ εἶμαι Θεός τους καὶ αὐτοὶ θὰ εἶναι λαός μου». 6.

Αυτό δεν είναι ακόμη μεγάλο, αλλά το μεγάλο είναι αυτό που ακολουθεί. Εσείς γνωρίζετε ότι στις ανάγκες μου και σε εκείνους που ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά τα χέρια. Όλα σας τα υπέδειξα, ότι δηλαδή, κοπιάζοντας κατ' αυτόν τον τρόπο, πρέπει να βοηθούμε τους αδυνάτους. Πρόσεξε πώς καταπιάνεται με την εργασία, και όχι απλώς, αλλά κοπιάζοντας. «Στις ανάγκες μου και σε εκείνους που ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά τα χέρια». Αυτό το λέει για να προκαλέσει εντροπή. Και πρόσεξε πόσο αξιοπρεπώς. Διότι δεν είπε: «Να γίνετε ανώτεροι από τα χρήματα», αλλά τι;

Να βοηθούμε τους αδυνάτους. Όχι απλώς τους πάντες, αλλά τους ασθενείς. Και να θυμόμαστε τον λόγο του Κυρίου, που είπε, ότι μακάριο είναι μάλλον να δίνει κανείς παρά να παίρνει. Για να μη νομίσει κάποιος ότι αυτό ειπώθηκε προς εκείνους, και ότι ο ίδιος απλώς έδινε το παράδειγμα, όπως αναφέρει αλλού: «Δίνοντάς σας το παράδειγμα», παρέθεσε την απόφανση του Χριστού, που λέει: «Μακάριο είναι να δίνει κανείς μάλλον παρά να παίρνει». Προσευχήθηκε για αυτούς νουθετώντας τους· και το δείχνει αυτό και έμπρακτα. Και αφού είπε αυτά, γονάτισε μαζί με όλους αυτούς και προσευχήθηκε· όχι απλώς, αλλά με πολλή κατάνυξη. Μεγάλη ήταν η παρηγοριά· και με το να πει: «Σας εμπιστεύομαι στον Κύριο», τους παρηγορεί. Ξέσπασαν δε όλοι σε μεγάλο κλάμα, και πέφτοντας στον τράχηλο του Παύλου, τον καταφιλούσαν, νιώθοντας βαθύ πόνο, προπάντων για τον λόγο που είχε πει, ότι δεν πρόκειται πλέον να δουν το πρόσωπό του. Και τον κατευόδωσαν στο πλοίο.

Για σας κλαίω, λέει, όχι για τα παθήματά μου· διότι για χάρη αυτών επιθυμώ και να πεθάνω. Ας δούμε όμως από την αρχή τα όσα ειπώθηκαν. «Ασήμι ή χρυσάφι ή ιματισμό», λέει, «κανενός δεν επιθύμησα· εσείς οι ίδιοι γνωρίζετε ότι στις ανάγκες μου και σε εκείνους που ήταν μαζί μου υπηρέτησαν αυτά εδώ τα χέρια». Επομένως, δεν ενέργησαν κατ' αυτόν τον τρόπο μόνο στην Κόρινθο εκείνοι που διέφθειραν τους μαθητές, αλλά και στην Ασία. Πουθενά όμως δεν τους το προσάπτει αυτό ως όνειδος γράφοντας προς τους Εφεσίους. Για ποιον λόγο άραγε; Επειδή δεν βρέθηκε σε ανάγκη. Αλλά και στους Κορινθίους λέει: «Το καύχημά μου αυτό δεν ανακόπηκε στα μέρη της Αχαΐας». Και δεν είπε, «Δεν μου δώσατε»· αλλά, «Ασήμι ή χρυσάφι ή ιματισμό δεν επιθύμησα», για να μη φανεί ότι οφειλόταν σε εκείνους το γεγονός ότι δεν έδωσαν. Και δεν είπε, «Δεν επιθύμησα τίποτα από τα αναγκαία», για να μη φανεί πάλι ότι αποτελεί κατηγορία εναντίον τους· αλλά αφήνει να εννοηθεί τούτο, ότι εύλογα δεν έλαβε τίποτα, εφόσον μάλιστα έτρεφε και άλλους. Δες πώς εργαζόταν με ζήλο ένας άνθρωπος που νύχτα και μέρα δίδασκε με δάκρυα, νουθετώντας τον καθένα ξεχωριστά. «Σε όλα σας έδωσα το παράδειγμα, ότι κοπιάζοντας με αυτόν τον τρόπο πρέπει να υποστηρίζουμε τους αδυνάτους». Λέγοντας αυτό, πάλι τους προκάλεσε φόβο. Και αυτό που λέει, είναι το εξής: Δεν μπορείτε να καταφύγετε στη δικαιολογία της άγνοιας· σας υπέδειξα με τα έργα μου ότι έτσι κοπιάζοντας πρέπει να εργάζεται κανείς. Και δεν είπε ότι είναι κακό το να λαμβάνει κανείς· αλλά ότι είναι καλύτερο το να μη λαμβάνει.

