Πατερικές αναφορές στο ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ 7:51

Σοφό το προοίμιο, άριστη η αρχή της δημηγορίας του προς έναν λαό που έβραζε από οργή. Διότι τα ήπια και προσηνή του λόγια, έχοντας κάτι από την γλυκύτητα του μελιού ή μοιάζοντας με απαλό λάδι, κατέστελλαν τη φλεγμονή της οργής των θηρίων. Έπειτα ανατρέχει με τη μνήμη στον Αβραάμ, ώστε, αρχίζοντας από τα παλιά χρόνια και αναπτύσσοντας μακρύ λόγο, να εξαντλήσει ανεπαίσθητα στο ενδιάμεσο τον θυμό τους, καθώς αυτός θα εκτονωνόταν. Και αφού επεξεργάστηκε εκείνη τη μακροσκελή ομιλία, αποδεικνύει ότι και ο Μωυσής προφήτευσε τον Χριστό, ώστε μέσω της αξιοπιστίας του νομοθέτη, με έξυπνο τρόπο, σαν να ξεγελά, να παρεισαγάγει τον λόγο της πίστεως. Και τα είπε όλα με τέχνη και σοφία, όσα συντελούσαν στην ωφέλεια των ακροατών. Επειδή όμως είδε την κακία τους ανένδοτη και τη γνώμη τους σκληρή, τότε πλέον γεμάτος παρρησία και έχοντας απαρνηθεί την επίγεια ζωή, εγκαταλείποντας κάθε κολακευτική τέχνη, απροκάλυπτα τους αποκάλεσε σκληροτράχηλους, απερίτμητους στην καρδιά, πολεμίους του νόμου, εναντιούμενους στο Πνεύμα. Και ποια ήταν τα επακόλουθα; Τον περικύκλωσαν, όπως τον Δεσπότη, πολλοί σκύλοι και παχείς ταύροι, σύμφωνα με τον ψαλμό, περιέσφιγξαν τον δίκαιο. Εκείνος στεκόταν μόνος, περικυκλωμένος από παντού από το πλήθος των φονιάδων. Και κανείς δεν βρισκόταν κοντά του εκείνη την ώρα, ούτε φίλος, ούτε οικείος, ούτε συγγενής. Διότι φέρνει κάποια παρηγοριά σε εκείνους που κινδυνεύουν το να βλέπουν από κοντά κάποιον από τους γνωστούς τους.

Διότι αυτό αποτελεί υπερβολή αγνωμοσύνης, το να κάνει κανείς τη φιλανθρωπία του ευεργέτου αφορμή αχαριστίας. «Μην λυπείτε, λοιπόν, το Πνεύμα το Άγιο». Ακούστε τι λέει ο Στέφανος, η απαρχή των μαρτύρων, ελέγχοντας την απείθεια και την ανυποταξία του λαού: «Εσείς», λέει, «πάντοτε αντιστέκεστε στο Πνεύμα το Άγιο». Και πάλι ο Ησαΐας: «Παρόξυναν το Πνεύμα το Άγιο, και στράφηκε εναντίον τους ως εχθρός». Και αλλού: «Ο οίκος του Ιακώβ παρόργισε το Πνεύμα του Κυρίου». Το εάν αυτά δεν αποδεικνύουν εξουσιαστική δύναμη, το αφήνω στην κρίση των αναγνωστών. Ακούγοντάς τα αυτά, τι είδους αντιλήψεις πρέπει να έχει κανείς; Μήπως ότι πρόκειται περί οργάνου, υπηκόου, ομότιμου με την κτίση και ομόδουλου με εμάς; Ή μήπως είναι βαρύτατο για τους ευσεβείς, έστω και με έναν μόνο λόγο, να ανεχθούν αυτήν τη βλασφημία; Δούλο αποκαλείς το Πνεύμα;

Και είπε: «Πήγαινε και πες σε αυτόν τον λαό: Με την ακοή θα ακούσετε και δεν θα καταλάβετε, και βλέποντας θα δείτε και δεν θα αντιληφθείτε». Αλλά ο μεν θεσπέσιος Ιωάννης λέγει περί του Μονογενούς: «Αυτά τα είπε ο Ησαΐας όταν είδε τη δόξα του, και μίλησε για αυτόν». Ο δε σοφότατος Στέφανος, μιλώντας στους Ιουδαίους, είπε: «Σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι στις καρδιές και στα αυτιά, εσείς πάντοτε αντιστέκεστε στο Άγιο Πνεύμα». Άραγε δεν είναι πλέον ολοφάνερο ότι, ως προς την ετερότητα της ιδιαίτερης υποστάσεως, διακρίνουμε πάρα πολύ καλά τι είναι ο Πατέρας, τι είναι ο Υιός και τι είναι το Πνεύμα; Βάσει όμως της φυσικής ενότητας, όλα ανήκουν σε όλους: και η παρουσία, και τα λόγια, και η μέθεξη, και η ενέργεια και η δόξα, και όλα όσα λαμπρύνουν τη θεία φύση. Αλλά παραλίγο να μου διαφύγει και τούτο. Β. Το ποιο δηλαδή; Α. Διότι ακούς βέβαια, αγαπητέ, τους αγίους προφήτες να ανακράζουν: «Αυτά λέγει ο Κύριος». Και τους δικούς μας μυσταγωγούς, οι οποίοι έγιναν αυτόπτες και υπηρέτες του Λόγου, να λένε: «Αυτά λέγει το Άγιο Πνεύμα». Έχει γραφτεί εξάλλου: «Ενώ δε αυτοί λειτουργούσαν στον Κύριο και νήστευαν, είπε το Άγιο Πνεύμα: Ξεχωρίστε μου τον Βαρνάβα και τον Παύλο για το έργο στο οποίο τους έχω προσκαλέσει».

