Πατερικές αναφορές στο ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ 5:29

Ιδού λοιπόν κάτι αληθινά παράδοξο· εκείνος για τον οποίο οι χριστομάχοι νομίζουν ότι ομιλεί από δειλία, αυτός ακριβώς με τη νομιζόμενη αυτή δειλία καθιστούσε τους ανθρώπους θαρραλέους και άφοβους. Οι μακάριοι απόστολοι, λοιπόν, μετά από αυτόν, εξαιτίας αυτών των λόγων περιφρονούσαν σε τέτοιο βαθμό τον θάνατο, ώστε ούτε καν υπολόγιζαν εκείνους που τους ανέκριναν, αλλά έλεγαν: «Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους»· και οι άλλοι άγιοι μάρτυρες επιδείκνυαν τέτοιο θάρρος, ώστε να νομίζουν ότι μάλλον μεταβαίνουν στη ζωή, παρά ότι υπομένουν τον θάνατο.

Σχετικά δε με το γεγονός ότι ο ίδιος έλεγε «εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει το ποτήριον», ας μάθουν πώς, αφού τα είπε αυτά, επιτίμησε τον Πέτρο λέγοντας: «δεν φρονείς τα του Θεού». Διότι ήθελε αυτό που ζητούσε να αποφύγει, και «γι' αυτό είχε έλθει»· αλλά δικό του μεν ήταν το να θέλει —επειδή γι' αυτό ήρθε— της σάρκας όμως ήταν το να δειλιάζει. Γι' αυτό και ως άνθρωπος εξέφερε αυτήν τη φωνή. Και τα δύο πάλι λέγονταν από τον ίδιο, για να δείξει ότι ο ίδιος, ως Θεός, το ήθελε, αλλά έχοντας γίνει άνθρωπος είχε σάρκα που δειλίαζε, εξαιτίας της οποίας συγκέρασε το δικό του θέλημα με την ανθρώπινη αδυναμία, ώστε, αφού εξαφανίσει πάλι και αυτήν, να καταστήσει τον άνθρωπο θαρραλέο απέναντι στον θάνατο. Ιδού, λοιπόν, ένα πραγματικά παράδοξο γεγονός: αυτός τον οποίο οι χριστομάχοι νομίζουν ότι ομιλεί από δειλία, αυτός με αυτήν τη νομιζόμενη δειλία καθιστούσε τους ανθρώπους θαρραλέους και άφοβους. Οι μακάριοι απόστολοι, λοιπόν, μετά από αυτόν, εξαιτίας αυτών των λόγων καταφρονούσαν σε τέτοιο βαθμό τον θάνατο, ώστε να μην υπολογίζουν καθόλου αυτούς που τους «ανέκριναν», αλλά να λένε: «πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους». Και οι άλλοι άγιοι μάρτυρες είχαν τόσο θάρρος, ώστε να θεωρούν μάλλον ότι μεταβαίνουν στη ζωή παρά ότι υπομένουν τον θάνατο. Πώς λοιπόν δεν είναι άτοπο, από τη μια να θαυμάζουν την ανδρεία των θεραπόντων του Λόγου, και από την άλλη να λένε ότι δειλιάζει ο ίδιος ο Λόγος, χάρη στον οποίο και εκείνοι καταφρόνησαν τον θάνατο;

Επομένως, εάν μεν διαταχθούμε κάτι που συμπίπτει με την εντολή του Κυρίου ή συμβάλλει σε αυτήν, πρέπει να το αποδεχόμαστε ως θέλημα του Θεού με μεγαλύτερη προθυμία και επιμέλεια, εκπληρώνοντας τον λόγο: «Να ανέχεστε ο ένας τον άλλον με την αγάπη του Χριστού»· όταν όμως διαταχθούμε από κάποιον κάτι αντίθετο προς την εντολή του Κυρίου, το οποίο την παραφθείρει ή τη μολύνει, τότε είναι καιρός να πούμε: «Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους», ενθυμούμενοι τον Κύριο που λέει: «Σε ξένον δεν πρόκειται να ακολουθήσουν, αλλά θα φύγουν μακριά του, επειδή δεν γνωρίζουν τη φωνή των ξένων»· καθώς και τον Απόστολο, ο οποίος για τη δική μας ασφάλεια τόλμησε να ελέγξει ακόμη και τους ίδιους τους αγγέλους, λέγοντας: «Ακόμη και αν εμείς οι ίδιοι ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που σας κηρύξαμε, ας είναι ανάθεμα». Από αυτά διδασκόμαστε ότι, έστω κι αν είναι κάποιος απολύτως οικείος, έστω κι αν είναι υπερβολικά ένδοξος αυτός που εμποδίζει αυτό που έχει προσταχθεί από τον Κύριο ή προτρέπει να πράξουμε αυτό που έχει απαγορευθεί από Εκείνον, οφείλει να θεωρείται αποφευκτέος ή και βδελυρός από καθέναν που αγαπά τον Κύριο.

