Πατερικές αναφορές στο ΔΑΝΙΗΛ - ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΑΖΑΡΙΟΥ ΚΑΙ ΥΜΝΟΣ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ 1:15

Το ότι ο Χριστός είναι αληθινός και όχι πλάνος, όπως εσείς οι Ιουδαίοι λέτε και νομίζετε, ας σας το δείξουμε και αυτό, όχι μόνο με λόγια, αλλά και με τα ίδια τα πράγματα, που έως τώρα φωνάζουν και μαρτυρούν πως αυτό συμβαίνει σε όλη την οικουμένη, και πως όλα όσα είπε έγιναν πράγματι. Διότι είπε ότι «ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, αλλά οι λόγοι μου δεν θα παρέλθουν». Και ποιους λόγους εννοεί, άκουσε με σύνεση· διότι είπε για τον δικό σας ναό, δηλαδή των Ιουδαίων, ότι «αληθινά σας λέγω, δεν θα μείνει επάνω του λίθος πάνω σε λίθο». Έγινε, λοιπόν, ή δεν έγινε πάνω σ’ αυτόν ο λόγος του; Είπε ότι θα έρθουν οι Ρωμαίοι και θα αφαιρέσουν από εσάς το έθνος και την πόλη και τη βασιλεία· έγινε αυτό από τον Ουεσπασιανό και τον Τίτο ή δεν έγινε; Είπε ότι «ο νόμος και οι προφήτες φτάνουν έως τον Ιωάννη τον Βαπτιστή, και έπειτα παύουν»· δεν έγινε αυτό; Ποιος προφήτης υπήρξε σε σας μετά τον Ιωάννη τον Βαπτιστή; Δείξε μου λοιπόν, αφότου σταύρωσες τον Χριστό, ποιος προφήτης βρέθηκε σε σας· ποια βασιλεία έχετε σήμερα; Πού είναι οι κριτές σας; πού οι άρχοντές σας; Όλοι εξέλιπαν. Πού είναι ο ναός σας; Ιδού, κείται έρημος. Πού είναι οι πλάκες που λάβατε; Ιδού, δεν υπάρχουν. Πού είναι οι θυσίες σας; Ιδού, εξέλιπαν. Πού είναι η κιβωτός της διαθήκης; Ιδού, δεν φαίνεται. Πού είναι το θυσιαστήριο που έφτιαξε ο Μωυσής; πού η ράβδος που βλάστησε; πού η στάμνα και το μάννα; πού η επισκίαση μέσα στον ναό και ο καθαρισμός του αγιάσματος; πού είναι το πυρ που κατέβαινε από τον ουρανό; Πού έχετε σήμερα έστω έναν προφήτη; Κανέναν αληθινά δεν έχετε, σύμφωνα με τη φωνή των τριών παίδων, που μιλούσε για σας λέγοντας ότι «δεν υπάρχει στον καιρό αυτόν άρχοντας, προφήτης και ηγούμενος», και παρακάτω, «ενώπιον του Θεού, για να βρούμε έλεος». Διότι ποιον τόπο, από όσους σας έδωσε ο Θεός, έχετε σήμερα; Όλους τους αφαίρεσε από εσάς και τους έδωσε σε εμάς. Και αν ακόμη αναφέρεις το Σινά, όπου δέχθηκες τον νόμο και δεν τον δέχθηκες όπως έπρεπε, όμως ο Χριστός εκεί δοξάζεται σήμερα· και αν αναφέρεις τον Ιορδάνη, από όπου πέρασε τότε ο λαός σας, όμως, αφού εκεί βαπτίσθηκε ο Χριστός, εκεί δοξάζεται από εμάς· και αν αναφέρεις την Ιερουσαλήμ και τη Σιών, όμως, αφού εκεί σταυρώθηκε ο Χριστός, τα παθήματά του εκεί προσκυνούνται σήμερα· και αν πεις το όρος των Ελαιών, όμως, αφού από εκεί αναλήφθηκε ο Χριστός, εκεί δοξάζεται· και αν πεις τη Βηθλεέμ, την πόλη του Δαβίδ, όμως, αφού από εκεί γεννήθηκε ο Χριστός, όπως στον ουρανό έτσι και εκεί δοξάζεται πάντοτε. Και γιατί μιλώ για τη Βηθλεέμ, τη Σιών και τον Ιορδάνη; Πήγαινε στη Δύση, εξέτασε την Ανατολή, αναζήτησε ολόκληρη την οικουμένη, ακόμη και τις ίδιες τις Βρετανικές νήσους, ακόμη και τα δυτικά και έσχατα μέρη του κόσμου· τα μεν των Ιουδαίων και των Ελλήνων παλαίωσαν και αφανίσθηκαν, ενώ τα του Χριστού παντού πιστεύονται, τιμώνται και βεβαιώνονται.