Έπειτα, πώς δεν θα φανείτε ότι πολεμάτε ευθέως όλες τις άγιες Γραφές, ώστε και δικαίως να ακούσετε: «Σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι στις καρδιές και στα αυτιά, εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα, όπως οι πατέρες σας έτσι και εσείς.» Διότι πότε δεν ονομάζουν τον Υιό αληθινό Θεό, ή πότε τον τοποθετούν έξω από την ουσία Εκείνου που τον εγέννησε; Και ποιος τόλμησε να πει ότι δεν είναι εκ φύσεως ούτε δημιουργός, ούτε βασιλιάς, ούτε παντοκράτορας ούτε προσκυνητός; Διότι ο μεν θεσπέσιος μελωδός λέει κάπου προς τον ίδιο τον Μονογενή: «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος.» Ο δε Θωμάς πάλι παρομοίως, ο συνετότατος μαθητής, τον αποκαλεί ταυτόχρονα και Θεό και Κύριο. Παντοκράτορας δε και δημιουργός αποκαλείται από κάθε άγια φωνή, και όχι επειδή έχει επίκτητο το αξίωμα, όπως ισχυρίζεστε εσείς, αλλά επειδή είναι αυτό εκ φύσεως, το οποίο και λέγεται ότι είναι, και γι' αυτό τον λόγο προσκυνείται και από τους αγίους αγγέλους και από εμάς, μολονότι η θεία Γραφή λέει ότι δεν πρέπει να προσκυνούμε κανέναν άλλον, παρά μόνο τον Κύριο τον Θεό.

Επειδή όμως ο Χριστός έλαμψε σε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη (διότι, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί, ο Θεός και Κύριος εμφανίστηκε σε εμάς), δεν τον χρησιμοποίησε ως παιδαγωγό· αντίθετα τίμησε ως διδασκαλίες τις εντολές των ανθρώπων· και εγκαταλείποντας τον καλό ποιμένα, ο οποίος γνωρίζει να οδηγεί σε καθετί το άριστο, προσκολλήθηκε στους αρχιερείς και τους Γραμματείς, καθώς βεβαίως και στους Φαρισαίους. Πόρνευσε λοιπόν με αυτόν τον τρόπο. Μολονότι και ο νόμος και οι προφήτες τής είχαν διακηρύξει προκαταβολικά το μυστήριο του Χριστού, και είχαν προαναγγείλει ότι θα παρουσιαζόταν στους κατάλληλους καιρούς. «Πώς λοιπόν», λέει, «έγινε πόρνη η πιστή πόλη Σιών, η οποία ήταν πλήρης δικαιοσύνης;» Είναι σαν να έλεγε: Ποιες αφορμές έλαβε για να νοσήσει, ή μάλλον πώς, ενώ ήταν γεμάτη από πνευματικά βοηθήματα, γλίστρησε στην αποστασία η άλλοτε πιστή και εργάτρια της δικαιοσύνης, στην οποία είχε καταλύσει η δικαιοσύνη, δηλαδή είχε αναπαυτεί ο νόμος; Διότι το πλήθος των διαπαιδαγωγούμενων είχε γίνει σαν ένας οίκος του, τώρα όμως έχουν καταλύσει εκεί φονιάδες. Ακούς ότι, παραλείποντας όλα τα άλλα, τους κατηγορεί για μιαιφονία; Διότι έχυσαν πάνω στο ίδιο τους το κεφάλι το τίμιο αίμα του Χριστού, λέγοντας στον Πιλάτο: «Το αίμα του ας πέσει πάνω μας και στα παιδιά μας.» Σκότωσαν όμως και αγίους προφήτες· και αυτό τους το ονείδισε ο μακάριος Στέφανος, λέγοντας: «Σκληροτράχηλοι και ανυπάκουοι στην καρδιά, εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα. Ποιον από τους προφήτες δεν σκότωσαν οι πατέρες σας;»