Εκείνον δε που από κάποια πιο επιφανή ζωή σπεύδει προς την ταπεινοφροσύνη, καθ' ομοίωση του Κυρίου, πρέπει να του αναθέτουμε κάποια από τα έργα που θεωρούνται καταφρονεμένα από τους κοσμικούς, και να παρατηρούμε εάν με απόλυτη βεβαιότητα παρουσιάζει τον εαυτό του στον Θεό ως εργάτη ανεπαίσχυντο. Όσοι δούλοι πάλι βρίσκονται υπό ζυγό και καταφεύγουν στις αδελφότητες, πρέπει, αφού νουθετηθούν και βελτιωθούν, να αποστέλλονται πίσω στους κυρίους τους, κατά το παράδειγμα του μακαρίου Παύλου. Εκείνος, αφού αναγέννησε τον Ονήσιμο μέσω του Ευαγγελίου, τον έστειλε πίσω στον Φιλήμονα, βεβαιώνοντας μεν τον πρώτο ότι ο ζυγός της δουλείας, όταν υπομένεται με τρόπο ευάρεστο στον Κύριο, καθιστά τον άνθρωπο άξιο της βασιλείας των ουρανών, και παρακαλώντας τον δεύτερο όχι μόνο να ανακαλέσει την απειλή εναντίον του, αλλά και να δείξει προς αυτόν πιο αγαθή διάθεση. Εάν, ωστόσο, ο κύριος τυγχάνει να είναι κακός, δίνοντας παράνομες προσταγές και εξαναγκάζοντας τον δούλο σε παράβαση των εντολών του αληθινού Δεσπότη και Κυρίου μας Ιησού Χριστού, πρέπει να αγωνιστούμε ώστε να μη βλασφημηθεί το όνομα του Θεού εξαιτίας αυτού του δούλου, αν πράξει κάτι που δεν είναι αρεστό στον Θεό. Αυτός ο αγώνας επιτυγχάνεται, είτε με το να καταρτιστεί ο δούλος εκείνος στην υπομονή των δοκιμασιών που θα του επιβληθούν, προκειμένου να πειθαρχήσει στον Θεό μάλλον παρά σε άνθρωπο, είτε με το να επωμιστούν αυτοί που τον υποδέχθηκαν τους πειρασμούς που θα προκληθούν στους ίδιους εξαιτίας του.

ΙΩΑΝΝΗΣ. Του αποκρίθηκε ο Ιησούς: Εγώ μίλησα φανερά στον κόσμο· εγώ πάντοτε δίδαξα στη συναγωγή και στο ιερό, όπου συγκεντρώνονται όλοι οι Ιουδαίοι, και στα κρυφά δεν μίλησα καθόλου. ΠΡΑΞΕΙΣ. Αφού δε τους έφεραν, τους έστησαν ενώπιον του συνεδρίου, και ο αρχιερέας τους ρώτησε, λέγοντας: Δεν σας δώσαμε αυστηρή παραγγελία να μη διδάσκετε στο όνομα αυτό; Και ιδού, έχετε γεμίσει την Ιερουσαλήμ με τη διδαχή σας, και θέλετε να φέρετε πάνω μας το αίμα αυτού του ανθρώπου. Αποκρινόμενος δε ο Πέτρος και οι απόστολοι είπαν: Πρέπει να πειθαρχούμε περισσότερο στον Θεό παρά στους ανθρώπους. ΠΡΑΞΕΙΣ. Παρά μόνο ότι το Άγιο Πνεύμα σε κάθε πόλη μού δίνει μαρτυρία, λέγοντας ότι με περιμένουν δεσμά και θλίψεις.

Κεφάλαιο βʹ. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Κάθε ψυχή ας υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες. Διότι δεν υπάρχει εξουσία παρά μόνον από τον Θεό· και οι υπάρχουσες εξουσίες είναι ταγμένες από τον Θεό. Ώστε αυτός που αντιτάσσεται στην εξουσία, αντιστέκεται στη διαταγή του Θεού· και όσοι αντιστέκονται θα λάβουν καταδίκη για τον εαυτό τους. Διότι οι άρχοντες δεν αποτελούν φόβο για τα καλά έργα, αλλά για τα κακά, και τα εξής. ΠΡΑΞΕΙΣ. Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους. ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ.

Έτσι, εκείνος που κατέχεται σφόδρα από την επιθυμία να ακολουθήσει τον Χριστό, δεν μπορεί πλέον να στραφεί προς τίποτα από αυτή τη ζωή: ούτε προς τη στοργή των γονέων ή των οικείων, όταν αυτή εναντιώνεται στα προστάγματα του Κυρίου (διότι τότε βρίσκει εφαρμογή και το εξής: «Εάν κάποιος έρχεται προς εμένα και δεν μισεί τον πατέρα του, και τη μητέρα, και τα λοιπά»)· ούτε προς τον ανθρώπινο φόβο, ώστε εξαιτίας του να δειλιάσει σε κάτι από τα πνευματικώς ωφέλιμα, πράγμα το οποίο κατόρθωσαν οι άγιοι, λέγοντας: «Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους»· ούτε προς τον χλευασμό των έξω για τα καλά έργα, ώστε να νικηθεί από την καταφρόνησή τους. Εάν δε κάποιος επιθυμεί να γνωρίσει ακριβέστερα και σαφέστερα την ένταση που είναι συνυφασμένη με την επιθυμία όσων ακολουθούν τον Κύριο, ας φέρει στη μνήμη του τον Απόστολο, ο οποίος διηγείται τα του εαυτού του προς δική μας διδασκαλία, λέγοντας: «Εάν κάποιος νομίζει ότι έχει πεποίθηση στη σάρκα, εγώ περισσότερο· έχω περιτομή οκταήμερη, είμαι από το γένος του Ισραήλ, από τη φυλή Βενιαμίν, Εβραίος από Εβραίους, ως προς τον νόμο Φαρισαίος, ως προς τον ζήλο διώκτης της Εκκλησίας, ως προς τη δικαιοσύνη που πηγάζει από τον νόμο στάθηκα άμεμπτος· αλλά όσα ήταν για μένα κέρδη, αυτά τα θεώρησα ζημία για χάρη του Χριστού. Μάλιστα, λοιπόν, θεωρώ τα πάντα ότι είναι ζημία, μπροστά στην υπεροχή της γνώσεως του Χριστού Ιησού του Κυρίου μας, για τον οποίο ζημιώθηκα τα πάντα, και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό».

Εάν, ωστόσο, συμβεί ο κύριος να είναι κακός, δίνοντας παράνομες διαταγές και εξαναγκάζοντας τον δούλο να παραβεί την εντολή του αληθινού Δεσπότη, του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, πρέπει να υπάρξει αγώνας, ώστε να μη βλασφημηθεί το όνομα του Θεού εξαιτίας του δούλου εκείνου, εάν πράξει κάτι που δεν αρέσει στον Θεό. Αυτός δε ο αγώνας επιτυγχάνεται είτε με το να καταρτιστεί ο δούλος εκείνος ώστε να υπομείνει τα παθήματα που του επιφέρονται, προκειμένου να πειθαρχήσει στον Θεό μάλλον παρά σε άνθρωπο, όπως είναι γεγραμμένο, είτε με το να αναλάβουν όσοι τον υποδέχθηκαν, με τρόπο που αρέσει στον Θεό, τους πειρασμούς που τους προκαλούνται εξαιτίας του.

