Πατερικές αναφορές στο ΑΜΩΣ 3:6

«Δεν υπάρχει κακό σε πόλη, το οποίο να μην έκανε ο Κύριος·» δηλαδή λοιμούς, λιμούς, ασθένειες και σφαγές πολέμων. Διότι όλα αυτά είναι αναιρετικά της αμαρτίας. Παραχωρεί δε και εγκαταλείπει τελείως εκείνους που δεν θέλουν ούτε να ζουν αναμάρτητα, ούτε, όταν παιδαγωγούνται, να επιστρέφουν, αλλά επιμένουν ακόμη στην κακία, όπως έχει γραφτεί: «Ο Θεός τύφλωσε τους οφθαλμούς τους και πώρωσε την καρδιά τους·» και: «Τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα μη πρέποντα·» δηλαδή, τους άφησε εξαιτίας του αυτεξουσίου· και: «Θα σκληρύνω την καρδιά του Φαραώ·» δηλαδή, θα παραχωρήσω να σκληρυνθεί εξαιτίας της απάθειάς του.

Και πάλι: «Κατέβηκαν», λέει, «κακά από τον Κύριο στις πύλες της Ιερουσαλήμ»· και: «Δεν υπάρχει κακό σε πόλη, που να μην το έκανε ο Κύριος». Και στη μεγάλη ωδή του Μωυσή: «Δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα· εγώ θα θανατώσω, και εγώ θα δώσω ζωή· θα πατάξω, και εγώ θα θεραπεύσω». Αλλά τίποτα από αυτά, για εκείνον που κατανοεί το νόημα της Γραφής, δεν αποτελεί κατηγορία εναντίον του Θεού, ως αιτίου και ποιητή των κακών. Διότι εκείνος που είπε: «Εγώ είμαι αυτός που κατασκευάζει το φως και δημιουργεί το σκοτάδι», μέσω αυτών παρουσιάζει τον εαυτό του ως δημιουργό της κτίσης, και όχι ως ποιητή κάποιου κακού. Για να μη νομίσεις, λοιπόν, ότι άλλος είναι ο αίτιος του φωτός και άλλος του σκότους, δήλωσε ότι ο ίδιος είναι ποιητής και τεχνίτης όσων φαίνονται να βρίσκονται σε αντίθεση μέσα στην κτίση, ώστε να μην αναζητήσεις άλλον δημιουργό της φωτιάς και άλλον του νερού, ούτε άλλον του αέρα και άλλον της γης· επειδή φαίνεται κατά κάποιον τρόπο να αντιτίθενται μεταξύ τους λόγω της αντίθεσης των ιδιοτήτων τους. Έχοντας πάθει αυτό το πράγμα, ορισμένοι ήδη στράφηκαν στην πολυθεΐα. Ποιεί, επίσης, ειρήνη και κτίζει κακά. Μάλιστα, ειρήνη δημιουργεί μέσα σου, όταν μέσω της αγαθής διδασκαλίας ειρηνεύσει τον νου σου και καταπραΰνει τα πάθη που στασιάζουν εναντίον της ψυχής· κτίζει δε τα κακά, τουτέστιν, τα αναμορφώνει και τα οδηγεί σε βελτίωση, ώστε, αποβάλλοντας το να είναι κακά, να μεταλάβουν τη φύση του καλού. «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός». Δεν εννοεί «δημιούργησέ την τώρα εκ του μηδενός», αλλά ανακαίνισε αυτήν που έχει παλαιωθεί εξαιτίας της κακίας.

Ποια κακά; Ο θόρυβος των αρμάτων και των ιππέων. Όταν όμως ακούσεις, «Δεν υπάρχει κακό στην πόλη, που να μην το έκανε ο Κύριος», να κατανοήσεις σωστά τη λέξη «κακία»· ότι δηλαδή ο λόγος υπονοεί την κάκωση που επιφέρεται σε αυτούς που αμαρτάνουν, με σκοπό τη διόρθωση των σφαλμάτων τους. «Διότι σε ταλαιπώρησα», λέει, «και σε υπέβαλα σε πείνα, για να σου κάνω καλό», ανακόπτοντας την αδικία πριν ξεχυθεί υπέρμετρα, όπως ακριβώς ένα ρεύμα νερού συγκρατείται από κάποιο ισχυρό τείχος και φράγμα.