Τους απευθύνθηκε λοιπόν ο μακάριος Πέτρος, λέγοντας ότι απαρνήθηκαν τον άγιο και δίκαιο, και σκότωσαν τον αρχηγό της ζωής, και ζήτησαν να τους χαριστεί ένας δολοφόνος. Όμως πρόσθεσε και τούτο: «Και τώρα, αδελφοί, γνωρίζω ότι πράξατε από άγνοια, όπως και οι άρχοντές σας. Μετανοήστε λοιπόν, και ας βαπτιστεί ο καθένας σας στο όνομα του Κυρίου Ιησού, και θα λάβετε τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος. Διότι σε εσάς ανήκουν οι επαγγελίες, και στα παιδιά σας.» Αυτοί λοιπόν, λέει, που έχουν αποκοπεί από τον μαστό και το γάλα, αυτοί που έχουν κληθεί σε αποστολή. Και έχοντας γίνει ιερουργοί των νέων κηρυγμάτων, θα μιλήσουν σε αυτόν τον λαό, καταδεικνύοντας ξεκάθαρα ποια ανάπαυση θα υπάρξει για εκείνον που πίνει, και ποια θα είναι η συντριβή, δηλαδή, ποιο είναι το ωφέλιμο και ποιο το αντίθετο. Και όμως δεν θα ήθελαν να ακούσουν. Γι' αυτό, νομίζω, παρακινούμενος κάποιος από τους αγίους τους είπε: «Σκληροτράχηλοι και ανυπάκουοι στην καρδιά, εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα.» Παρατήρησε γαρ πώς, αν και είχαν ασεβήσει σε ανυπόφορο βαθμό, είχαν ως παιδαγωγούς τους αγίους αποστόλους που τους οδηγούσαν σε μετάνοια και τους μετέδιδαν τη γνώση του τι τους συμφέρει. Εκείνοι όμως ήταν αλαζόνες, και πάρα πολύ σκληρυμένοι, και αχαλίνωτα παραδομένοι στην απείθεια και τη δυστροπία του χαρακτήρα τους. <Και ο λόγος του Κυρίου του Θεού θα είναι για αυτούς θλίψη πάνω στη θλίψη, ελπίδα πάνω στην ελπίδα.> Για ποιους θα είναι;

Γι' αυτό, δικαίως ακούνε: «Σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι στην καρδιά και στα αυτιά, εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα.» Και ο ίδιος ο Χριστός λέει κάπου: «Ποιον από τους προφήτες δεν σκότωσαν οι πατέρες σας; Και εσείς συμπληρώσατε το μέτρο των πατέρων σας.» Αυθάδης λοιπόν και επιρρεπής στην οργή, με δυσβάσταχτη την επίθεσή του είναι ο Ισραήλ, ξεχειλίζοντας ορμητικά σαν το νερό, δηλαδή έχοντας αφόρητη την επιδρομή εναντίον όποιων αυτός επιλέξει. Διότι κάπως έτσι είναι οι ορμές των υδάτων. «Αλλά να μην ξεχειλίσεις», λέει. Και τι άραγε είναι αυτό; Το νερό που βράζει φέρεται προς τα πάνω, ξεχειλίζοντας από τους λέβητες, και φαίνεται κάπως να είναι και πολύ. Επειδή λοιπόν του απέδωσε ορμή νερού, επιμένει στη μεταφορά του λόγου και λέει: «Να μην ξεχειλίσεις», το οποίο σημαίνει, να μην υψωθείς σε πλήθος ούτε να γίνεις πολύς. Διότι ευάριθμοι είναι σε σύγκριση με το πλήθος των Εθνικών αυτοί που προέρχονται από το αίμα του Ισραήλ και διασώθηκαν δια της πίστεως στον Χριστό. Έπειτα παραθέτει την αιτία αυτού που πρόκειται να συμβεί, και λέει: «Διότι ανέβηκες στο κρεβάτι του πατέρα σου, τότε μόλυνας την κλίνη όπου ανέβηκες.» Όπως δηλαδή ήδη προείπα, επειδή δεν ερευνούσαν πλέον τα του νόμου και τα άνωθεν λόγια, αλλά τα ανθρώπινα εντάλματα, γι' αυτό ακριβώς αστόχησαν ως προς τη γνώση του Χριστού. Γι' αυτό και ο ίδιος λέει: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι εσείς νομίζετε ότι σε αυτές έχετε ζωή αιώνια.»

Προσκομίζουν δε και κάποιες άλλες μαρτυρίες οι ίδιοι οι Αυδιανοί από τη Θεία Γραφή, λέγοντας ότι «τα μάτια του Κυρίου βλέπουν τον πένητα και τα αυτιά του στρέφονται στη δέησή τους», και «το χέρι του Κυρίου τα δημιούργησε όλα αυτά», και «δεν τα δημιούργησε όλα αυτά το χέρι μου, σκληροτράχηλοι;» και «ο ουρανός είναι θρόνος μου, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου», και όσα παρόμοια έχουν γραφτεί για τον Θεό· καθώς και ότι «είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο», και «το κεφάλι του ήταν σαν λευκό μαλλί και το ένδυμά του σαν χιόνι». «Και βλέπεις», λέει, «πώς το σώμα είναι κατ' εικόνα του Θεού;» Και σε αυτό επίσης περιπίπτουν σε αντίφαση και παρερμηνεύουν βίαια, ξεπερνώντας τα όρια της ανθρώπινης δύναμης, ακόμη και το χωρίο «εμφανίστηκε ο Κύριος στους προφήτες». Και βέβαια εμφανίστηκε όπως Εκείνος θέλησε, όντας παντοδύναμος στα πάντα, και δεν αρνούμαστε ότι οι προφήτες είδαν τον Θεό, και όχι μόνο οι προφήτες, αλλά και οι απόστολοι. Διότι λέει ο άγιος Στέφανος ο πρωτομάρτυρας: «Ιδού, βλέπω τον ουρανό ανοιγμένο, και τον Υιό του ανθρώπου να στέκεται εκ δεξιών του Θεού και Πατρός».