Σε αυτούς είναι δίκαιο να αποκριθούμε με τα λόγια των αποστόλων, ότι: «Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους». Διότι, εάν ο μεν Κύριος σαφώς κατά την παράδοση του σωτηρίου βαπτίσματος πρόσταξε τους μαθητές να βαπτίζουν όλα τα έθνη «εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», χωρίς να απαξιώνει την κοινωνία με αυτό, αυτοί όμως ισχυρίζονται ότι δεν πρέπει να συντάσσεται αυτό με τον Πατέρα και τον Υιό· πώς δεν αντιστέκονται ολοφάνερα στη διαταγή του Θεού;

«Διότι εγώ είμαι έτοιμος όχι μόνο να δεθώ, αλλά και να πεθάνω στην Ιερουσαλήμ υπέρ του ονόματος του Κυρίου Ιησού». Ποιος άραγε θα μπορούσε να είναι πιο ένδοξος από τον Ιωάννη ή πιο γνήσιος από τον Πέτρο, ή ποιοι λογισμοί θα φαίνονταν πιο ευλαβείς από εκείνους που τους παρουσιάστηκαν; Εγώ, πάντως, γνωρίζω ότι ούτε ο άγιος Μωυσής ούτε ο προφήτης Ιωνάς, όταν χρησιμοποίησαν λογισμούς που οδηγούσαν σε αθέτηση της υπακοής, έμειναν ακατηγόρητοι ενώπιον του Θεού. Μέσα από αυτούς παιδαγωγούμαστε ούτε να αντιλέγουμε, ούτε να εμποδίζουμε, ούτε να ανεχόμαστε αυτούς που εμποδίζουν. Εάν, λοιπόν, ο λόγος μάς δίδαξε μια για πάντα να μην ανεχόμαστε αυτά και τα παρόμοια, πόσο μάλλον είναι αναγκαίο να μιμούμαστε τους αγίους στα υπόλοιπα; Οι οποίοι άλλοτε μεν είπαν: «Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους»· άλλοτε δε: «Αν είναι δίκαιο να ακούμε εσάς μάλλον παρά τον Θεό, κρίνετέ το. Διότι εμείς δεν μπορούμε να μη μιλάμε για όσα είδαμε και ακούσαμε».

«Ιδού έρχεται η ώρα και έχει ήδη έρθει, για να σκορπιστείτε ο καθένας στα δικά του και να με αφήσετε μόνο· αλλά δεν είμαι μόνος, διότι ο Πατέρας είναι μαζί μου». Με πολύ κομψό τρόπο και πάλι απέδειξε ο Σωτήρας ότι δεν είχε ακόμη έρθει ο καιρός της βεβαιότητας για όλα τα αγαθά. Αυτός ο καιρός ήταν που θα τους έφερνε την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος από τον ουρανό και την εξ ύψους δύναμη, όπως έχει γραφτεί. Διότι τότε, έχοντας πει καθαρά αντίο στις ανθρώπινες μικροψυχίες, διέπρεψαν με ακαταγώνιστη τόλμη, χωρίς να φοβούνται ούτε τις εξεγέρσεις των Ιουδαίων, ούτε τον άκριτο θυμό των Φαρισαίων, ούτε κανένα άλλο από τα δεινά, αλλά υπερασπιζόμενοι με παρρησία το θείο κήρυγμα, και λέγοντας ρητά: «Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους· διότι εμείς δεν μπορούμε να μη μιλάμε γι' αυτά που είδαμε και ακούσαμε». Ταυτόχρονα, λοιπόν, απέδειξε ότι δεν είχαν ακόμη εδραιωθεί στην τέλεια πίστη, επειδή δεν είχαν γευθεί ακόμη την κοινωνία του Πνεύματος, προβάλλοντας ως απόδειξη τη δειλία που έμελλε να παρουσιαστεί πολύ σύντομα, και προλέγοντας αυτό που επρόκειτο να συμβεί, φαίνεται ότι τους ωφελεί σε μεγάλο βαθμό. Διότι θα έχουν μεγαλύτερη και πιο σταθερή πεποίθηση ότι είναι Θεός κατά φύση, κατανοώντας ότι δεν αγνοούσε τίποτα από τα μελλοντικά. Ιδού λοιπόν, λέει, θα έρθει όχι μετά από πολύ καιρό ο καιρός, μάλλον δε έχει ήδη περάσει την πόρτα, που θα με αφήσετε μόνο και θα φύγετε στα δικά σας.

ΑΛΛΟ. Ο Κύριος φαίνεται παντού να διδάσκει ότι είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, καίτοι είναι γεννητός· διότι πώς αλλιώς λέει ότι ο ίδιος είναι Υιός; Απέναντι σε αυτά, οι χριστομάχοι, προβάλλοντας την αδυναμία των δικών τους συλλογισμών, ισχυρίζονται ότι δεν είναι δυνατόν, επειδή είναι γεννητός, να είναι της ίδιας ουσίας με τον αγέννητο Πατέρα. Εφόσον λοιπόν ο Χριστός λέει αυτά για τον εαυτό Του, ενώ οι χριστομάχοι ισχυρίζονται τα άλλα, ποιος θα φτάσει σε τέτοιο σημείο ανοησίας ώστε να νομίζει ότι πρέπει να πιστεύει περισσότερο σε άνθρωπο παρά στον Θεό, και να μην αναφωνήσει εκείνη την ωραία ρήση των αποστόλων, λέγοντας προς τους ανόσιους αιρετικούς: «Πρέπει να υπακούμε στον Θεό περισσότερο παρά στους ανθρώπους;» Διότι, αν αυτοί αδυνατούν να κατανοήσουν την αλήθεια, αυτό δεν θα την αδικήσει, λόγω της ασυνεσίας που τους διακρίνει.