Και να μνημονεύετε, λέει, τον λόγο του Κυρίου, ο οποίος είπε: «Είναι πιο μακάριο να δίνει κανείς παρά να παίρνει». Και πού το είπε αυτό; Ίσως το παρέδωσαν άγραφα οι απόστολοι· ή είναι προφανές από όσα θα μπορούσε κανείς να συμπεράνει. Διότι έδειξε την παρρησία του απέναντι στους κινδύνους, τη συμπόνια προς τους ποιμαινομένους, τη διδασκαλία με θάρρος, την ταπεινοφροσύνη, την ακτημοσύνη· αυτό, όμως, είναι ανώτερο και από την ακτημοσύνη. Διότι, αν εκεί λέει: «Πούλησε τα υπάρχοντά σου, αν θέλεις να είσαι τέλειος»· όταν κάποιος, εκτός από το να μην λαμβάνει τίποτα, τρέφει και άλλους, τι μπορεί να συγκριθεί με αυτό; Ένα στάδιο λοιπόν είναι το να εγκαταλείψει κανείς τα δικά του υπάρχοντα, δεύτερο το να συντηρεί τον εαυτό του, τρίτο το να συντηρεί και άλλους, και τέταρτο το να μην λαμβάνει, ενώ κηρύττει και έχει το δικαίωμα να λαμβάνει. Επομένως, αυτός ήταν πολύ ανώτερος από τους ακτήμονες. Και ορθά είπε: «Έτσι πρέπει να συντρέχουμε τους ασθενείς». Διότι αυτό αποτελεί δείγμα συμπόνιας προς τους ασθενείς, το να δίνει κανείς από τους δικούς του κόπους· το να δίνει, όμως, από τα ξένα, όχι μόνο δεν είναι καλό, αλλά είναι και επισφαλές. «Και πέφτοντας στον τράχηλό του», λέει, «έκλαιγαν». Αυτό φανερώνει τη βαθιά τους διάθεση προς εκείνον. Και έπεσαν πάνω στον τράχηλό του, επειδή τον αγκάλιαζαν με τους τελευταίους ασπασμούς, έχοντας λάβει πολλή αγάπη και στοργή από την ομιλία του. Διότι, αν εμείς, όταν απλώς αποχωριζόμαστε ο ένας τον άλλον, στενάζουμε, αν και γνωρίζουμε ότι θα ξανασυναντηθούμε, πώς θα ήταν δυνατόν εκείνοι τότε να αποχωριστούν τον Παύλο χωρίς βαθιά συγκίνηση;