Επειδή ούτε στον Μωυσή ούτε στους υπόλοιπους προφήτες είναι δυνατόν να βρεθούν με σαφήνεια οι λόγοι περί αυτών, πρέπει άραγε να απιστήσουμε στον απόστολο; Ή, όταν ο ίδιος πάλι μνημονεύει το τάγμα των ανώτερων όντων, λέγοντας ότι ο Χριστός κάθεται «στα δεξιά» του Θεού «υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας και δύναμης και κυριότητας και κάθε ονόματος που ονομάζεται, όχι μόνο σε τούτο τον αιώνα αλλά και στον μέλλοντα», και πάλι, όταν ονομάζει θρόνους και κυριότητες και αρχές και εξουσίες λέγοντας «διότι δι' αυτού κτίστηκαν τα πάντα στους ουρανούς και στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες», άραγε δεν αρμόζει να τα παραδεχτούμε αυτά επειδή ούτε ο Μωυσής ούτε οι υπόλοιποι προφήτες είχαν μιλήσει εκ των προτέρων γι' αυτά; Ή μήπως θα πούμε το ίδιο και για τούτα, ότι δηλαδή δεν ήταν σε θέση να πιστέψουν τους λόγους περί αυτών οι «σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι στην καρδιά και στα αυτιά»; Σε αυτούς ούτε για την άνω Ιερουσαλήμ προέβαιναν σε αποκαλύψεις οι προφήτες του Θεού, όπως ακριβώς ο Παύλος, διασαφηνίζοντας τους λόγους περί αυτής στην εκκλησία του Χριστού, διακήρυττε λέγοντας: «η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας», και «έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανήγυρη και εκκλησία πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς».

Εισήλθε στο συνέδριο των χριστοκτόνων ο Χριστοφόρος· εισπήδησε στη συναγωγή των λύκων το πρόβατο· αλλά δεν ήταν απλώς ένα πρόβατο εύκολη λεία των θηρίων, αλλά πρόβατο που ποιμαινόταν από τον Χριστό και αγωνιζόταν εναντίον των λύκων. Διότι εκείνοι μεν λύσσαζαν και σφάδαζαν από οργή, καταδαγκώνοντας το ποίμνιο με τις κατηγορίες και τις απειλές· αυτός όμως τους κατασπάραζε περισσότερο με τους ελέγχους του, παρά με απειλές και κατηγορίες, όπως έκαναν εκείνοι. Ας μην προσπεράσουμε τα λεγόμενα απλώς και επιπόλαια. Διότι αυτός, απέναντι σε μια τέτοια συναγωγή πονηρών ανθρώπων και απέναντι σε τέτοια έφοδο λύκων, βρήκε το θάρρος να μιλήσει με παρρησία κατά της αδικίας, και να πει, έπειτα από εκείνη την εκτενή διδασκαλία του: Σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι στην καρδιά και στα αυτιά, εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα, όπως ακριβώς και οι πατέρες σας, και τα εξής.

Αυτά μαρτυρεί ο νόμος και ο Μωυσής μέσω αυτού, και μέσω αμφοτέρων μάλλον ο Θεός καταθέτει μαρτυρία εναντίον του αχάριστου λαού· ελέγχοντας τον οποίο ο Στέφανος, ο θεολόγος, ονομάζεται από αυτούς βλάσφημος. Και λέει ο αρχιερέας: «Αλήθεια έτσι έχουν αυτά;». Διότι δεν ξέρεις πώς έχουν; Δεν ετοίμασες εσύ τον δόλο; Δεν μίσθωσες εσύ τους συκοφάντες; Δεν εργάζονται για σένα επί πληρωμή οι μάρτυρες της απάτης; «Αλλά υπάρχει ανάγκη», λέει, «ψεύδους και υποκρισίας· και έχουμε ανάγκη από δόλο για την παγίδα που στήσαμε. Έτσι πουλήσαμε τον Ιωσήφ, δολοφονήσαμε τον Ναβουθαί, σταυρώσαμε τον Χριστό.» Ο Στέφανος όμως, βρίσκοντας ευκαιρία για διδασκαλία, εξέχυσε στα αυτιά του λαού πολλά σωτήρια διδάγματα, και προσέθεσε ως συμπέρασμα της ρητορείας του το εξής, το οποίο ήταν κατάλληλο και για τον ίδιο να το λέει, ως μάρτυρας της αλήθειας, αλλά και για εκείνους να το ακούν, επειδή είχαν ορμήσει να θεομαχήσουν και νοσούσαν από την εναντίωση προς το Πνεύμα: «Σκληρόκαρδοι και απερίτμητοι στην καρδιά και στα αυτιά, εσείς πάντοτε αντιστέκεστε στο Πνεύμα το Άγιο· όπως οι πατέρες σας, έτσι κι εσείς.» Και πώς στην αρχή λες: «Άνδρες αδελφοί και Πατέρες, ακούστε με»; «Εκείνα», απαντά, «ήταν δείγμα της ευγένειας του Αβραάμ, ενώ τούτα της δικής τους πονηρίας. Εκείνα προέρχονταν από την αγαθή ρίζα, τούτα από τους πονηρούς κλάδους. Εκείνα φανερώνουν το εκλεκτό της αγέλης, ενώ τούτα το άτακτο, το σκληρό και το αχαλίνωτο του πλήθους.»

Σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι στις καρδιές και στα αυτιά. Και αυτό είναι προφητικό· τίποτε δεν είναι δικό του. Εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα· όπως οι πατέρες σας, έτσι κι εσείς. Όταν δεν ήθελε να γίνονται θυσίες, εσείς θυσιάζατε· όταν θέλει, πάλι δεν θυσιάζετε· όταν δεν ήθελε να σας δώσει παραγγέλματα, εσείς τα επισύρατε· όταν τα λάβατε, τα αμελήσατε.

Πάλι, όταν υπήρχε ο ναός, λατρεύατε τα είδωλα· όταν όμως θέλει να λατρεύεται χωρίς ναό, κάνετε το αντίθετο. Παρατήρησε ότι δεν είπε: «Στον Θεό αντιστέκεστε», αλλά: «Στο Πνεύμα»· συνεπώς δεν αναγνωρίζει καμία διαφορά. Και το σημαντικότερο, λέει: «Όπως οι πατέρες σας, έτσι και εσείς».

Δεν βλέπετε τους Ιουδαίους, τους θεομάχους, αυτούς που εναντιώνονται στο Άγιο Πνεύμα, τους σκληροτράχηλους; Όσοι δεν προσέρχονται στις συνάξεις είναι χειρότεροι από όλους αυτούς. Σε εκείνους, εάν οι ιερείς πουν να απέχουν από την εργασία για επτά ημέρες, και για δέκα, και για είκοσι, και για τριάντα, δεν φέρνουν καμία αντίρρηση· και όμως, τι είναι πιο επαχθές από εκείνη την αργία;

Πήγες κάποτε στη Βαβυλώνα, άκουσες αυτούς που σας αιχμαλώτισαν να λένε: «Ψάλτε σε μας την ωδή του Κυρίου»· και δεν το δέχθηκες. Και γιατί τελείς το Πάσχα έξω από τα Ιεροσόλυμα; Εσύ ο ίδιος είπες: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» Και δηλώνοντας αυτά ο μακάριος Δαβίδ έλεγε: «Στον ποταμό της Βαβυλώνας, εκεί καθίσαμε και κλάψαμε· στις ιτιές στο μέσον αυτής κρεμάσαμε τα όργανά μας», δηλαδή το ψαλτήρι, την κιθάρα, τη λύρα· διότι αυτά χρησιμοποιούσαν παλαιότερα, και με αυτά έψαλλαν τους ψαλμούς. «Διότι εκεί», λέει, «μας ζήτησαν αυτοί που μας αιχμαλώτισαν λόγια ωδών· και εμείς είπαμε: Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;» Τι λες, πες μου; Την ωδή του Κυρίου δεν την ψάλλεις σε ξένη γη, και το Πάσχα το επιτελείς σε ξένη γη; Είδες την αναισθησία των Ιουδαίων; Όταν αυτοί που τους εξανάγκαζαν ήταν εχθροί, δεν καταδέχθηκαν να πουν ούτε έναν ψαλμό σε ξένη γη· και τώρα από μόνοι τους, χωρίς να τους αναγκάζει κανείς, κηρύσσουν πόλεμο εναντίον του Θεού. Γι’ αυτό και ο μακάριος Στέφανος τους έλεγε: «Εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα». Βλέπεις πόσο ακάθαρτα είναι τα άζυμα; Πόσο παράνομη είναι η ιουδαϊκή εορτή; Υπήρξε κάποτε το ιουδαϊκό Πάσχα, αλλά καταργήθηκε.

Παρόλο που για χάρη του συγκεντρώθηκαν και άφησαν τις πόλεις τους για να δουν εκείνη την ιερή κεφαλή, εντούτοις τίποτα από αυτά δεν τον έκανε να υποχωρήσει· διότι βρισκόταν πολύ μακριά από τη μάταιη δόξα και ήταν ελεύθερος από κάθε αλαζονεία. Έτσι και ο Στέφανος, βλέποντας πάλι το ίδιο πλήθος όχι να τον τιμά, αλλά να μαίνεται και να τρίζει τα δόντια του, αφού στάθηκε ψηλότερα από την οργή τους, έλεγε: «Σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι στην καρδιά». Έτσι και ο Ηλίας, ενώ ήταν παρόντα τα στρατεύματα εκείνα και ο βασιλιάς και όλος ο λαός, έλεγε: «Έως πότε θα χωλαίνετε και στα δύο σας πόδια;». Εμείς όμως τους κολακεύουμε όλους και τους υπηρετούμε, εξαγοράζοντας με αυτήν τη δουλοπρεπή διακονία την εκτίμησή τους. Γι' αυτό τα πάντα έχουν γίνει άνω κάτω, και έχουμε εκπέσει από αυτήν τη χάρη, και έχουν προδοθεί οι υποθέσεις του Χριστιανισμού, και όλα έχουν παραμεληθεί εξαιτίας της επιθυμίας για τη δόξα των πολλών. Ας εξορίσουμε λοιπόν το πάθος, και τότε θα γνωρίσουμε καλά την ελευθερία, το λιμάνι και τη γαλήνη. Διότι ο κενόδοξος μοιάζει με αυτούς που θαλασσοδέρνονται, καθώς πάντοτε τρέμει, φοβάται και υπηρετεί αμέτρητους αφέντες· ενώ εκείνος που βρίσκεται έξω από αυτήν την τυραννία, μοιάζει με αυτούς που βρίσκονται στα λιμάνια και απολαμβάνουν την απόλυτη ελευθερία. Αντίθετα ο πρώτος, σε όσους είναι γνωστός, τόσους αφέντες έχει, αναγκαζόμενος να υποδουλώνεται σε όλους. Πώς λοιπόν θα απαλλαγούμε από αυτήν τη σκληρή δουλεία; Εάν αγαπήσουμε μια άλλη δόξα, την πραγματική δόξα.