«Επτά από τους συγγενείς μου ήταν επίσκοποι, και εγώ είμαι ο όγδοος· και οι συγγενείς μου πάντοτε τηρούσαν την ημέρα κατά την οποία ο λαός απομάκρυνε τη ζύμη. Εγώ λοιπόν, αδελφοί, έχοντας ζήσει εξήντα πέντε έτη εν Κυρίω και έχοντας έλθει σε επικοινωνία με τους αδελφούς από όλη την οικουμένη και έχοντας μελετήσει όλη την Αγία Γραφή, δεν πτοούμαι από τις απειλές· διότι οι ανώτεροί μου έχουν πει: “Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους”». Σε αυτά προσθέτει τα εξής, σχετικά με τους επισκόπους που ήταν παρόντες μαζί του όταν έγραφε και συμφωνούσαν απόλυτα: «Θα μπορούσα να αναφέρω τους παρόντες επισκόπους, τους οποίους εσείς ζητήσατε να προσκαλέσω και τους οποίους πράγματι προσκάλεσα· τα ονόματα των οποίων, εάν τα γράψω, αποτελούν μεγάλο πλήθος. Οι οποίοι, γνωρίζοντας τον ταπεινό μου εαυτό, συναίνεσαν στην επιστολή, γνωρίζοντας ότι δεν απέκτησα μάταια τα λευκά μου μαλλιά, αλλά πάντοτε έχω πολιτευθεί εν Χριστώ Ιησού». Έπειτα από αυτά, ο προεστώς της Εκκλησίας των Ρωμαίων Βίκτωρ, προσπαθεί μαζικά να αποκόψει από την κοινή ένωση τις παροικίες όλης της Ασίας μαζί με τις γειτονικές εκκλησίες, θεωρώντας τες ως ετερόδοξες, και τις στηλιτεύει με επιστολές, ανακηρύσσοντας συλλήβδην ακοινώνητους όλους τους εκεί αδελφούς· αλλά αυτή η στάση δεν άρεσε σε όλους τους επισκόπους.

Ο Αιμιλιανός, όμως, δεν μου είπε προηγουμένως «μην κάνετε συνάξεις». Διότι αυτό του ήταν περιττό, καθώς ήταν το τελευταίο, εφόσον εκείνος στόχευε στο πρώτο· διότι δεν τον ενδιέφερε το να μην συγκεντρώνουμε άλλους, αλλά το να μην είμαστε ούτε εμείς οι ίδιοι Χριστιανοί, και διέταζε να παύσουμε να είμαστε, νομίζοντας ότι, εάν άλλαζα εγώ, θα με ακολουθούσαν και οι υπόλοιποι. Αποκρίθηκα, λοιπόν, διόλου αταίριαστα ούτε μακριά από το «πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους», αλλά απερίφραστα διακήρυξα ότι σέβομαι τον έναν και μόνο αληθινό Θεό και κανέναν άλλον, και ότι ούτε θα άλλαζα ούτε θα έπαυα ποτέ να είμαι Χριστιανός. Ύστερα από αυτά, μας διέταξε να αναχωρήσουμε σε ένα χωριό κοντά στην έρημο που ονομάζεται Κεφρώ. Ακούστε όμως τα ίδια τα λόγια που ειπώθηκαν και από τις δύο πλευρές, όπως καταγράφηκαν στα επίσημα πρακτικά: «Όταν εισήχθησαν ο Διονύσιος, ο Φαύστος, ο Μάξιμος, ο Μάρκελλος και ο Χαιρήμων, ο Αιμιλιανός, που ασκούσε την ηγεμονία, είπε: "Και προφορικά σας μίλησα για τη φιλανθρωπία των κυρίων μας την οποία έδειξαν απέναντί σας· διότι σας έδωσαν τη δυνατότητα της σωτηρίας, εάν βέβαια θελήσετε να στραφείτε προς το φυσικό και να προσκυνάτε τους θεούς που διασώζουν τη βασιλεία τους, και να λησμονήσετε εκείνα που είναι παρά φύσιν. Τι λέτε, λοιπόν, σε αυτά; Διότι δεν προσδοκώ ότι θα φανείτε αχάριστοι απέναντι στη φιλανθρωπία τους, εφόσον σας προτρέπουν προς τα βελτίω"».

Και θα μπορούσε άραγε κανείς να πείσει τον εαυτό του ότι, αφού έπλασαν και συμφώνησαν μεταξύ τους τέτοια πράγματα, απλοϊκοί και αγράμματοι άνδρες θα παρουσιάζονταν ενώπιον της ρωμαϊκής εξουσίας; Ή ότι η ανθρώπινη φύση, που έχει έμφυτη την αγάπη για τη ζωή, θα μπορούσε ποτέ να υπομείνει εκούσια τον θάνατο για το τίποτα; Ή ότι οι μαθητές του Σωτήρος μας έφτασαν σε τέτοια υπερβολή παραφροσύνης, ώστε, ενώ δεν είχαν δει κανένα θαυμαστό έργο να γίνεται από αυτόν, αυτοί κατόπιν κοινής συμφωνίας να τα έπλασαν όλα αυτά, και έπειτα, αφού συνέταξαν ψευδή λόγια για εκείνον, να ήταν έτοιμοι να υπομείνουν τον θάνατο υπερασπιζόμενοί τα; Αλλά τι λες; Μήπως ότι δεν περίμεναν ούτε πίστευαν ότι θα υποστούν κάτι το φοβερό εξαιτίας της μαρτυρίας τους για τον Ιησού, και γι' αυτό προχώρησαν άφοβα στο κήρυγμα για αυτόν; Αλλά δεν ήταν λογικό να μην περιμένουν ότι θα υποστούν τα πάντα, αυτοί που εισηγήθηκαν την ανατροπή των θεών ταυτόχρονα σε Ρωμαίους, Έλληνες και βαρβάρους. Η ιστορία πάντως γι' αυτούς δείχνει σαφώς ότι, μετά τον θάνατο του Διδασκάλου, κάποιοι επιβουλευτές τους συνέλαβαν και αρχικά τους παρέδωσαν στη φυλακή, έπειτα δε τους απέλυσαν δίνοντάς τους αυστηρή παραγγελία να μη μιλούν σε κανέναν στο όνομα του Ιησού. Όταν όμως αντιλήφθηκαν ότι αυτοί στη συνέχεια μιλούσαν δημόσια στο πλήθος γι' αυτόν, τους άρπαξαν και τους μαστίγωσαν, επιπλήττοντάς τους για τη διδασκαλία, οπότε ο Πέτρος, αποκρινόμενος πάλι σε αυτούς, είπε: «Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους».