Αʹ. Πολλές φορές έχω πει ότι η ελεημοσύνη θεσπίστηκε όχι για χάρη εκείνων που λαμβάνουν, αλλά εκείνων που δίνουν· διότι αυτοί είναι που αποκομίζουν το μεγαλύτερο κέρδος. Αυτό αποδεικνύει και εδώ ο Παύλος. Με ποιον τρόπο; Οι Φιλιππήσιοι του έστειλαν ορισμένα πράγματα ύστερα από πολύ καιρό, παραδίδοντας αυτά ακριβώς στα χέρια του Επαφροδίτου. Ενώ, λοιπόν, επρόκειτο να τον στείλει πίσω μεταφέροντας την επιστολή, πρόσεξε πώς και τους επαινεί, και αποδεικνύει ότι αυτό δεν έγινε εξαιτίας της ανάγκης αυτών που λαμβάνουν, αλλά για χάρη αυτών που δίνουν. Και το κάνει αυτό, ώστε αφενός να μην κυριεύονται από αλαζονεία όσοι ευεργετούν, αλλά να γίνονται πιο πρόθυμοι στο να κάνουν το καλό, εφόσον ωφελούν περισσότερο τους εαυτούς τους, και αφετέρου να μην προστρέχουν χωρίς συστολή εκείνοι που λαμβάνουν, ώστε να μην υποστούν κατάκριση. Διότι είναι πιο μακάριο, λέει, να δίνει κανείς παρά να λαμβάνει.

Και δείχνει ότι τα έπαθαν όλα αυτά από ραθυμία. «Στο να φροντίζετε για εμένα, για το οποίο και φροντίζατε». Εδώ δηλώνει ότι είχαν τη συνήθεια και πριν από αυτό να δείχνουν προθυμία σε τέτοια πράγματα. Γι' αυτό πρόσθεσε: «Στο να φροντίζετε για εμένα, για το οποίο και φροντίζατε». Και για να μη νομίσεις ότι είχαν γίνει πιο πρόθυμοι και στα υπόλοιπα, και κατόπιν ατόνησαν, παρά μόνο σε τούτο, δες πώς το διασφαλίζει λέγοντας: «Αναθάλατε επιτέλους στο να φροντίζετε για μένα»· σαν να έλεγε: Μόνο για αυτό λέω το «επιτέλους»· διότι στα άλλα δεν συνέβαινε έτσι. Θα μπορούσε, όμως, να αναρωτηθεί κάποιος εδώ, πώς ενώ λέει: «Μακάριο είναι μάλλον να δίνει κανείς, παρά να λαμβάνει»· και, «Ότι αυτά τα χέρια υπηρέτησαν τις ανάγκες μου και εκείνους που ήταν μαζί μου»· και πάλι γράφοντας προς τους Κορινθίους έλεγε: «Διότι είναι καλό για μένα μάλλον να πεθάνω, παρά να ματαιώσει κάποιος το καύχημά μου»· τώρα ανέχεται να ματαιωθεί το καύχημά του. Πώς; Με το να λάβει. Διότι, εάν το καύχημά του ήταν αυτό, δηλαδή το να μη λάβει τίποτα, πώς τώρα το ανέχεται; Τι πρέπει λοιπόν να απαντήσουμε; Εκεί βεβαίως ευλόγως δεν ελάμβανε εξαιτίας των ψευδαποστόλων, «Για να βρεθούν», λέει, «στο ίδιο επίπεδο με εμάς, σε εκείνο για το οποίο καυχώνται». Και δεν είπε, «Είναι», αλλά, «Καυχώνται», δηλώνοντας με αυτό ότι εκείνοι ελάμβαναν μεν, αλλά στα κρυφά. Γι' αυτό είπε: «Σε εκείνο για το οποίο καυχώνται».