Αναφέρει δε και τον οίκο που κτίστηκε από τον Σολομώντα, και ότι ο Θεός δεν κατοικεί σε χειροποίητους τόπους. Έτσι, λοιπόν, αφού εξιστόρησε τα γεγονότα των πατέρων, έχοντας ως συνεργό το Άγιο Πνεύμα, αρχίζει πλέον τις εναντίον τους αυστηρές επικρίσεις, και λέει: Σκληροτράχηλοι, άκαμπτοι και αδάμαστοι· διότι ποια οδύνη, άραγε, έκαμψε τον αυχένα σας; Ποια ανάγκη λύγισε τον τράχηλό σας; Δεν υποδουλωθήκατε επί τετρακόσια χρόνια στον Φαραώ στην Αίγυπτο; Δεν σας κατέκτησε επί οκτώ χρόνια ο βασιλιάς της Συρίας Χουσαρσάθ; Δεν βρεθήκατε επί δεκαοκτώ χρόνια υπό τη βασιλεία των Μωαβιτών; Δεν υποδουλωθήκατε και πάλι στους Χαναναίους επί είκοσι χρόνια; Δεν υποκύψατε πάλι στους Μαδιανίτες επί επτά χρόνια; Δεν κυριευθήκατε πάλι από τους Αμμωνίτες επί δεκαοκτώ χρόνια; Δεν υποταχθήκατε στους Φιλισταίους επί σαράντα χρόνια; Δεν γίνατε δούλοι των Βαβυλωνίων επί εβδομήντα χρόνια; Δεν σας μετοίκησε ο Σαλμανασάρ στα όρη των Χαλδαίων; Και καμία ανάγκη δεν μετέβαλε τα φρονήματά σας; Σκληροτράχηλοι, που δεν σας δάμασε το κοφίνι της Αιγύπτου, δεν σας μαλάκωσε το βάρος των άχυρων, δεν σας έκαμψε η βία της πλινθοποιίας. Έπειτα, αφού άκουσαν αυτά τα λόγια, βγάζοντάς τον έξω από την πόλη, τον λιθοβολούσαν. Εκεί όπου σταύρωσαν τον Βασιλέα, εκεί λιθοβολούν και τον στρατιώτη.

Γίνατε κληρονόμοι μιας κακής διαδοχής, έχοντας ζηλώσει τη μανία εκείνων· όπως οι πατέρες σας, έτσι και εσείς· διαδεχθήκατε την πατρική μιαιφονία. Αυτά ήταν τα λόγια του στεφάνου των Εκκλησιών, τέτοια ήταν τα βέλη του στεφανίτη κατά των αντιπάλων του· και όπως ακριβώς κάποιος που φουντώνει τη φλόγα σε ένα δάσος, έτσι και ο πρωτομάρτυρας εξήπτε ακόμη περισσότερο τη μανία τους εναντίον του. Διότι έβλεπε τον Ποθούμενο και ποθούσε τον Θεωρούμενο, και ίσως τους απηύθυνε περίπου τα εξής λόγια: Το εξωτερικό ένδυμα στοχεύετε και εναντίον του σώματος ρίχνετε τους λίθους· αλλά σας διαφεύγει, όπως φαίνεται, ότι εκπληρώνετε τον πόθο μου. Διότι και εγώ, πριν από τον Παύλο, σπεύδω να απεκδυθώ τον εξωτερικό άνθρωπο, ώστε με γυμνή την ψυχή να πετάξω προς τον ουρανό και, αφού διασχίσω το αιθέριο πέλαγος, να συμβασιλεύσω με τον Δεσπότη.

Τι θα μπορούσε να είναι πιο αξιολύπητο από αυτούς, οι οποίοι εξοργίζουν τον Θεό όχι μόνο με την παράβαση του νόμου, αλλά και με την τήρησή του; Γι' αυτό λέει: Σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι στην καρδιά, εσείς πάντοτε αντιστέκεστε στο Άγιο Πνεύμα· όχι μόνο με το να παραβαίνετε τις διατάξεις του νόμου, αλλά και με το να επιθυμείτε να τις τηρείτε σε ακατάλληλο χρόνο. Σκληροτράχηλοι. Και πολύ σωστά τους αποκάλεσε σκληροτράχηλους· διότι δεν υπέμειναν τον ζυγό του Χριστού, καίτοι ήταν χρηστός και δεν είχε τίποτα το καταπιεστικό ούτε το επαχθές. Διότι λέει: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά»· και, «Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας, διότι ο ζυγός μου είναι χρηστός και το φορτίο μου ελαφρύ».