Και σε εμάς έχει ειπωθεί «πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους» και «μη φοβάστε αυτούς που θανατώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να θανατώσουν την ψυχή», «και να γνωρίζετε ότι, εάν η επίγεια κατοικία του σκηνώματός μας καταλυθεί, έχουμε οικοδομή από τον Θεό, οικία αχειροποίητη, αιώνια στους ουρανούς», και ότι «όταν εκδημούμε από το σώμα, ενδημούμε κοντά στον Κύριο», ο οποίος έχει υποσχεθεί σε όλους όσοι έχουν ελπίσει σε αυτόν ότι θα αναπαυθούν στους κόλπους του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ, και ότι θα διάγουν τον απέραντο αιώνα σε μακάρια ζωή μαζί με τους άλλους θεοφιλείς προφήτες και δικαίους των Εβραίων.

Ι΄. Καλός είναι ο γάμος· αλλά δεν μπορώ να πω ότι είναι και ανώτερος από την παρθενία. Διότι δεν θα ήταν κάτι το τόσο σπουδαίο η παρθενία, εάν δεν υπερτερούσε απέναντι σε κάτι που είναι ήδη καλό. Ας μη δυσανασχετείτε λοιπόν όσες βρίσκεστε υπό τον ζυγό του γάμου. Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους. Όμως να είστε στενά συνδεδεμένες μεταξύ σας, και οι παρθένες και οι έγγαμες γυναίκες, και να είστε ένα εν Κυρίω, αποτελώντας η μία στολίδι της άλλης. Δεν θα υπήρχε η άγαμη, εάν δεν υπήρχε ο γάμος. Διότι από πού ήλθε σε αυτή τη ζωή η παρθένος; Δεν θα ήταν σεμνός ο γάμος, αν δεν προσέφερε ως καρπό την παρθένο και στον Θεό και στον βίο. Τίμησε και εσύ τη μητέρα σου, από την οποία έχεις γεννηθεί. Τίμησε και εσύ, που είσαι μητέρα, εκείνη που προήλθε από μητέρα. Μητέρα μεν δεν είναι, είναι όμως νύμφη του Χριστού. Το μεν ορατό κάλλος δεν κρύβεται, το δε αφανές το βλέπει ο Θεός. Όλη η δόξα της θυγατέρας του Βασιλέως βρίσκεται εσωτερικά, περιβεβλημένη με χρυσά κρόσσια, ποικιλμένη, είτε με τις πρακτικές αρετές είτε με την πνευματική θεωρία. Και η έγγαμη ας ανήκει κατά ένα μέρος στον Χριστό, ενώ η παρθένος ας είναι ολόκληρη του Χριστού. Η πρώτη ας μην προσδένεται ολοκληρωτικά με τον κόσμο, και η δεύτερη ας μη γίνεται καθόλου κτήμα του κόσμου. Διότι αυτό που για την έγγαμη αποτελεί απλώς ένα μέρος, για την παρθένο είναι το παν. Ανέλαβες τον τρόπο ζωής των αγγέλων; Τάχθηκες με το μέρος των αγάμων; Μην καταπέσεις στη σάρκα, μην καταπέσεις στην ύλη· μη νυμφευθείς την ύλη, ακόμη και αν κατά τα άλλα παραμένεις άγαμη.

Ενώ λοιπόν αυτοί είχαν αρχίσει να λένε τέτοια πράγματα, εγώ επιχειρούσα να τους σταματήσω. Εκείνοι όμως μου λένε: «Καθώς απέχεις και βρίσκεσαι μακριά από τα εδώ συμβάντα, δεν μαθαίνεις όσα γίνονται, αλλά είναι αναγκαίο να γνωρίζετε και εσείς τέτοια πράγματα». Και προσέθεταν τα επόμενα, τα οποία επιχείρησαν να πουν τότε, συνδέοντάς τα. Εγώ δε μέσα μου, πίστεψέ με πάτερ, έλεγα τα λόγια της Σωσάννας: «Στενόχωρα είναι τα πράγματα για μένα από παντού· εάν πω κάτι από όσα θεωρώ ότι πρέπει, θα γίνω δυσάρεστος στους παρευρισκόμενους, που έχουν μάλιστα τόσο κύρος· εάν πάλι σιωπήσω τελείως, δεν θα ξεφύγω από τη θεία κρίση. Είναι προτιμότερο να φανώ φορτικός σε κάποιους, παρά να αμαρτήσω ενώπιον του Θεού και ολόκληρου του χριστώνυμου γένους». Μην αντέχοντας, λοιπόν, να απορρίψω την εσωτερική μου απόφαση, αρχίζω να τους απευθύνω τέτοια λόγια: «Μετά από αυτά που ειπώθηκαν από εσάς, η συνείδησή μου μέσα μου, μου προβάλλει απειλητικά το μελλοντικό φρικτότατο δικαστήριο και διατείνεται ότι θα καταδικαστώ μπροστά στον αιώνιο Βασιλέα, εάν δεν πω τώρα ενώπιόν σας αυτό που θεωρώ πως είναι συμφέρον, πρέπον και αληθινό· από την άλλη, ο λογισμός που αντιστρατεύεται μέσα μου τη συνείδηση με απειλεί ότι θα με καταδικάσει και θα με καταστήσει υπεύθυνο για τα έσχατα δεινά ενώπιόν σας, εάν δεν αθετήσω τη συνείδηση και σιωπήσω, αψηφώντας τον φόβο του Θεού. ‘Πρέπει βέβαια να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους’».