Είναι λοιπόν πάνσοφο και αληθινά ωφέλιμο, το να μην περιμένει κανείς την εμπειρία των δεινών· αλλά μάλλον να τα αποτρέπει όσο ακόμη απουσιάζουν, και πριν από αυτά να σπεύδει να εξετάσει το συμφέρον. <Εγκαθίδρυσαν βασιλείς για τους εαυτούς τους και όχι μέσω εμού, κυβέρνησαν και δεν με αναγνώρισαν, το ασήμι τους και το χρυσάφι τους το έκαναν είδωλα για τους εαυτούς τους, ώστε να εξολοθρευτούν.> Αρνείται τη βασιλεία τόσο του Ιεροβοάμ όσο και αυτών που κατόπιν βασίλευσαν στον Ισραήλ, στη Σαμάρεια, παρόλο που ρητά ο ίδιος είχε πει: «Διότι από εμένα προήλθε αυτό το πράγμα»· και αφού είχε απειλήσει και τον ίδιο τον Σολομώντα, που ακολούθησε τις επιθυμίες των αλλοεθνών γυναικών και είχε ανοσίως αφιερώσει τεμένη και βωμούς στα δικά τους είδωλα, λέγοντας: «Θα διαρρήξω τη βασιλεία σου, και θα τη δώσω στον δούλο σου.» Τι θα πούμε λοιπόν; Ότι ο Θεός των όλων ψεύδεται; Μη γένοιτο· αλλά μάλλον θα στραφούμε στο ότι πρέπει να σκεπτόμαστε ορθά, αναλογιζόμενοι το εξής. Διότι έχει γραφτεί: «Μήπως θα υπάρξει κακό σε πόλη, το οποίο δεν έκανε ο Κύριος;» Και ως κακία εννοεί τη συμφορά (κάκωση). Διότι άλλα μεν από τα πράγματα τα απεργάζεται ο ίδιος κατά τη δική του βούληση, άλλα δε επιτρέπει να γίνουν, τιμωρώντας κάποιους, έστω κι αν πράττονται χωρίς τη θέλησή του. Επειδή όμως, ενώ δύναται να τα εμποδίσει, συχνά επιτρέπει κατ' οικονομίαν να συμβεί κάτι, λέγεται ότι είναι και αυτών δημιουργός.

Κάνει δε ωφέλιμα την προσευχή προς τον Θεό με πολύ έντεχνο τρόπο, διδάσκοντας ότι διόλου δεν θα πρέπει να ζητούν από άλλον την απομάκρυνση της συμφοράς, αλλά να απευθύνουν τις ικεσίες μόνο σε Εκείνον που έχει τη δύναμη να σώζει, και ως σε Αυτόν που από οργή επιφέρει αυτά που συνηθίζουν να προκαλούν θλίψη. Διότι υποστηρίζει εμφατικά πως δεν πρέπει να φρονούν ότι τέτοια κακά συνέβησαν από μόνα τους, αλλά μάλλον ότι τους επεβλήθησαν ως αποτέλεσμα θεϊκής οργής· και αυτό μας το λέει ο ίδιος ο Θεός των όλων μέσω της φωνής άλλου προφήτη: «Θα υπάρξει συμφορά σε πόλη, την οποία δεν προκάλεσε ο Κύριος;» Διότι δεν θα μπορούσε να συμβεί τίποτα από όσα συνηθίζουν να βλάπτουν είτε πόλεις είτε χώρες, το οποίο να πραγματοποιηθεί χωρίς να το επιτρέψει ο Θεός. Διότι σώζει όποιους Εκείνος επιλέγει, και απαλλάσσει από τα κακά. Πείθει, λοιπόν, να ζητούν τη λύτρωση από όσα τους έχουν θλίψει από τον Θεό, απορρίπτοντας όσο πιο μακριά γίνεται την ιδέα ότι έχουν ανάγκη από το χέρι και τη βοήθεια των ψευδώνυμων θεών για τα ζητήματά τους. Και λέει ότι ξηράνθηκαν οι πηγές των υδάτων. Διότι εφόσον η βροχή δεν ποτίζει τη γη, και επιπλέον καταβάλλει αυτήν η ερυσίβη, και έχει εξοπλιστεί η ακρίδα, και ο βρούχος πηδά, και η κάμπια έρπει, πώς ήταν αμφίβολο ότι εντελώς και οπωσδήποτε τα αναγκαία για τη ζωή τους θα εκμηδενίζονταν; Και αφού καταστρέφεται και η χλόη, είναι απολύτως αναγκαίο και τα κτήνη να υποστούν τον όλεθρο.

