Πατερικές αναφορές στο ΑΜΩΣ 5:13

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΗʹ. Αν είναι καλό να ασκεί κανείς γενικά τη σιωπή. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Το καλό της σιωπής δοκιμάζεται ανάλογα με την κατάλληλη στιγμή και το πρόσωπο, όπως διδασκόμαστε από τη θεόπνευστη Γραφή. Ως προς την κατάλληλη στιγμή μεν, όπως όταν λέει: «Ο συνετός εκείνον τον καιρό θα σιωπήσει, διότι ο καιρός είναι πονηρός»· και πάλι: «Έβαλα φύλακα στο στόμα μου, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου». Ως προς το πρόσωπο δε, όπως όταν γράφει ο Απόστολος: «Εάν όμως αποκαλυφθεί κάτι σε άλλον που κάθεται, ο πρώτος ας σιωπήσει»· και πάλι: «Οι γυναίκες σας μέσα στις εκκλησίες ας σιωπούν». Υπάρχουν μάλιστα περιπτώσεις που και για τους πιο ασυγκράτητους στη γλώσσα, οι οποίοι δεν μπορούν να τηρήσουν το, «Κανένας σάπιος λόγος ας μην εκπορεύεται από το στόμα σας, αλλά μόνον όποιος είναι αγαθός, για την οικοδομή της πίστεως», είναι αναγκαία η τέλεια σιωπή, έως ότου μέσω αυτής θεραπευθούν από το πάθος της προπετείας στα λόγια, και μπορέσουν να μάθουν εν ησυχία πότε, τι, και πώς πρέπει να μιλούν, ώστε, καθώς είναι γραμμένο, να «δώσει χάρη σε αυτούς που ακούν».

Γι’ αυτούς τους λόγους, θεωρούσα τη σιωπή πιο ωφέλιμη από τον λόγο, εφόσον η ανθρώπινη φωνή δεν μπορεί να εισακουστεί μέσα σε τόσους θορύβους. Διότι, αν είναι αληθινά τα λόγια του Εκκλησιαστή, ότι «τα λόγια των σοφών ακούγονται εν ηρεμία», διόλου δεν αρμόζει στη σημερινή κατάσταση το να ομιλεί κανείς για αυτά τα ζητήματα. Εμένα, εξάλλου, με δεσμεύει και εκείνο το προφητικό λόγιο που λέει: «Ο συνετός εκείνον τον καιρό θα σιωπήσει, διότι ο καιρός είναι πονηρός»· καιρός κατά τον οποίο άλλοι μεν βάζουν τρικλοποδιές, άλλοι ποδοπατούν εκείνον που έχει πέσει, και άλλοι επικροτούν· δεν υπάρχει όμως κανείς για να απλώσει το χέρι του από συμπόνια σε αυτόν που λύγισε. Καίτοι, σύμφωνα με τον παλαιό νόμο, ούτε εκείνος που προσπερνά αδιάφορα το υποζύγιο του εχθρού του, το οποίο έχει πέσει υπό το βάρος του φορτίου του, μένει ακατάκριτος.

Ϟ΄. Διότι εγώ ομολογώ ότι είμαι πολύ αδύναμος για αυτόν τον πόλεμο, και γι' αυτό τράπηκα σε φυγή, κρύβοντας το πρόσωπό μου κατά την υποχώρηση, και επιζήτησα να μείνω κατά μόνας, επειδή γέμισα με πίκρα, και να σιωπήσω, κατανοώντας ότι ο καιρός είναι πονηρός· επειδή επαναστάτησαν οι αγαπημένοι, επειδή γίναμε υιοί αποστάτες, εμείς, η άμπελος με τα καλά κλήματα, η άμπελος η αληθινή, η απολύτως καρποφόρος, η απολύτως ωραία, που αναπτύσσεται θαυμάσια με τις άνωθεν σταγόνες· επειδή μετατράπηκε σε ατιμία για εμένα το διάδημα του κάλλους, το αποσφράγισμα της δόξας μου, το στεφάνι της καύχησής μου. Εάν όμως κάποιος είναι τολμηρός και γενναίος απέναντι σε αυτά, εγώ τον μακαρίζω για το θάρρος και τη γενναιότητά του.