Αυτό λέω και εγώ τώρα σε αυτούς: Εάν νομίζετε ότι ο Ιουδαϊσμός είναι η αλήθεια, για ποιο λόγο ενοχλείτε την Εκκλησία; Εάν όμως ο Χριστιανισμός είναι αληθινός, όπως ακριβώς και είναι, να παραμένετε σε αυτόν και να πορεύεστε οπίσω του. Κοινωνείς των μυστηρίων, πες μου, προσκυνάς τον Χριστό ως Χριστιανός, ζητάς από Εκείνον τα αγαθά· και γιορτάζεις μαζί με τους εχθρούς Του; Και με ποια συνείδηση, λοιπόν, προσέρχεσαι στην εκκλησία; Προς εκείνους, λοιπόν, που λένε ότι φρονούν τα δικά μας, αλλά ακολουθούν με ζήλο τα δικά τους, μας αρκεί αυτός ο λόγος. Επειδή, όμως, επιθυμώ να απευθυνθώ και προς εκείνους, επιτρέψτε μου να παρουσιάσω εκτενέστερα τη διδασκαλία και να δείξω πώς οι Ιουδαίοι ατιμάζουν τον νόμο με το να νηστεύουν τώρα, και καταπατούν τα προστάγματα του Θεού, πράττοντας πάντοτε τα αντίθετα από εκείνα που είναι αρεστά σε Αυτόν. Όταν, λοιπόν, Εκείνος ήθελε να νηστεύουν, αυτοί πάχαιναν και πλάταιναν· όταν όμως θέλει να μη νηστεύουν, τότε φιλονικούν επιμένοντας στη νηστεία· όταν ήθελε να προσφέρουν θυσία, έτρεχαν στα είδωλα· όταν δεν επιθυμεί να τελούν εορτές, αυτοί σπεύδουν να εορτάζουν. Γι' αυτό ο Στέφανος τους έλεγε: Εσείς πάντοτε αντιτίθεστε στο Άγιο Πνεύμα. Ένα μόνο πράγμα, λέει, έχετε επιδιώξει με ζήλο: να πράττετε τα αντίθετα από όσα προστάζει ο Θεός· όπως ακριβώς κάνουν και τώρα. Από πού είναι αυτό φανερό; Από τον ίδιο τον νόμο.

ια΄. Ποιοι λοιπόν επιχείρησαν; Αυτοί που πάντοτε αντιστέκονται στο Άγιο Πνεύμα, οι νεωτεριστές και οι στασιαστές· διότι μετά την ερήμωση που προκλήθηκε από τον Ουεσπασιανό και τον Τίτο, αυτοί οι Ιουδαίοι, οργανώνοντας στάση επί Αδριανού, προσπαθούσαν να επανέλθουν στην προηγούμενη πολιτειακή τους κατάσταση, αγνοώντας ότι πολεμούν ενάντια στην απόφαση του Θεού, η οποία προστάζει να παραμείνει η πόλη ερημωμένη για πάντα· και είναι αδύνατον να υπερισχύσει κάποιος που πολεμά τον Θεό. Αφού λοιπόν συγκρούστηκαν με τον αυτοκράτορα, τον οδήγησαν και πάλι στην ανάγκη να προκαλέσει ολοκληρωτική ερήμωση. Εκείνος, αφού τους κατατρόπωσε και τους υπέταξε, εξαφανίζοντας κάθε απομεινάρι τους, για να μην έχουν πλέον κανένα περιθώριο αναίδειας, έστησε τον δικό του ανδριάντα· έπειτα, αντιλαμβανόμενος ότι υπήρχε ενδεχόμενο με το πέρασμα του χρόνου αυτός να καταρρεύσει, προκειμένου να τους αφήσει ένα αγιάτρευτο στίγμα για την ήττα τους και ως τεκμήριο εκείνης της αναίδειάς τους, έδωσε το δικό του όνομα στα ερείπια της πόλης. Επειδή δηλαδή ονομαζόταν Αίλιος Αδριανός, νομοθέτησε να ονομάζεται έτσι και η πόλη, και έκτοτε μέχρι σήμερα ονομάζεται Αιλία, από την επωνυμία εκείνου που την κυρίευσε και την κατέστρεψε. Βλέπεις την πρώτη απόπειρα των αναιδών Ιουδαίων; Δες και αυτήν που ακολούθησε.

Και ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, στον λόγο του περί του Πνεύματος προς τον Ερμεία, του οποίου η αρχή είναι: «Πόνων ἀγαθῶν», αναφέρει τα εξής: «Τι λοιπόν; Δεν λέει η Γραφή ότι και αυτά τα ίδια τα λόγια του Θεού ανήκουν στο Πνεύμα; Διότι ο θεσπέσιος Ησαΐας, διηγούμενος σε εμάς εκείνη την εξαίσια και φρικωδέστατη θεοπτία, λέει: "Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο", και αφού παραθέτει τα ενδιάμεσα, προσθέτει: "Άκουσα τον Κύριο Σαβαώθ να λέει: Ποιον να αποστείλω και ποιος θα πορευτεί προς τον λαό αυτόν; Και είπα: Ιδού εγώ, απόστειλέ με. Και είπε: Πήγαινε και πες στον λαό αυτόν: Με την ακοή θα ακούσετε και δεν θα καταλάβετε, και βλέποντας θα βλέπετε και δεν θα αντιληφθείτε". Αλλά ο μεν θεσπέσιος Ιωάννης λέει για τον Μονογενή: "Αυτά είπε ο Ησαΐας, όταν είδε τη δόξα του και μίλησε για αυτόν". Ο δε σοφότατος Στέφανος, απευθυνόμενος στους Ιουδαίους, είπε: "Σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι στην καρδιά, εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα, όπως ακριβώς και οι πατέρες σας". Άραγε δεν είναι πλέον ολοφάνερο πως, από τη μία, ως προς την ετερότητα της ιδιαίτερης υποστάσεως, το τι είναι ο Πατέρας, και τι ο Υιός, και τι το Πνεύμα διακρίνεται σαφέστατα, από την άλλη όμως, λόγω της συμφωνίας τους προς τη φυσική ενότητα, τα πάντα ανήκουν σε όλους τους, δηλαδή η παρουσία, οι λόγοι, η μέθεξη, η ενέργεια, η δόξα και όλα όσα περικοσμούν τη θεία φύση;»