Εάν λοιπόν εγώ είμαι, λέει, αυτός που δίκην κυνηγού καταρρίπτει τους υπερηφάνους, και έχει συνηθίσει ως παγίδα να συνθλίβει εκείνον που σαν την αλεπού ή το ποντίκι είναι προσκολλημένος στα πράγματα του κόσμου, γιατί μάταια διώκετε τους αγίους, όταν μόνο λόγια σας μεταφέρουν, ενώ εγώ είμαι που εκτελώ όσα από οργή επιβάλλονται στους ασεβείς; <Αν ηχήσει σάλπιγγα σε πόλη και ο λαός δεν θα τρομάξει; Αν υπάρξει συμφορά σε πόλη την οποία δεν προκάλεσε ο Κύριος;> Εγώ μεν, λέει, επιφέρω τα έργα της οργής, ενώ οι προφήτες είναι χρήσιμοι και μεσίτες μόνο για τα λόγια. Διότι σας μεταφέρουν όσα τους εντέλλομαι μέσω του Πνεύματος. Αλλά ίσως αδιαφορείτε και δυσανασχετείτε σφόδρα κάποιες φορές και μόνο προς τα λόγια τους. Διότι, πες μου, τι ακριβώς ωφελείσθε μέσα από αυτά; Ποιος φόβος σας κυρίευσε; Ή ποια μεταβολή προς το καλύτερο έχετε επιδείξει; Διότι, αν ηχήσει σάλπιγγα σε μια πόλη, αναγγέλλοντας τον πόλεμο που έχει ξεσπάσει και έρχεται από τους εχθρούς, ποιος είναι τόσο αναίσθητος, ώστε να μην αισθανθεί με κάθε τρόπο τον φόβο για τα επερχόμενα δεινά; Οι δικές μου σάλπιγγες, όμως, δεν σταμάτησαν να προαναγγέλλουν τα μέλλοντα.

Αλλά δεν ωφελείσθε απολύτως σε τίποτα, και μολονότι μαθαίνετε ότι θα καταστραφείτε από τους εχθρούς, περιφρονείτε τόσο πολύ τους σχετικούς φόβους, ώστε τάχα να περιγελάτε την προφητεία ως κάτι το μάταιο, και μάλιστα να κραυγάζετε εκείνο το συνηθισμένο και χιλιοειπωμένο από τους ασύνετους: «Το όραμα που αυτός βλέπει αφορά πολλές ημέρες και για καιρούς μακρινούς αυτός προφητεύει». Γιατί λοιπόν θεωρείτε φορτικούς εκείνους που μοιάζουν να σαλπίζουν, αν δεν υπολογίζετε καθόλου τα λόγια τους; Αλλά ίσως λέτε ότι η έκβαση των πραγμάτων σας προκαλεί μεγάλη θλίψη. Άραγε θα υπάρξει συμφορά σε κάποια πόλη, την οποία δεν επιτέλεσε ο Κύριος; Είναι σαν να έλεγε: Άραγε θα υπάρξει κανείς από τους ανθρώπους ικανός στο να μπορέσει να βλάψει μια πόλη είτε με ασθένειες είτε με πολιορκίες είτε με καταστροφές των καρπών είτε με οποιονδήποτε άλλο τέτοιο τρόπο; Αν όμως κανένας από τους ανθρώπους δεν θα μπορούσε να κάνει τέτοια πράγματα, αλλά αντίθετα εξαρτώνται από την εξουσία και τη δύναμη του Θεού, γιατί οργίζεστε με όσους τα προαναγγέλλουν; Ενώ θα έπρεπε να μετανοήσετε, και με τις ανάλογες διαθέσεις να εξευμενίσετε Εκείνον που έχει λυπηθεί και έχει τη δύναμη να τιμωρεί όσους αμάρτησαν. Επομένως, ως «κακία» που προέρχεται από τον Θεό στις πόλεις θα εννοήσουμε σε αυτές τις περιπτώσεις όχι την ηθική φαυλότητα —μη γένοιτο!— αλλά μάλλον την κάκωση, δηλαδή την οργή και την ενέργεια εναντίον οποιουδήποτε πράγματος, την οποία θα επέβαλε σε όσους αμαρτάνουν, προκειμένου να τους πείσει να επιστρέψουν σε όσα είναι πρεπωδέστερα.

Εάν όμως λέγονται δεσμά του Χριστού, ας μην ταράζεται κανείς. Διότι πάντοτε, κατά κάποιον τρόπο, όσα συμβαίνουν σε κάποιους κατά παραχώρηση του Θεού αποδίδονται σε αυτόν. Τέτοιο είναι και το: «Δεν υπάρχει συμφορά σε πόλη, την οποία δεν έκανε ο Κύριος». Διότι δεν προκαλεί αυτός τη συμφορά, αλλά μάλλον πολλές φορές επιτρέπει να συμβεί σε πόλεις που αμαρτάνουν. Εάν πάλι τυχόν θεωρηθεί ότι οι δεσμοί που αναφέρονται εδώ ανήκουν στα επαινετά, τότε λέμε το εξής, ότι δηλαδή έχει μεν επιβληθεί θάνατος στα κεφάλια των ανόμων, αλλά ο Θεός των όλων συνδέει σαν με δεσμούς αγάπης εκείνους που τον πλησιάζουν, οι οποίοι έχουν δικαιωθεί με την πίστη και έχουν αγιαστεί εν Πνεύματι, σύμφωνα οπωσδήποτε με εκείνο που ειπώθηκε μέσω της φωνής του προφήτη για όσους κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ: «Και εγώ καθοδήγησα τα βήματα του Εφραίμ, τον ανέλαβα στους βραχίονές μου, τους προσέλκυσα με δεσμούς της αγάπης μου». Και ο δεσμός στους τραχήλους εδώ κατανοείται επίσης ως η υπακοή εκείνων που έχουν υποτάξει σε αυτόν τον αυχένα της διανοίας τους και έχουν θέσει τον εαυτό τους κάτω από τον αληθινά αγαθό ζυγό του Σωτήρα μας. <Διέκοψας εν εκστάσει κεφαλές δυναστών, θα σειστούν εξαιτίας της.> Ο όρος της εκστάσεως κατανοείται με διάφορους τρόπους στη θεόπνευστη Γραφή.