Διότι ο Αμώς προφήτευσε τα ίδια σύμφωνα με τα προηγούμενα: «Αυτά λέγει ο Κύριος: Επειδή καταπιέσατε τον φτωχό και δεχθήκατε από αυτόν εκλεκτά δώρα, χτίσατε σπίτια αλλά δεν θα κατοικήσετε σε αυτά, φυτέψατε επιθυμητούς αμπελώνες αλλά δεν θα πιείτε το κρασί τους. Διότι γνώρισα τις πολλές σας ασέβειες, εσείς που καταπατάτε τον δίκαιο, που παίρνετε δωροδοκίες και παραμερίζετε τους φτωχούς στις πύλες. Γι' αυτό ο συνετός εκείνον τον καιρό θα σιωπήσει, διότι ο καιρός είναι πονηρός». Μάθε, αγαπητέ, την πονηριά των ανθρώπων εκείνης της εποχής, πώς αρπάζουν σπίτια και χωράφια, και αφαιρούν το δίκαιο από τον δίκαιο. Διότι όταν γίνουν αυτά, να ξέρεις ότι έφτασε το τέλος. Γι' αυτό κατανόησες τη σοφία του προφήτη και την αποκάλυψη που πρόκειται να γίνει εκείνες τις ημέρες. Και όλοι οι προφήτες, όπως προείπαμε, όπως φανέρωσαν τα αρχαία, έτσι διακήρυξαν με σαφήνεια και όσα πρόκειται να γίνουν στους ύστερους καιρούς. Αλλά, για να μην αναλώσουμε τον λόγο μας με τα ρητά όλων των προφητών, αφού μνημονεύσουμε έναν ακόμη, ας επανέλθουμε στο προκείμενο θέμα. Τι προφητεύει λοιπόν και ο Μιχαίας; «Αυτά λέγει ο Κύριος για τους προφήτες που πλανούν τον λαό μου, αυτούς που δαγκώνουν με τα δόντια τους και κηρύσσουν σε αυτόν ειρήνη· και αν δεν τους δοθεί τίποτα στο στόμα τους, κηρύσσουν ιερό πόλεμο εναντίον του».

Αλλά για αυτόν τον λόγο παρακαλούμε την τελειότητά σου να παύσει από την ιερουργία αυτόν που έχει καθαιρεθεί από τους κανόνες και είχε αποκλειστεί για ολόκληρα εννέα έτη από τον προκάτοχο της αγιωσύνης σου, ο οποίος εισήλθε παράτυπα. Διότι μόλις τώρα ανοίξαμε το ταπεινό μας στόμα, όταν κατηγορηθήκαμε· επειδή, όταν είχε γίνει εκείνη η μικρή και δεν ξέρω πώς να την ονομάσω συνέλευση, είχα μόλις βγει από τη φυλακή. Και όταν έβλεπα αυτούς συγκεντρωμένους, οι οποίοι και πρωτύτερα είχαν αποδεχθεί τη μοιχεία και είχαν ασπαστεί τον μοιχοζεύκτη, θυμήθηκα εκείνον τον προφητικό λόγο, ότι ο συνετός σε εκείνον τον καιρό θα σιωπήσει, επειδή ο καιρός είναι πονηρός. Αλλά επειδή ο ίδιος λέει: «Σιώπησα, μήπως όμως θα σιωπώ για πάντα;», για αυτό, όταν συκοφαντήθηκα σε κατάλληλο χρόνο, εξέθεσα τα όσα συνέβαιναν· διότι, όσο εξαρτιόταν από εμένα, με κάθε τρόπο απέφυγα σε αυτά τα δύο έτη να φανερωθεί δημόσια η υπόθεση, λέγοντας τούτο μέσα μου, ότι εφόσον δεν έχω το αξίωμα του επισκόπου ώστε να μπορώ να ελέγξω, μου είναι αρκετή η προσωπική μου προφύλαξη και το να μη συμμετέχω ούτε στην κοινωνία του ούτε με όσους συλλειτουργούν μαζί του εν γνώσει τους, μέχρι να εξαλειφθεί το σκάνδαλο.