«Και πράγματι το κάνετε αυτό προς όλους τους αδελφούς σε ολόκληρη τη Μακεδονία· και προς όλους τους άλλους», λέει. Αυτά τα λόγια είναι πάρα πολύ προτρεπτικά για να το πράττετε. Και δεν λέω απλώς ότι είστε θεοδίδακτοι, αλλά το γνωρίζω από όσα κάνετε. Και τους επαίνεσε πολύ για αυτόν τον λόγο. «Σας παρακαλούμε δε, αδελφοί, να περισσεύετε περισσότερο, δηλαδή να αυξάνεστε, και να φιλοτιμείστε να ησυχάζετε, να πράττετε τα δικά σας έργα και να εργάζεστε με τα ίδια σας τα χέρια, όπως σας παραγγείλαμε, ώστε να συμπεριφέρεστε με ευπρέπεια προς τους εξωτερικούς, και να μην έχετε ανάγκη από κανέναν». Εδώ δεικνύει για πόσα μεν κακά είναι αιτία η αργία, και για πόσα καλά η εργασία· και το καθιστά αυτό σαφές από τα ανθρώπινα πράγματα, το οποίο κάνει σε πολλά σημεία, και τούτο με σύνεση· διότι οι περισσότεροι παρακινούνται πιο πολύ από αυτά παρά από τα πνευματικά. Διότι γνώρισμα της αγάπης προς τον πλησίον είναι όχι το να λαμβάνει κανείς από εκείνους, αλλά το να παρέχει σε εκείνους. Και πρόσεξε τη σύνεσή του: Ενώ πρόκειται να παρακαλέσει και να νουθετήσει, τοποθετεί στο μέσον το κατόρθωμά τους, ώστε και να ανασάνουν από την προηγούμενη παραίνεση και την απειλή, όταν έλεγε: «Επομένως, εκείνος που αθετεί, δεν αθετεί άνθρωπο, αλλά τον Θεό»· και για να μην αποσκιρτήσουν εξαιτίας αυτού. Αυτό δε κατορθώνεται με την εργασία, ώστε ούτε να λαμβάνουν ούτε να αδρανούν, αλλά εργαζόμενοι να παρέχουν στους άλλους. «Διότι είναι μακάριο», λέει, «το να δίνει κανείς μάλλον παρά να λαμβάνει». Και «να εργάζεστε», λέει, «με τα ίδια σας τα χέρια».

αʹ. Οι προφήτες, θέλοντας να καταδείξουν την αξιοπιστία των λεγομένων τους, πριν από όλα τα άλλα λένε τούτο: «Όραση, την οποία είδε ο Ησαΐας»· και πάλι, «Λόγος Κυρίου, που έγινε προς τον Ιερεμία»· και πάλι, «Αυτά λέει ο Κύριος», και όλα τα παρόμοια. Πολλοί δε βλέπουν και τον ίδιο τον Θεό να κάθεται, όσο τους είναι δυνατόν να Τον δουν. Ο Παύλος όμως, επειδή δεν Τον είδε να κάθεται, αλλά είχε μέσα του τον Χριστό να ομιλεί, αντί του «Αυτά λέει ο Κύριος», έλεγε: «Μήπως ζητάτε απόδειξη ότι μιλάει μέσα μου ο Χριστός;»· και πάλι, «Παύλος, απόστολος του Ιησού Χριστού», δείχνοντας ότι τίποτα δεν είναι δικό του· διότι ο Απόστολος εκφωνεί τα λόγια εκείνου που τον απέστειλε. Και πάλι, «Νομίζω δε ότι και εγώ έχω Πνεύμα Θεού». Όλα εκείνα λοιπόν τα εξέφραζε μέσω του Πνεύματος, αλλά αυτό που λέει τώρα, το άκουσε και ρητώς από τον Θεό· όπως ακριβώς και εκείνο που έλεγε όταν συνομιλούσε με τους πρεσβυτέρους των Εφεσίων, «Είναι μακάριο μάλλον να δίνει κανείς παρά να λαμβάνει», το άκουσε ως άγραφο λόγο. Ας δούμε λοιπόν τι λέει και τώρα. «Διότι τούτο σας το λέμε ως λόγο του Κυρίου, ότι εμείς οι ζωντανοί, που θα έχουμε απομείνει έως την παρουσία του Κυρίου, δεν θα προηγηθούμε από εκείνους που έχουν κοιμηθεί· επειδή ο ίδιος ο Κύριος με πρόσταγμα, με φωνή αρχαγγέλου, και με την έσχατη σάλπιγγα θα κατεβεί από τον ουρανό». Αυτό ακριβώς που και ο Χριστός λέει για τότε: «Οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν». Γιατί άραγε με σάλπιγγα; Διότι και στο όρος Σινά αυτό βλέπουμε, και αγγέλους επίσης εκεί.

Αυτό μεν το αναφέρει εδώ· εκεί όμως, στην προηγούμενη επιστολή, λέει: «Για να συμπεριφέρεστε με ευπρέπεια προς αυτούς που βρίσκονται έξω». Για ποιον λόγο; Ίσως επειδή τίποτε τέτοιο δεν είχε συμβεί ακόμη· διότι και σε άλλο σημείο συμβουλεύοντας έλεγε: «Είναι μακαριότερο να δίνει κανείς, παρά να λαμβάνει».