Νομίζω δε ότι χάλκινα όρη ονομάζονται τα δύο τμήματα της οικουμένης. Διότι μερικοί χωρίζουν ολόκληρη τη γη σε Ευρώπη και Ασία. Τα μέρη της ονομάζονται χάλκινα, ακριβώς επειδή είναι διαρκώς στερεωμένα, παραμένουν ακλόνητα και δεν υπομένουν καμία φθορά. Διότι ψάλλει κάπου και ο θεσπέσιος Δαβίδ προς τον Δημιουργό των συμπάντων: «Εθεμελίωσας την γην και διαμένει». Αυτές λοιπόν οι βασιλείες που προέρχονται από τους τέσσερις ανέμους, όντας πιο ισχυρές από τις άλλες, όπως είπαμε, και έχοντας λάβει πολλή δόξα, εξήλθαν για να παρασταθούν στον Κύριο όλης της γης. Η παράσταση αυτή μας φανερώνει τον τρόπο της υποταγής τους. Διότι υποδουλώθηκαν στα δικά Του νεύματα, και αν έγιναν ισχυρές και ξακουστές, μέσω Αυτού το κέρδισαν και αυτό. Αλλά και αν έπραξαν κάτι, και κυρίευσαν χώρες ή πόλεις, πάλι με τη δική Του συγκατάθεση έφτασαν σε αυτήν την ισχύ. Διότι αν είναι αληθινός ο προφήτης που λέει «Δεν θα υπάρξει κακία σε πόλη, την οποία ο Κύριος δεν προκάλεσε» —και λέγοντας κακία σε αυτές τις περιπτώσεις εννοούμε τη συμφορά— πώς θα μπορούσαν εκείνες να υπερισχύσουν εναντίον εθνών ή χωρών, αν πάλι δεν παρείχε Εκείνος τη δύναμη της υπερίσχυσης κατά θεία οικονομία;

Διότι είναι αλήθεια αυτό που λέει και μέσω άλλου προφήτη: «Μήπως θα υπάρξει συμφορά σε μια πόλη, την οποία δεν προκάλεσε ο Κύριος;». Διότι δεν θα μπορούσε να συμβεί τίποτα από όσα έχουν τη δύναμη να βλάψουν ολόκληρη πόλη, για το οποίο να λέμε ότι δεν γίνεται με δική του παραχώρηση, και επειδή Εκείνος θέλει να επιβάλει τιμωρία για τα αμαρτήματα σε εκείνους που με ακάθεκτες ορμές ρίχνονται στο κακό. Επομένως, λέει ότι οι ημέρες είναι δικές του, επειδή επέρχονται σύμφωνα με την οργή του. Διότι έχουν ασεβήσει με τρόπο πλέον ανυπόφορο, αφού σκότωσαν μεν τους προφήτες, και σε αυτούς πρόσθεσαν και τον Υιό.

Όλα όσα συμβαίνουν γίνονται είτε κατά παραχώρηση του Θεού είτε κατ' ευδοκίαν, όπως λέει μέσω του προφήτη: Εγώ είμαι ο Κύριος που δημιουργώ το φως και πλάθω το σκοτάδι. Και πάλι: Δεν υπάρχει συμφορά σε πόλη, την οποία δεν προκάλεσε ο Κύριος. Ως κακία εννοεί όλα τα κακωτικά, δηλαδή τα θλιβερά γεγονότα που συμβαίνουν προς διαπαιδαγώγησή μας εξαιτίας της κακίας μας, όπως είναι ο λιμός, ο λοιμός, η ανομβρία, οι νόσοι, οι πόλεμοι. Αυτά δεν γίνονται κατ' ευδοκίαν του Θεού, αλλά κατά παραχώρηση, καθώς ο Θεός παραχωρεί να επιβληθούν σε εμάς για το συμφέρον μας. Αυτά, λοιπόν, ο Θεός δεν θέλει να τα επιθυμούμε, ούτε να συμπράττουμε σε αυτά. Όπως για παράδειγμα λέω το εξής: Είναι θέλημα του Θεού, όπως είπαμε κατά παραχώρηση, το να καταστραφεί μία πόλη. Δεν θέλει, λοιπόν, από εμάς, επειδή είναι θέλημά Του να καταστραφεί, να βάλουμε και εμείς φωτιά και να την κάψουμε, ή να πάρουμε αξίνες και να την καταστρέψουμε.