Ήδη δε και ο Παύλος, δείχνοντας ότι όλα έχουν παραδοθεί σε αυτόν, είπε τα εξής: «Απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του, έπειτα θα έρθει το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Έσχατος εχθρός που θα καταργηθεί είναι ο θάνατος. Όταν δε λέει, ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν, είναι προφανές ότι εξαιρείται εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα». Εάν λοιπόν τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν εκτός από εκείνον που τα υπέταξε, τότε κυριαρχεί στα πάντα· και πάνω από αυτόν είναι ο Πατέρας, ώστε μέσα σε όλα να φανεί ένας Θεός, στον οποίο τα πάντα υποτάσσονται μαζί με τον Χριστό, στον οποίο ο Πατέρας υπέταξε τα πάντα εκτός από τον εαυτό του. Διότι αυτό είπε ο Χριστός, καθώς στο ευαγγέλιο ομολόγησε τον Πατέρα και ως δικό του Πατέρα και Θεό. Λέει γάρ τα εξής: «Πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Εάν λοιπόν ο Νοητός τολμά να λέει ότι αυτός είναι ο Πατέρας, προς ποιον Πατέρα θα πει ότι πορεύεται ο Χριστός σύμφωνα με την ευαγγελική φωνή; Εάν πάλι αξιώνει να εγκαταλείψουμε το ευαγγέλιο και να πιστέψουμε στη δική του αφροσύνη, ματαιοπονεί. Διότι πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους. Εάν δε λέει: «Ο ίδιος είπε, Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», ας επιστήσει την προσοχή του και ας μάθει ότι δεν είπε ότι εγώ και ο Πατέρας είμαι ένα, αλλά είμαστε ένα.

Διότι αυτοί που πιστεύουν στον Θεό δεν οφείλουν ούτε να υποκρίνονται ούτε να φοβούνται όσους έχουν ταχθεί στην εξουσία, εκτός εάν πράξουν κάποιο κακό. Εάν όμως, εξαιτίας της πίστεώς τους στον Θεό, τους εξαναγκάζουν να πράξουν κάτι διαφορετικό, οφείλουν με χαρά να πεθάνουν μάλλον παρά να πράξουν όσα διατάσσονται από αυτούς. Διότι, όταν ο απόστολος λέει να υποτασσόμαστε σε κάθε «ανώτερη εξουσία», δεν το λέει με την έννοια ότι, αρνούμενοι την πίστη μας και τα προστάγματα του Θεού, θα πρέπει να πράττουμε αυτά που διατάσσουν οι άνθρωποι, αλλά με την έννοια ότι, φοβούμενοι τις εξουσίες, δεν πρέπει να πράττουμε κανένα κακό, ώστε να μην τιμωρηθούμε από αυτές ως κακοποιοί. Και για τον λόγο αυτό λέγει: «είναι διάκονος του Θεού, εκδικητής» για εκείνους που πράττουν «το κακό». Τι σημαίνει αυτό; «Θέλεις να μη φοβάσαι την εξουσία; Πράττε το αγαθό, και θα λάβεις έπαινο από αυτήν». «Εάν όμως πράττεις το κακό, να φοβάσαι· διότι δεν φορεί άσκοπα τη μάχαιρα». Επομένως, ως προς αυτό είπε να υποτασσόμαστε, με το να ζούμε όσια και ευλαβικά στον παρόντα βίο, έχοντας προ οφθαλμών τον κίνδυνο της μαχαίρας. Οι απόστολοι, λοιπόν, αν και εμποδίζονταν από τους άρχοντες και τους γραμματείς να κηρύττουν τον λόγο, δεν έπαυαν, υπακούοντας «στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους», και γι' αυτό εκείνοι, αγανακτισμένοι, «τους έβαλαν σε δημόσια φυλακή»· αλλά ο «άγγελος μέσα στη νύχτα», «αφού τους έβγαλε έξω, τους είπε»: Πηγαίνετε και «κηρύττετε» «τα ρήματα της ζωής αυτής».

Τότε, αφού μετέβη ο στρατηγός μαζί με τους υπηρέτες, τους έφερε χωρίς άσκηση βίας· διότι φοβούνταν τον λαό, μήπως λιθοβοληθούν. Ω της ανοησίας! Φοβούνταν, λέγει, το πλήθος. Διότι σε τι θα τους ωφελούσε το πλήθος; Ενώ έπρεπε να φοβηθούν τον Θεό, ο οποίος πάντοτε τους άρπαζε μέσα από τα χέρια εκείνων σαν να ήταν φτερωτοί· αυτοί όμως φοβούνται περισσότερο το πλήθος. Ο δε αρχιερέας τους ρώτησε, λέγοντας: Δεν σας παραγγείλαμε ρητώς να μη διδάσκετε στο όνομα αυτό; Και ιδού, γεμίσατε την Ιερουσαλήμ με τη διδαχή σας, και θέλετε να επιφέρετε εναντίον μας το αίμα του ανθρώπου αυτού. Τι έπραξαν λοιπόν οι απόστολοι; Πάλι με επιείκεια συνομιλούν μαζί τους· καίτοι θα μπορούσαν να πουν: Ποιοι είστε εσείς που αντιτάσσεστε στον Θεό; Αλλά τι κάνουν; Πάλι υπό μορφή παραινέσεως και συμβουλής, και με πολλή επιείκεια αποκρίνονται. Αποκρινόμενος δε ο Πέτρος και οι απόστολοι είπαν: Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό περισσότερο παρά στους ανθρώπους. Πολλή είναι η σοφία τους και τέτοιας λογής, ώστε μέσα από αυτό αποδεικνύουν ότι και εκείνοι μάχονται εναντίον του Θεού.