Τι χρειαζόταν όμως τα βιβλία, εφόσον επρόκειτο να αναχωρήσει προς τον Θεό; Τα χρειαζόταν, και μάλιστα πολύ, ώστε να τα παραδώσει στους πιστούς, και να τα έχουν αντί για τη δική του διδασκαλία. Ήταν επόμενο, λοιπόν, να υποστούν τότε μεγάλο πλήγμα όλοι οι πιστοί, και προπάντων όσοι ήταν παρόντες στο τέλος του και απολάμβαναν την παρουσία του τότε. Τον δε φελόνι τον ζητά, για να μην έχει την ανάγκη να ζητήσει από άλλον. Διότι τον βλέπεις να δείχνει πολλή φροντίδα γι' αυτό, και να λέει αλλού, όταν μιλούσε προς εκείνους από την Έφεσο: «Γνωρίζετε ότι για τις ανάγκες μου και για όσους ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν αυτά εδώ τα χέρια»· και πάλι: «Είναι μακάριο να δίνει κανείς μάλλον, παρά να λαμβάνει». «Ο Αλέξανδρος ο χαλκουργός μου έκανε πολλά κακά. Είθε να του ανταποδώσει ο Κύριος σύμφωνα με τα έργα του». Και πάλι εδώ κάνει λόγο για πειρασμό, όχι επειδή ήθελε απλώς να τον διαβάλει, ούτε για να τον κατηγορήσει, αλλά για να προετοιμάσει τον μαθητή του για τους αγώνες, ώστε να τους υπομένει γενναία· ακόμη κι αν είναι ευτελείς εκείνοι που προξενούν τους πειρασμούς, ακόμη κι αν είναι τιποτένιοι και άσημοι, πρέπει, λέει, να τα υπομένει όλα με γενναιότητα. Διότι εκείνος που υπέστη κακό από κάποιον σπουδαίο, βρίσκει ως όχι μικρή παρηγοριά την ανωτερότητα αυτού που τον έβλαψε· ενώ εκείνος που πάσχει από κάποιον ευτελή και περιφρονημένο, αισθάνεται μεγαλύτερη τη θλίψη. «Μου έκανε πολλά κακά»· δηλαδή, με έθλιψε με διάφορους τρόπους. Όμως δεν θα του περάσουν αυτά ατιμώρητα, λέει· διότι «θα του ανταποδώσει ο Κύριος σύμφωνα με τα έργα του».

Αυτό λοιπόν που έμαθε από την αρχή, το εξασκούσε και μετέπειτα, και μάλιστα αφού αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, αφού μεταφέρθηκε στον παράδεισο, και αφού έγινε κοινωνός άρρητων ρημάτων με τον Θεό. Εμείς όμως, που δεν είμαστε άξιοι ούτε για τα υποδήματά του, ντρεπόμαστε για εκείνα, για τα οποία εκείνος σεμνυνόταν. Και ενώ αμαρτάνουμε καθημερινά, ούτε μετανοούμε, ούτε το θεωρούμε όνειδος· αντίθετα, το να ζούμε από τους δίκαιους κόπους μας, το αποφεύγουμε ως κάτι αισχρό και καταγέλαστο. Ποια ελπίδα σωτηρίας λοιπόν θα έχουμε, πες μου; Διότι εκείνος που ντρέπεται, πρέπει να ντρέπεται για την αμαρτία, και για το ότι εναντιώνεται στον Θεό, και για το ότι πράττει κάτι από τα μη πρέποντα, ενώ για τις τέχνες και τις εργασίες πρέπει ακόμη και να καυχάται. Διότι έτσι και την πονηρή σκέψη θα αποβάλουμε εύκολα από τη διάνοιά μας μέσω της ενασχόλησης με την εργασία, και σε όσους έχουν ανάγκη θα προσφέρουμε βοήθεια, και τις θύρες των άλλων δεν θα ενοχλήσουμε, και θα εκπληρώσουμε τον νόμο του Χριστού, ο οποίος είπε: Είναι μακάριο να δίνει κανείς μάλλον, παρά να λαμβάνει.