Τρόποι της πρόνοιας του Θεού. Τα πάντα προέρχονται από τον Θεό, και τα αγαθά και τα λυπηρά και τα ανάξια. Αλλά τα μεν γίνονται κατά θεία ευδοκία, τα δε κατ' οικονομίαν, και τα δε κατά παραχώρηση. Και κατά θεία ευδοκία μεν γίνονται, όταν ζούμε σύμφωνα με την αρετή· διότι ο Θεός θέλει να ζούμε αναμάρτητοι, και να πολιτευόμαστε με ευσέβεια και αρετή. Κατ' οικονομίαν δε, όταν σφάλλουμε και αμαρτάνουμε και παιδαγωγούμαστε. Κατά παραχώρηση δε, όταν δεν επιστρέφουμε στον Θεό ούτε και όταν παιδαγωγούμαστε. Διότι ευδόκησε ο Θεός να σωθεί ο άνθρωπος, καθώς και οι Άγγελοι φώναζαν λέγοντας: Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία. Κατ' οικονομίαν πάλι ο Θεός μάς παιδαγωγεί όταν αμαρτάνουμε, για να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο, όπως λέει ο Απόστολος: Όταν κρινόμαστε από τον Κύριο, παιδευόμαστε, για να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο. Και, δεν υπάρχει κακό σε πόλη, το οποίο δεν το έκανε ο Κύριος· δηλαδή πείνα και επιδημίες, ασθένειες και σφαγές πολέμων· διότι όλα αυτά εξαλείφουν την αμαρτία.

Εννοεί τους πειρασμούς (διότι είναι γεμάτος από αυτούς ο ανθρώπινος βίος)· τους εγείρει δε και το πνεύμα της καταιγίδας, δηλαδή το αντίπαλο πνεύμα· όχι όμως από δική του εξουσία, αλλά με την παραχώρηση του Θεού για την άσκηση και την ανάδειξη των δικαίων. Αυτό το φανερώνει ο ίδιος ο Θεός όταν επέτρεψε στον διάβολο να υποβάλει σε πειρασμό τον Ιώβ. Πολύ σωστά δε ονόμασε τους πειρασμούς κύματα· επειδή, όπως ακριβώς τα κύματα τα διαδέχεται η γαλήνη, έτσι και τους πειρασμούς τους διαδέχεται η ειρήνη. «Αναβαίνουν έως τους ουρανούς.» Ως κακά δε εδώ δεν εννοεί τα φαύλα, αλλά τα θλιβερά. Γι' αυτό ο Αμώς λέει: Μήπως θα υπάρξει συμφορά σε μια πόλη, την οποία δεν έκανε ο Κύριος; Εννοώντας τις παιδαγωγίες που επιφέρει στους ανθρώπους για τη διόρθωσή τους. Μέσα σε αυτά η ψυχή κατ' ανάγκην έλιωνε. Διότι ό,τι ακριβώς είναι η φωτιά για τον χρυσό, αυτό τυγχάνουν να είναι οι πειρασμοί για τις ψυχές, καθώς τις λιώνουν, όχι για να καταστραφούν, αλλά για να φανερωθεί το μέγεθος της λαμπρότητάς τους.

δʹ. Ως κακία δε εδώ εννοεί όχι την πονηρία, μη γένοιτο, αλλά την ταλαιπωρία και τον πόνο και τις συμφορές· όπως ακριβώς λέει και αλλού: «Υπάρχει κακία σε πόλη, την οποία δεν προκάλεσε ο Κύριος;», χωρίς να εννοεί αρπαγές, ούτε πλεονεξίες, ούτε κανένα άλλο παρόμοιο πράγμα, αλλά τις πληγές που στέλνονται άνωθεν. Και πάλι λέει: «Εγώ είμαι αυτός που δημιουργεί την ειρήνη και πλάθει τα κακά». Διότι ούτε και εδώ εννοεί την κακία, αλλά τους λιμούς και τους λοιμούς, αυτά δηλαδή που φαίνονται ως κακά στους πολλούς.