Διότι κάποτε, ενώ μαστιγώνονταν, αναχωρούσαν χαίροντας, όχι απλώς για τα μαστιγώματα, αλλά επειδή αξιώθηκαν να υποστούν ατίμωση υπέρ του ονόματος του Χριστού. Άλλοτε πάλι, αφού ρίχτηκαν στη φυλακή, επειδή ελευθερώθηκαν από άγγελο, καταπιάστηκαν πάλι με τα ίδια, και φτάνοντας στον ναό παρέδιδαν τον λόγο της διδασκαλίας, σαγηνεύοντας τα πλήθη προς την ευσέβεια. Και όταν πάλι συλλαμβάνονταν, όχι μόνο δεν γίνονταν εξαιτίας αυτού πιο διστακτικοί, αλλά επεδείκνυαν και μεγαλύτερη παρρησία, στεκόμενοι στο μέσο ενός μαινόμενου πλήθους που έτριζε τα δόντια του, και έλεγαν: «Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους». Είδες το μέγεθος της παρρησίας; Είδες τους αγράμματους, τους ψαράδες, να περιφρονούν τόσο μεγάλα μαινόμενα πλήθη, τα οποία ήταν έτοιμα για φόνους και σφαγές; Αλλά εσύ, αγαπητέ, ακούγοντας αυτά, μην αποδίδεις όσα γίνονταν σε αυτούς, αλλά στην άνωθεν χάρη που ενδυνάμωνε και ενίσχυε την προθυμία τους. Επειδή και ο ίδιος αυτός ο μακάριος Πέτρος, όταν αποκατέστησε και έστησε όρθιο εκείνον που ήταν κουτσός από την κοιλιά της μητέρας του, ενώ όλοι εκπλήσσονταν και τους θαύμαζαν, επιδεικνύοντας τη δική του ευγνωμοσύνη, λέει: «Άνδρες, γιατί μας κοιτάζετε επίμονα, σαν να τον κάναμε να περπατήσει με δική μας δύναμη ή ευσέβεια;». Για ποιον λόγο, λέει, έχετε τόσο πολύ καταπλαγεί και είστε γεμάτοι έκπληξη για αυτό που συνέβη;

Άκουσε δε και τον μακάριο Πέτρο και όσους ήταν μαζί του, πώς απαντούν με επιείκεια στους Ιουδαίους λέγοντας: «Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον, παρά στους ανθρώπους». Καίτοι βέβαια, ως άνθρωποι που είχαν αψηφήσει την ίδια τους τη ζωή, μπορούσαν και να υβρίσουν και να πράξουν το οτιδήποτε· αλλά γι' αυτό ακριβώς αψήφησαν τη ζωή τους, όχι για να κενοδοξούν (διότι εκείνο είναι χαρακτηριστικό της κενοδοξίας), αλλά για να κηρύττουν και να εκφέρουν τα πάντα με παρρησία· το άλλο, αντιθέτως, αποτελεί γνώρισμα αμετρίας. «Ο λόγος σας να είναι πάντοτε με χάρη, αρτυμένος με αλάτι»· δηλαδή, η χάρη του λόγου να μην εκπίπτει σε απρέπεια. Διότι είναι δυνατόν να ομιλεί κανείς με χάρη, είναι δυνατόν όμως και να το πράττει αυτό με την πρέπουσα κοσμιότητα: «για να γνωρίζετε πώς πρέπει να απαντάτε στον καθένα ξεχωριστά».

Όταν προσταχθούμε από κάποιον να πράξουμε κάτι αντίθετο προς την εντολή του Κυρίου, το οποίο τη φθείρει ή τη μολύνει, τότε είναι καιρός να πούμε: «Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους», ενθυμούμενοι τον Κύριο που λέει: «Σε ξένο δεν πρόκειται να υπακούσουν, διότι δεν γνωρίζουν τη φωνή των ξένων»· και τον Απόστολο, ο οποίος, για χάρη της δικής μας ασφάλειας, τόλμησε να ελέγξει ακόμη και τους ίδιους τους αγγέλους, λέγοντας: «Ακόμη και αν εμείς οι ίδιοι ή άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα».

Διότι, εάν το πράξω αυτό, είναι θάνατος για εμένα· εάν πάλι δεν το πράξω, δεν θα ξεφύγω από τα χέρια σας. Προτιμότερο είναι για εμένα να μην το πράξω και να πέσω στα χέρια σας, παρά να αμαρτήσω ενώπιον του Κυρίου.» «Αποκρίθηκαν οι τρεις παίδες στον βασιλιά, λέγοντας: Δεν έχουμε εμείς ανάγκη να σου αποκριθούμε για τον λόγο αυτό. Διότι ο Θεός μας στους ουρανούς, τον οποίο εμείς λατρεύουμε, είναι δυνατός να μας ελευθερώσει από το καιόμενο καμίνι του πυρός· και από τα χέρια σου, βασιλιά, θα μας γλιτώσει.» «Μην φοβάστε αυτούς που σκοτώνουν το σώμα, την δε ψυχή δεν δύνανται να την σκοτώσουν. Να φοβάστε μάλλον εκείνον που δύναται να απωλέσει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα.» «Αποκρινόμενος ο Πέτρος και οι απόστολοι, είπαν: Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό περισσότερο, παρά στους ανθρώπους.» «Διότι τώρα ανθρώπους ζητώ να πείσω ή τον Θεό; Ή ζητώ να αρέσω σε ανθρώπους; Εάν ακόμη άρεσα σε ανθρώπους, δεν θα ήμουν δούλος του Χριστού.» ΣΤΟΙΧΕΙΟ Ψ.