Διότι και γι' αυτόν τον λόγο ήλθαν πάλι, επειδή σκόπευαν να απολαύσουν τα ίδια. Γι' αυτό και έλεγαν: «Οι πατέρες μας έφαγαν το μάννα στην έρημο»· παρασύροντάς τον πάλι προς τη σαρκική τροφή, πράγμα το οποίο αποτελούσε βαρύτατο παράπτωμα και μεγίστη κατηγορία. Αλλά αυτός δεν περιορίζεται στους ελέγχους, αλλά προσθέτει σε αυτούς και διδασκαλία, λέγοντας: «Να εργάζεσθε όχι για την τροφή που φθείρεται και χάνεται, αλλά για την τροφή που παραμένει εις ζωήν αιώνιον, την οποία θα σας δώσει ο Υιός του ανθρώπου. Διότι αυτόν σφράγισε ο Πατέρας, ο Θεός». Αυτό δε που λέει, σημαίνει το εξής: Να μη γίνεται κανένας λόγος ανάμεσά σας για αυτή την υλική τροφή, αλλά για εκείνη την πνευματική. Αλλά επειδή μερικοί από όσους επιθυμούν να τρέφονται παραμένοντας σε αργία κάνουν κατάχρηση αυτού του λόγου, υποστηρίζοντας ότι ο Χριστός καταργεί την εργασία, είναι κατάλληλη ευκαιρία να μιλήσουμε και προς αυτούς. Διότι, τρόπον τινά, διαβάλλουν ολόκληρο τον Χριστιανισμό και προετοιμάζουν το έδαφος ώστε να διακωμωδείται ως προωθών την οκνηρία. Πρωτίστως όμως είναι αναγκαίο να αναφέρουμε τον λόγο του Παύλου. Τι λέει λοιπόν εκείνος; «Να θυμάστε τα λόγια του Κυρίου που είπε: Είναι πιο μακάριο να δίνει κανείς παρά να λαμβάνει». Καίτοι, πώς θα μπορούσε να δώσει αυτός που δεν έχει; Πώς λοιπόν είπε ο Ιησούς στη Μάρθα: «Μεριμνάς και τυρβάζεις για πολλά, ενώ για ένα μόνο υπάρχει ανάγκη· η δε Μαρία διάλεξε την αγαθή μερίδα»· και πάλι: «Μη μεριμνήσετε για την αύριο»;

«Άφρονες, εκείνος που έφτιαξε το εξωτερικό, δεν έφτιαξε και το εσωτερικό; Όμως, δώστε ως ελεημοσύνη τα υπάρχοντά σας, και ιδού, όλα θα είναι καθαρά για εσάς.» «Πουλήστε τα υπάρχοντά σας και δώστε ελεημοσύνη. Φτιάξτε για τους εαυτούς σας πουγκιά που δεν παλιώνουν, θησαυρό ανεξάντλητο στους ουρανούς, όπου κλέφτης δεν πλησιάζει, ούτε σκόρος τον καταστρέφει. Διότι όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί θα είναι και η καρδιά σας.» «Έλεγε ο Κύριος σε αυτόν που τον είχε καλέσει: Όταν κάνεις γεύμα ή δείπνο, μην καλείς τους φίλους σου, ούτε τους πλούσιους γείτονες, ούτε τους συγγενείς σου, ούτε τους αδελφούς σου, μήπως σε καλέσουν και αυτοί με τη σειρά τους και σου γίνει ανταπόδοση. Αλλά όταν κάνεις συμπόσιο, κάλει φτωχούς, ανάπηρους, κουτσούς, τυφλούς· και θα είσαι μακάριος, επειδή δεν έχουν να σου ανταποδώσουν. Διότι η ανταπόδοση θα σου γίνει κατά την ανάσταση των δικαίων.» «Εσείς οι ίδιοι γνωρίζετε ότι για τις ανάγκες μου και για όσους ήταν μαζί μου, υπηρέτησαν τα χέρια μου. Σε όλα σας έδειξα ότι, κοπιάζοντας έτσι, πρέπει να βοηθούμε τους αδυνάτους και να θυμόμαστε τα λόγια του Κυρίου, ότι ο ίδιος είπε: Μακάριο είναι να δίνει κανείς μάλλον παρά να παίρνει.» «Εκείνος που δίνει, ας το κάνει με απλότητα· εκείνος που προΐσταται, ας το κάνει με ζήλο· εκείνος που ελεεί, ας το κάνει με ιλαρότητα.» «Εκείνος που σπέρνει με φειδώ, με φειδώ και θα θερίσει· και εκείνος που σπέρνει με αφθονία, με αφθονία και θα θερίσει.