Διότι αυτό που ειπώθηκε προκαλεί μεγάλη σύγχυση σε εκείνον που δεν προσέχει. Εγερθείτε, λοιπόν, και εντείνετε την ακοή σας, και, αποβάλλοντας κάθε βιοτική μέριμνα, προσέξτε τα λεγόμενα. Διότι επιθυμώ τώρα να σας αποδώσω τον μισθό για την εδώ παρουσία σας, και, αφού σας χορτάσω με πνευματικά εδέσματα, να σας αναχωρήσω με τέτοιον τρόπο, ώστε να μάθουν έμπρακτα και όσοι απουσίασαν πόσο μεγάλη ζημία υπέστησαν· και θα το μάθουν, εάν, αφού αποδεχθείτε με ακρίβεια τα λεγόμενα, μπορέσετε να τα μεταφέρετε και σε εκείνους. «Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός, ο οποίος εποίησε το φως και το σκότος, ο οποίος ποιεί ειρήνη και κτίζει κακά». Συνεχώς το επαναλαμβάνω αυτό, ώστε να εντυπωθεί στη διάνοιά σας, και τότε να επιφέρω τη λύση. Διότι δεν το λέει μόνο αυτός, αλλά και έτερος προφήτης, μιλώντας σε πλήρη συμφωνία μαζί του, έλεγε: «Υπάρχει άραγε κακία σε πόλη, την οποία δεν έκανε ο Κύριος;». Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό που ειπώθηκε; Διότι πρέπει σε όλα να δώσουμε μία εξήγηση. Ποια είναι, λοιπόν, η εξήγηση; Το να μάθουμε τη σημασία αυτών των λέξεων. Αλλά προσέξτε με ακρίβεια· διότι δεν σας το παραγγέλλουμε αυτό συνεχώς άσκοπα ούτε μάταια, αλλά επειδή προχωρούμε πλέον στο βάθος των νοημάτων. Από τα πράγματα, άλλα μεν είναι καλά, άλλα είναι κακά, και άλλα είναι ενδιάμεσα· μερικά από αυτά φαίνονται σε πολλούς ότι είναι κακά, όμως δεν είναι, αλλά απλώς έτσι λέγεται και νομίζεται.

Γι' αυτό και οι προφήτες, ελέγχοντάς τους, έλεγαν: «Ειρήνη, ειρήνη· και πού υπάρχει ειρήνη;». Και όσοι αγαπούν τη μελέτη το γνωρίζουν αυτό, το να συγκρατούν δηλαδή όλα όσα ειπώθηκαν από τους προφήτες προς τους ψευδοπροφήτες, οι οποίοι αποδυνάμωναν τον ζήλο του λαού. Επειδή, λοιπόν, χαλαρώνοντάς τον με αυτόν τον τρόπο διέφθειραν τον λαό, λέει ο Θεός μέσω των προφητών: «Εγώ είμαι ο Θεός που ποιώ ειρήνη και δημιουργώ κακά». Και ποια κακά; Αυτά που προαναφέρθηκαν, την αιχμαλωσία, τη δουλεία και όσα παρόμοια· όχι την πορνεία, την ασέλγεια και την πλεονεξία, ούτε κανένα άλλο από αυτά. Γι' αυτό και ο έτερος προφήτης, όταν λέει: «Υπάρχει άραγε κακία σε πόλη, την οποία δεν προκάλεσε ο Κύριος;», εννοεί αυτήν ακριβώς την κακία, δηλαδή τους λιμούς, τις ασθένειες, τις θεήλατες πληγές. Έτσι και ο Χριστός, όταν λέει: «Αρκετή είναι για την κάθε ημέρα η δική της κακία», εννοεί τους ιδρώτες, τον μόχθο, την ταλαιπωρία.

Ε΄. Υπάρχει, λοιπόν, η κακία, η πραγματική κακία: η πορνεία, η μοιχεία, η πλεονεξία και τα μύρια άλλα δεινά που είναι άξια των βαρύτερων κατηγοριών και τιμωριών. Πάλι, υπάρχει κακία, μάλλον όμως δεν είναι στην πραγματικότητα, αλλά απλώς αποκαλείται έτσι: η πείνα, η επιδημία, ο θάνατος, η αρρώστια και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Διότι αυτά δεν θα μπορούσαν να είναι κακά· γι' αυτό και είπα ότι μόνο «αποκαλείται». Γιατί άραγε; Διότι, εάν ήταν κακά, δεν θα είχαν γίνει για εμάς πρόξενοι αγαθών, σωφρονίζοντας την αλαζονεία, ανακόπτοντας τη ραθυμία, επαναφέροντάς μας στην προθυμία και κάνοντάς μας πιο προσεκτικούς. Διότι «όταν τους σκότωνε», λέει η Γραφή, «τότε τον αναζητούσαν, και επέστρεφαν, και από τα χαράματα ζητούσαν τον Θεό». Κακία, λοιπόν, ονομάζει εδώ αυτήν που σωφρονίζει, αυτήν που κάνει τους ανθρώπους λαμπρούς, που τους καθιστά πιο επιμελείς, που τους επαναφέρει στην κατά Θεόν φιλοσοφία, και όχι εκείνη την κατακριτέα και άξια κατηγοριών. Διότι εκείνη δεν είναι έργο του Θεού, αλλά εφεύρημα της δικής μας προαιρέσεως, ενώ αυτή επιβάλλεται για την αναίρεση εκείνης. Κακία, λοιπόν, ονομάζει την κάκωση που προέρχεται από τις παιδαγωγικές τιμωρίες που υφιστάμεθα, δίνοντάς της αυτή την ονομασία όχι σύμφωνα με την ίδια της τη φύση, αλλά σύμφωνα με την αντίληψη των ανθρώπων. Επειδή, δηλαδή, έχουμε συνηθίσει να αποκαλούμε κακία όχι μόνο τις κλοπές και τις μοιχείες, αλλά και τις συμφορές, ονόμασε έτσι το πράγμα βασιζόμενος στη γνώμη των ανθρώπων. Αυτό, λοιπόν, είναι που λέει ο προφήτης: «Δεν υπάρχει κακία στην πόλη, την οποία δεν προκάλεσε ο Κύριος».