Εάν όμως δεν θέλεις να διδάσκεις με αυτόν τον τρόπο, ώστε να υπακούμε στα προστάγματά σου, όπως ειπώθηκε, αλλά με κάποιες υποσχέσεις, μέσω των οποίων θα φανώ στους ανθρώπους ένδοξος σε αυτή τη ζωή, και ότι θα γίνω σύνεδρος δικός σου και όλων των αρχιερέων της Εκκλησίας, μας προτρέπεις να αθετήσουμε τον άγιο πατέρα μας, αυτόν που μας φώτισε και τώρα πρεσβεύει υπέρ ημών και μας προστατεύει πάντοτε στις περιστάσεις της ζωής ως ο πιο φιλόστοργος πατέρας, και εξαιτίας αυτού επιδιώκεις να μας κάνεις να εναντιωθούμε στον Χριστό, ο οποίος είπε: όποιος αθετεί εσάς, εμένα αθετεί, τίποτε άλλο δεν θα πούμε κι εμείς παρά τα λόγια των μαθητών του Χριστού: πρέπει να υπακούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους. Διότι, αν κάνοντας αυτό προσπαθούσα να αρέσω σε ανθρώπους, δεν θα ήμουν δούλος του Χριστού. Γνώριζε λοιπόν ότι από τούδε και στο εξής δεν προτιμώ, αντί της εξορίας που υφίσταμαι για τη δικαιοσύνη του Θεού, ούτε μοναστήρι, ούτε πλούτο, ούτε δόξα, ούτε τίποτε άλλο από όσα επιδιώκουν οι άνθρωποι στη ζωή. Διότι τίποτα από αυτά, ούτε θάνατος ούτε ζωή θα με χωρίσει από την αγάπη του Χριστού μου και του πνευματικού μου πατέρα. Αφότου δηλαδή εμπιστεύθηκα όλη τη φροντίδα της ηγουμενίας στον μαθητή μου Αρσένιο και έκρινα ότι αυτός πρέπει να προΐσταται των αδελφών του αντί για εμένα, εγώ, αν και βρισκόμουν εκεί, απαλλάχθηκα εντελώς από τις υποθέσεις και τους κόπους μου, και παραμένοντας ανάμεσά τους σε απομόνωση, ήμουν σαν να μην υπήρχα.

Βρίσκοντας ότι ο σκοπός των γονέων του, όσον αφορούσε τον ίδιο, ήταν ασυμβίβαστος με αυτά, και κάνοντας χρήση σώφρονος λογισμού, προκρίνοντας να υπακούει στον Θεό παρά στους ανθρώπους, εγκαταλείπει μεν τους γονείς του, αποφεύγει δε τον γάμο και τις τέρψεις του γάμου, θεωρώντας ότι δεν προσφέρουν τίποτα το ασφαλές ούτε κάποιο μόνιμο καλό, και ότι στερούν από όσους τα επιλέγουν το μέγιστο όλων των αγαθών, τον Χριστό. Εγκαταλείπει δε τα πάντα: συγγενείς, φίλους, οικείους, κτήματα, χρήματα, όλα τα ποίμνια, το ίδιο το προσφιλές χώμα, την πατρίδα. Παίρνει μόνο τον σταυρό, το μοναδικό εφόδιο της σωτηρίας, και ακολουθεί τον Χριστό, ο οποίος τον καλεί και τον καθοδηγεί. Και αφού αναχώρησε από την Ανατολή, μεταβαίνει στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί, αφού επέλεξε ένα μοναστήρι περισσότερο από τα άλλα κατάλληλο για την απόλαυση της ησυχίας, το οποίο άλλοτε είχε υπάρξει κατοικία του θείου Χρυσοστόμου, τότε δηλαδή που εκείνος κοσμούσε τον πατριαρχικό θρόνο, και το οποίο μέχρι σήμερα φέρει το όνομά του· εκεί ακριβώς, φέρνοντας και ο ίδιος τον εαυτό του, τον παραδίδει στον Θεό και στον προεστώτα της μονής.

Προς τους μοναχούς. Σε αυτόν τον καιρό, κατά τον οποίο ο Χριστός διώκεται μέσω της εικόνας του, όχι μόνο εάν κάποιος υπερέχει σε βαθμό και γνώση οφείλει να αγωνίζεται, μιλώντας και διδάσκοντας τον λόγο της ορθοδοξίας, αλλά ακόμη και αν έχει τη θέση του μαθητή, έχει χρέος να διακηρύττει με παρρησία την αλήθεια και να μιλάει ελεύθερα. Τα λόγια αυτά δεν είναι δικά μου, του αμαρτωλού, αλλά του θείου Χρυσοστόμου, καθώς και άλλων πατέρων. Το ότι όμως οι κύριοι ηγούμενοι, αφού κρατήθηκαν από τον βασιλιά, δεν έπραξαν τα προειρημένα, αν και υπερέχουν και σε βαθμό και σε γνώση από όλους τους ηγουμένους αυτής της γης, αλλά απεναντίας μάλλον σιώπησαν, και όχι μόνο αυτό, αν και είναι φοβερό, αλλά και υπέγραψαν έγγραφο ούτε να συνέρχονται μεταξύ τους ούτε να διδάσκουν, αυτό αποτελεί προδοσία της αλήθειας και άρνηση της προστασίας και καταστροφή των υποτακτικών, καθώς και των ομοταγών. Οι απόστολοι, όταν διατάχθηκαν από τους Ιουδαίους να μη διδάσκουν στο όνομα του Χριστού, είπαν τα εξής: κρίνετε εσείς, αν είναι δίκαιο να ακούμε εσάς ή τον Θεό μας. Και πάλι: πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους.

Εάν, λοιπόν, είναι τέτοιος και αυτός που συνιστάται από τον κύριό μου, δεν θα χρωστάς εσύ χάρη σε εμάς, αλλά εμείς σε εσένα. Εάν όμως ούτε στην εκκλησία μας είναι γνωστός, ούτε σε αυτούς που βρίσκονται στην Κωνσταντινούπολη διαθέτει περιφανή μαρτυρία για τον λόγο ή τον βίο του, μη θελήσεις μάταια και άσκοπα να προσκρούσεις στον Θεό, ούτε να προστάζεις εμάς να κάνουμε κάτι τέτοιο, οι οποίοι έχουμε ταχθεί να πειθαρχούμε περισσότερο στον Θεό παρά στους ανθρώπους.