Ο δε Στέφανος, ο πρωτομάρτυρας, στις Πράξεις των Αποστόλων, ελέγχοντας τους Εβραίους λέγει τα εξής: «Σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι στην καρδιά και στα αυτιά, εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα, όπως οι πατέρες σας έτσι κι εσείς»· και ο προφήτης Άγαβος στις ίδιες: «Αυτά λέγει το Άγιο Πνεύμα, τον άνδρα στον οποίο ανήκει αυτή η ζώνη», και τα εξής.

«Ναι», λέει, «και έπρεπε λοιπόν να μην αποκαλείται υιός του ανθρώπου, αλλά υιός της παρθένου». Διότι, εάν αποκαλούνταν υιός της παρθένου, οι Ιουδαίοι θα έλεγαν πάλι ότι έχει δαιμόνιο. Επειδή, ποιος γνώρισε ποτέ υιό να λέει ότι έχει μητέρα παρθένο; Διότι ούτε εμφανίστηκε ποτέ παρθένος που να γέννησε υιό, ούτε πάλι φάνηκε νέα γυναίκα που να παρέμεινε παρθένος μετά τον τοκετό. Διότι, όταν τον άκουγαν να λέει, «πριν υπάρξει ο Αβραάμ, εγώ είμαι», πήραν πέτρες για να τον λιθοβολήσουν· «έχει δαιμόνιο», έλεγαν, «και είναι παράφρων· γιατί τον ακούτε;». Εάν δε ονόμαζε τον εαυτό του και υιό παρθένου μπροστά τους, τι δεν θα επιχειρούσαν να κάνουν «οι σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι»; Φειδόμενος, λοιπόν, της κακοβουλίας τους, διαρκώς ονομάζει τον εαυτό του υιό του ανθρώπου, προκειμένου να επιβεβαιωθεί στους μεταγενέστερους ότι αληθώς σαρκώθηκε και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους ως υιός ανθρώπου.

Διότι απευθύνομαι σε εκείνους που, μετά το λουτρό, δεν παραμένουν υπερβολικά ρυπαροί, όπως εκείνοι από τους Εβραίους που ο μακάριος Στέφανος αποκαλούσε «απερίτμητους στην καρδιά και στα αυτιά». Το ότι, λοιπόν, καμία απολύτως βλάβη δεν θα μπορούσε να προκύψει στον ανθρώπινο βίο εξαιτίας αυτών των συλλογισμών, και ότι προσφέρουν τέρψη και χαρά σε όσους τους κάνουν, είναι φανερό από όσα έχουν ειπωθεί. Το αν, εξάλλου, υπάρχει όφελος και αν συμβάλλουν στο συμφέρον και μάλιστα στα πιο καλά και πιο καίρια ζητήματα από όλα, αφενός έχει ήδη δειχθεί, αφετέρου θα φανεί στη συνέχεια εναργέστερα σε όσους τα εξετάσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια.

Όσοι λοιπόν αξιώθηκαν κάποτε να γνωρίσουν εμπειρικά τέτοια δάκρυα, θα κατανοήσουν τα λεγόμενα και θα συμμαρτυρήσουν ότι αυτά είναι αληθινά, όπως άλλωστε θα συμμαρτυρήσει μαζί μου και η θεολογική φωνή. Διότι λέει: «Ας προσφέρει κάποιος τούτο, και άλλος εκείνο», και αφού απαρίθμησε ενδιάμεσα πολλά, ύστερα από όλα αναφώνησε: «Όλοι δάκρυα, όλοι κάθαρση, όλοι ανάβαση και το να επεκτείνονται προς τα εμπρός». Μήπως λοιπόν έκανε κάποιον διαχωρισμό ή εξαίρεσε σε αυτό κάποιους από τους υπολοίπους, και για μεν τους πρώτους είπε ότι αυτό είναι δυνατό, ενώ για τους δεύτερους ότι είναι αδύνατο; Μήπως, όπως λέτε εσείς ασύνετα —για να σας επιπλήξω όπως σας αξίζει, απερίτμητοι στις καρδιές και στα αυτιά— ότι δηλαδή κάποιοι έλαβαν ως κλήρο σκληρή φύση και δεν θα μπορούσαν ποτέ να νιώσουν κατάνυξη και να κλάψουν, το ίδιο είπε και ο μέγας Γρηγόριος; Μη γένοιτο! Ούτε υπάρχει ανθρώπινη φύση που να μην έχει εκ φύσεως τα δάκρυα και το κλάμα και το πένθος, ούτε αυτός ο άγιος ούτε κανένας άλλος από τους αγίους είπε ή έγραψε κάτι τέτοιο. Το ότι δε το κλάμα ενυπάρχει εκ φύσεως σε όλους μας, ας σε διδάξουν τα ίδια τα νεογέννητα βρέφη.