Είναι, λοιπόν, σύνηθες στην Αγία Γραφή να ονομάζει την παραχώρησή Του ως δική Του ενέργεια και πράξη. Αλλά βέβαια, και όταν αναφέρει ότι ο Θεός δημιουργεί κακά και ότι δεν υπάρχει «κακό σε πόλη, το οποίο δεν προκάλεσε ο Κύριος», δεν παρουσιάζει τον Θεό ως αίτιο των κακών, αλλά επειδή η λέξη «κακία» έχει διπλή έννοια, σημαίνοντας δύο πράγματα: διότι άλλοτε μεν δηλώνει το εκ φύσεως κακό, το οποίο είναι αντίθετο προς την αρετή και προς το θέλημα του Θεού, άλλοτε δε το κακό και επίπονο ως προς τη δική μας αίσθηση, δηλαδή τις θλίψεις και τις συμφορές. Αυτές κατά τα φαινόμενα είναι κακές, επειδή τυγχάνουν οδυνηρές, στην πραγματικότητα όμως είναι αγαθές· διότι σε όσους έχουν σύνεση γίνονται πρόξενοι επιστροφής και σωτηρίας· αυτές, λέει η Γραφή, ότι προέρχονται από τον Θεό.

Υπολείπεται λοιπόν να δείξουμε από την Αγία Γραφή ότι κανένα από τα λυπηρά που συμβαίνουν στον καθένα δεν έρχεται άδικα, αλλά όλα γίνονται σύμφωνα με τη δίκαιη κρίση του Θεού, με άλλους να πάσχουν για τα δικά τους σφάλματα, και άλλους να πάσχουν για τους πλησίον τους. «Στον κόλπο των αδίκων επιστρέφουν όλα, διότι από τον Κύριο όλα είναι δίκαια.» Και πάλι: «Δεν υπάρχει συμφορά σε μια πόλη, την οποία να μην επέτρεψε ο Κύριος.» Και πάλι: «Όλα τα έργα του Κυρίου γίνονται με δικαιοσύνη.» Και: «Ό,τι σπείρει ο καθένας, αυτό και θα θερίσει», και: «Εάν η δική μας αδικία αναδεικνύει τη δικαιοσύνη του Θεού, τι θα πούμε; Μήπως είναι άδικος ο Θεός που επιφέρει την οργή Του; Μιλώ με ανθρώπινη λογική. Μη γένοιτο.» Ιδού, και οι τρεις παίδες που ρίχτηκαν στο καμίνι μάς διδάσκουν αυτό το φρόνημα, λέγοντας ότι ρίχτηκαν εξαιτίας δικών τους αμαρτημάτων και κατόπιν προσταγής του Θεού, αν και ανέλαβαν να εκπροσωπήσουν το πρόσωπο άλλων. Και ο άγιος Δαβίδ, όταν θλιβόταν από τον Σεμεΐ, ομολογεί ότι θλίβεται κατόπιν προσταγής του Θεού και εξαιτίας των δικών του σφαλμάτων.

Μετά από αυτά όμως θα εξέλθουν από εκεί με πολλή περιουσία· εσύ όμως θα αναχωρήσεις προς τον πατέρα σου, έχοντας φθάσει σε βαθιά γεράματα· και στην τέταρτη γενιά θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων. Έτσι λοιπόν και ο Πέτρος, ο οποίος πρώτος αξιώθηκε τον θείο μακαρισμό και του εμπιστεύθηκαν τα κλειδιά της βασιλείας ως ανταμοιβή για την ομολογία του, αλλά βέβαια και ο Παύλος, το σκεύος της εκλογής, παρέδωσε ότι όχι μόνο θάνατοι, αλλά και ασθένειες μας επιφέρονται σύμφωνα με τη θεία κρίση ή πρόγνωση, όπως είναι φανερό από όσα έγραψε στους Κορινθίους: «Γι' αυτόν τον λόγο υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί ασθενείς, και αρκετοί πεθαίνουν. Διότι, αν ανακρίναμε τους εαυτούς μας, δεν θα κρινόμασταν· κρινόμενοι όμως από τον Κύριο, παιδαγωγούμαστε, ώστε να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο». Επιπλέον αυτών και ο Προφήτης λέει: «Δεν υπάρχει συμφορά σε πόλη, την οποία να μην προκάλεσε ο Κύριος»· και κάποιος άλλος πάλι:

Τι σημαίνει το «ζήσε μέσα στο αγαθό, και δες την ημέρα της κακίας· δες, μάλιστα, ότι και αυτό είναι σύμφωνο με εκείνο· ο Θεός τα έκανε σχετικά με τον λόγο, ώστε να μη βρει ο άνθρωπος τίποτα πίσω του»; Εσύ, λέει, να προετοιμάζεις τη ζωή σου ώστε να αποβλέπει στην αρετή και να τη ρυθμίζεις προς την απόλαυση των εκεί αγαθών· καταρτίζοντας έτσι τον εαυτό σου και, μέσω των ευσεβών λογισμών, συνετίζοντας τον νου ώστε να αναλάβει δύναμη κριτηρίου, θα μπορέσεις να κατανοήσεις χωρίς δυσκολία και αυτές που θεωρούνται κακίες της ημέρας, δηλαδή τις ανθρώπινες συμφορές και λύπες, με τις οποίες η ημέρα της ανθρώπινης ζωής, κλυδωνιζόμενη και ταρασσόμενη, καθίσταται κακή, συμπαρασύροντας σε ταραχή και κακοπάθεια όσους τη διαπορεύονται —διότι τέτοιου είδους πράγματα συνηθίζουμε να τα ονομάζουμε κακίες, σύμφωνα με το ρητό, «δεν υπάρχει κακία σε πόλη την οποία δεν έκανε ο Κύριος»—, θα μπορέσεις, λοιπόν, να κατανοήσεις ότι ούτε αυτές μας συμβαίνουν σε ασυμφωνία με την αγαθότητα και την πρόνοια του Θεού. Διότι αυτό ακριβώς φανέρωσε λέγοντας, «δες, μάλιστα, ότι και αυτό είναι σύμφωνο με εκείνο», δηλαδή ότι και αυτοί που θεωρούνται πειρασμοί και κακώσεις του σώματος δεν αναιρούν τη θεία κηδεμονία ούτε αντιτίθενται στη φιλανθρωπία Του απέναντί μας· διότι, χάριν παιδαγωγίας και διόρθωσης, άλλα μεν επιφέρονται, άλλα δε παραχωρούνται, ενώ και μέσω των δύο διακρίνεται η άρρητη και σοφή οικονομία από εκείνον που έχει λάβει τη χάρη να κρίνει τέτοια πράγματα.

Εάν όμως αναφέρουν τον μέγα Βασίλειο, κατανοούν εσφαλμένα όσοι υποθέτουν κάτι τέτοιο· διότι παντού διδάσκει κατ' αυτόν τον τρόπο, ότι ο θάνατος προέρχεται από εμάς και όχι από τον Θεό. Εκείνο δε που προσθέτει στον ορισμό είναι το εξής: σκοπός του αγίου ήταν να δείξει ότι ο Θεός δεν είναι αίτιος των κακών, διότι αναλύοντας το θέμα λεπτομερώς, έδειξε ότι δικό μας έργο είναι το να ασθενούμε, ενώ του Θεού το να θεραπεύει, σύμφωνα με το «δεν υπάρχει συμφορά την οποία δεν επέτρεψε ο Κύριος». {Τι σημαίνει το «εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας τον διάβολο», και ποιος είναι ο πατέρας του διαβόλου;} Πρώτον μεν, αντιτίθεται το γεγονός ότι πουθενά στην ιερή μας Γραφή, ούτε στα παλαιότερα κείμενα της νομοθεσίας ούτε στην ίδια την περίοδο της χάριτος, η εν λόγω φράση δεν υποδηλώνει κάποιον πατέρα του διαβόλου, μολονότι πολλοί λόγοι έχουν συχνά διατυπωθεί για εκείνη την πονηρή δύναμη· αλλά τα ιερά λόγια ονομάζουν τον αρχέκακο εχθρό του γένους μας σατανά, διάβολο, αποστάτη και με παρόμοια ονόματα, και ενίοτε ονομάζουν «υιό του διαβόλου» εκείνον που επιδεικνύει μέσα του τα πονηρά του γεννήματα και διαμορφώνεται σύμφωνα με τον χαρακτήρα της πλάνης, όπως αυτό που ειπώθηκε προς τον Ελύμα από τον μακάριο Παύλο: «υιέ του διαβόλου».