Σε όλα σας υπέδειξα ότι, κοπιάζοντας κατ' αυτόν τον τρόπο, πρέπει να στηρίζουμε τους αδυνάμους. Να θυμάστε τον λόγο του Κυρίου, που είπε: «Είναι πιο μακάριο να δίνει κανείς, παρά να λαμβάνει». Ποιο από τα αγαθά είναι εύκολο; Ποιος, ενώ κοιμόταν, έστησε τρόπαιο; Ποιος, ζώντας μέσα στην τρυφή και διασκεδάζοντας με αυλούς, στολίστηκε με τα στεφάνια της καρτερίας; Κανείς δεν έλαβε το βραβείο χωρίς να τρέξει. Οι πόνοι γεννούν τη δόξα και οι μόχθοι προσφέρουν στεφάνια.

Ποια λοιπόν ελπίδα σωτηρίας θα έχουμε, πες μου; Διότι εκείνος που ντρέπεται, πρέπει να ντρέπεται για την αμαρτία, για το ότι προσβάλλει τον Θεό και για το ότι πράττει κάτι από τα μη πρέποντα· αντίθετα, για τις τέχνες και τις εργασίες πρέπει ακόμη και να σεμνύνεται. Διότι έτσι και κάθε πονηρή σκέψη με την απασχόληση της εργασίας θα την αποβάλουμε εύκολα από τη διάνοιά μας, και θα βοηθήσουμε εκείνους που έχουν ανάγκη, και δεν θα ενοχλήσουμε τις πόρτες των άλλων, και θα εκπληρώσουμε τον νόμο του Χριστού, που είπε: «Είναι μακάριο να δίνει κανείς μάλλον, παρά να λαμβάνει». Διότι γι' αυτό έχουμε χέρια, για να βοηθούμε τους εαυτούς μας, και σε όσους έχουν ανάπηρα σώματα να προσφέρουμε από τα δικά μας σύμφωνα με όλες μας τις δυνάμεις· επειδή εάν κάποιος ζει μέσα στην αργία, έστω κι αν είναι υγιής, είναι πιο άθλιος και από εκείνους που υποφέρουν από πυρετό... διότι δεν υπάρχει, δεν υπάρχει τίποτα από όλα που να μην καταστρέφεται εξαιτίας της αργίας... Γνωρίζοντας λοιπόν όλα αυτά, και πόση είναι η βλάβη από την αργία, και πόσο το κέρδος από την εργασία, την μεν ας την αποφεύγουμε, την δε ας την επιδιώκουμε, ώστε και την παρούσα ζωή να τη ζήσουμε με αξιοπρέπεια, και να βοηθήσουμε από τα υπάρχοντά μας όσους έχουν ανάγκη».

ΚΑΝΟΝΑΣ Δ'. Ο κήρυκας της αλήθειας, ο θείος Απόστολος Παύλος, θέτοντας τρόπον τινά κανόνα στους Πρεσβυτέρους των Εφεσίων, ή μάλλον και σε ολόκληρο το ιερατικό πλήρωμα, μίλησε με παρρησία λέγοντας: «Ασήμι, ή χρυσό, ή ιματισμό κανενός δεν επιθύμησα· σε όλα σας υπέδειξα ότι έτσι πρέπει να κοπιάζουμε και να βοηθούμε τους αδυνάτους, θεωρώντας ότι είναι πιο μακάριο το να δίνει κανείς παρά το να λαμβάνει». Γι' αυτό και εμείς, έχοντας μαθητεύσει από αυτόν, ορίζουμε ότι δεν επιτρέπεται με κανέναν τρόπο ο Επίσκοπος να επινοεί με αισχροκέρδεια, προβάλλοντας αμαρτωλές προφάσεις, ώστε να απαιτεί χρυσό, ή ασήμι, ή οποιοδήποτε άλλο είδος, από τους Επισκόπους, ή τους Κληρικούς, ή τους Μοναχούς που υπάγονται σε αυτόν· διότι λέει ο Απόστολος, «οι άδικοι δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού· και δεν οφείλουν τα παιδιά να αποταμιεύουν για τους γονείς, αλλά οι γονείς για τα παιδιά».