Είεν· σχετικά με αυτά που ρώτησας, δεν είναι της παρούσης στιγμής να διερευνώνται τέτοια ζητήματα ούτε να μυείσαι σε αυτά από εμάς, καλέ μου παίδε· επειδή, εκτός των άλλων, είμαι κι εγώ αμύητος στα δυσπρόσιτα. Για να μη σε λυπήσω όμως με τη σιωπή μου, λέγω το εξής σχετικά με το πρώτο ζήτημα, ότι κανείς από τους άλλους θεοφόρους Πατέρες δεν διαλεύκανε το πρόβλημα έτσι όπως ο Γρηγόριος Νύσσης. Ας αρκεστούμε λοιπόν στη θεωρία του πατρός, η οποία αποτελεί μια εξαιρετικά υψηλή θεωρία· διότι ό,τι βρίσκεται πέρα από τα Γάδειρα δεν είναι διαβατό, όπως λέει και η παροιμία. Όσο για το δεύτερο («ο συνετός θα σιωπήσει σε εκείνον τον καιρό, διότι ο καιρός είναι πονηρός»), δεν μου φαίνεται ότι είναι στρεβλό και σκοτεινό· διότι από τη θεόπνευστη Γραφή έχει καθοριστεί για εμάς καιρός για να μιλάμε και καιρός για να σιωπούμε, εξετάζοντας τα πράγματα ανάλογα με την επιβαλλόμενη ανάγκη και διαχειριζόμενοι καταλλήλως τον λόγο της αλήθειας· άλλωστε, δεν έχουμε λάβει την εντολή να μη δίνουμε τα άγια στα σκυλιά και να μη ρίχνουμε τα μαργαριτάρια μπροστά στους χοίρους; Παρατήρησε τους θεοφόρους Πατέρες, και θα βρεις ότι αυτοί άλλοτε μεν τοποθετούν τον λόγο κάτω από τον μόδιο της σιωπής, όταν η ομιλία είναι ανωφελής, ή μάλλον και επιζήμια, άλλοτε δε τον υψώνουν πάνω στον λυχνοστάτη, όταν η σπορά είναι εύκαρπη και όχι πετρώδης.

Το ίδιο μπορεί να διαπιστώσει κανείς και τώρα, όποιος τουλάχιστον διαθέτει νου και έχει τη διάθεση να κακοπαθήσει υπέρ της αληθείας. Επειδή οι υπόλοιποι δεν ενδιαφέρονται καθόλου, καθώς μένουν έκθαμβοι μπροστά στα παρόντα, ή μάλλον επειδή είναι υποδουλωμένοι στην εξουσία και μεταμορφώνονται συνεχώς σύμφωνα με τις αρέσκειές της. Εμείς όμως, αδελφοί, ας παραμένουμε σταθερά στηριγμένοι στην αμετάθετη πίστη και αμετακίνητοι από την ορθή κρίση των θείων προσταγμάτων, χωρίς να εξαπατόμαστε καθόλου από τις σοφιστείες του καθενός. Και, εάν το κρίνουμε σωστό, αρχικά ας επιλέξουμε τη σιωπή. «Διότι ο συνετός», λέει η Γραφή, «εκείνον τον καιρό θα σιωπήσει, επειδή ο καιρός είναι πονηρός». Έπειτα, ας είμαστε προετοιμασμένοι, μήπως ούτε και εδώ που βρισκόμαστε εξόριστοι λόγω του διωγμού δεν μας αφήσουν οι άνθρωποι να παραμείνουμε απείραστοι.

Γι' αυτούς τους λόγους, λοιπόν, μου φαίνεται ότι πρέπει να σιωπώ, κατανοώντας τις περιστάσεις των καιρών, όπως αναφέρει η παλαιά προφητεία. Βλέποντας όμως, από την άλλη πλευρά, την αγαθή προαίρεση της αγάπης σου, που δεν είναι δίκαιο να ζημιώνεται από την κακοήθεια των άλλων, αφήνω μεν τους Αιγυπτίους να αδρανούν μέσα στο ψηλαφητό σκοτάδι και να βρίσκουν το νερό μεταβεβλημένο σε αίμα, αλλά με ευχαρίστηση βλέπω ολόκληρο τον ισραηλιτικό λαό να απολαμβάνει και το φως για τα έργα του και το νερό για τη ζωή του, και γενικά χαίρομαι να βλέπω τα θεία θαύματα να είναι για άλλους μεν μέσα τιμωρίας, για άλλους δε μέσα σωτηρίας.