Ερμηνεία. Επειδή ο μέγας Παύλος, και με τον λόγο και με το έργο του, παραγγέλλει στους αρχιερείς των Εφεσίων, και μέσω αυτών σε όλους τους μεταγενέστερους αρχιερείς, να μην επιθυμούν αργύριο ή χρυσίο ή ιμάτια, αλλά με τον κόπο των χεριών τους να βοηθούν τους ασθενείς και αυτούς που έχουν ανάγκη, και ότι είναι μακάριο το να δίνει κανείς μάλλον παρά να παίρνει· για τον λόγο αυτό και ο παρών Κανόνας προστάζει ότι κανένας αρχιερέας δεν πρέπει να ζητά ως χρέος, από αισχροκέρδεια, χρυσό ή άργυρο ή οποιοδήποτε άλλο πράγμα από τους υποκείμενους σε αυτόν επισκόπους, κληρικούς ή μοναχούς, επειδή μια τέτοια απαίτηση είναι άδικη, και οι άδικοι δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού, σύμφωνα με τον ίδιο απόστολο. Και επειδή τα τέκνα δεν οφείλουν να θησαυρίζουν για να δίνουν στους γονείς, αλλά οι γονείς για να δίνουν στα τέκνα. Όποιος αρχιερέας, λοιπόν, βρεθεί να θέτει σε αργία ή να αφορίζει κάποιον ιερέα ή κληρικό ή να κλείνει εκκλησίες για να πάρει χρήματα ή εξαιτίας κάποιας άλλης εμπάθειάς του, αυτός ας παθαίνει εκείνο που κάνει, δηλαδή ας τίθεται σε αργία και ας αφορίζεται, αν μεν είναι επίσκοπος από τον μητροπολίτη του, αν δε είναι μητροπολίτης, από τον πατριάρχη του.

Πόσοι ησύχασαν και τώρα ησυχάζουν, και ούτε καν τη σημασία αυτού του ονόματος δεν γνωρίζουν, πόσο μάλλον να μιλήσουν για το μυστήριο που υπάρχει μέσα στην ησυχία; Διότι η γνώση του Θεού δεν δίδεται από την εξωτερική ησυχία, όπως κάποιοι κακώς ερμηνεύουν το «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός», αλλά μάλλον από τη γνώση του Θεού γεννιέται η ησυχία σε εκείνον που αγωνίζεται νομίμως και καλώς. Διότι αν ονομάσουμε σχόλη την αποχή από τα έργα, και ησυχία την αργία, και προτιμήσουμε αυτά αντί για την εφαρμογή των εντολών, πώς θα εκπληρώσουμε τον νόμο του Χριστού και τη διάταξη των αποστόλων, εφόσον ο μεν Κύριος λέει: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, παρομοίως κι εσείς να κάνετε σε αυτούς», και πάλι: «Αν λοιπόν εγώ, ο Κύριος και ο διδάσκαλος, σας έπλυνα τα πόδια, οφείλετε κι εσείς να πλένετε ο ένας τα πόδια του άλλου», και πάλι: «Όποιος θέλει να είναι πρώτος ανάμεσά σας, ας είναι ο έσχατος όλων και δούλος όλων και διάκονος όλων», ο δε απόστολος λέει: «Όποιος αργεί ούτε να τρώει», και αλλού: «Σε όλα σας έδωκα το παράδειγμα, ότι έτσι κοπιάζοντας πρέπει να βοηθάμε τους αδυνάτους», και «Αυτά τα χέρια υπηρέτησαν τις ανάγκες τις δικές μου και όσων ήταν μαζί μου».