Όταν δε ο τότε τύραννος επέκτεινε την πικρία και την αγριότητα της ψυχής του μέχρι τον πόλεμο εναντίον της Εκκλησίας, και σήκωσε θεομάχο χέρι κατά της ευσέβειας, υπήρχαν κηρύγματα παντού, και διατάγματα είχαν απλωθεί σε κάθε αγορά και σε κάθε επίσημο τόπο να μην προσκυνείται ο Χριστός, ειδάλλως η ποινή για αυτούς που τον προσκυνούσαν θα ήταν ο θάνατος· και υπήρχε προσταγή να υποκύψουν όλοι στα είδωλα, και να θεωρούν θεούς πέτρες και ξύλα μορφοποιημένα με την τέχνη της γλυπτικής, ή, όσοι δεν πείθονταν, να υποστούν ανήκεστα βασανιστήρια· επικρατούσε δε σύγχυση και ταραχή σε όλη την πόλη, και λεηλασίες εις βάρος των ευσεβών· περιουσίες αρπάζονταν, τα σώματα των φιλοχρίστων καταξεσκίζονταν από τα χτυπήματα, γυναίκες σέρνονταν στη μέση της πόλης· δεν προκαλούσε έλεος η νεότητα, ούτε σεβασμό το γήρας· αλλά αυτοί που δεν αδικούσαν σε τίποτα υπέμεναν τα δεινά των κακούργων, τα δεσμωτήρια ασφυκτιούσαν, τα πλούσια σπίτια είχαν ερημώσει, και οι έρημοι ήταν γεμάτες από αυτούς που φυγαδεύονταν· και το έγκλημα για όσους τα υπέφεραν αυτά ήταν η ευσέβεια, και ο πατέρας παρέδιδε το παιδί, και ο γιος κατέδιδε τον πατέρα, αδελφοί μαίνονταν εναντίον αλλήλων, και οι δούλοι επαναστατούσαν εναντίον των κυρίων τους· μια φοβερή νύχτα είχε καταλάβει τη ζωή, καθώς όλοι αγνοούσαν ο ένας τον άλλον εξαιτίας της φρενοβλάβειας του διαβόλου· κατεδαφίζονταν οίκοι προσευχής από ανόσια χέρια, και ανατρέπονταν θυσιαστήρια, και δεν υπήρχε ούτε προσφορά ούτε θυμίαμα, ούτε τόπος για να προσφερθεί θυσία, αλλά μια φοβερή κατήφεια, σαν κάποιο σκοτεινό σύννεφο, κατείχε τα πάντα· είχαν εκδιωχθεί οι θεράποντες του Θεού, είχε δε σκορπιστεί όλη η χορεία των ευσεβών, και οι δαίμονες χόρευαν περιγελώντας, μολύνοντας τα πάντα με κνίσες και αίματα· τότε αυτός ο γενναίος, προλαβαίνοντας τον εξαναγκασμό των δικαστηρίων, αφού πέταξε τη ζώνη του αξιώματός του, έφυγε εκτός των ορίων, και αφού περιφρόνησε την εξουσία, περιφρόνησε τη δόξα, τον κάθε λογής πλούτο, τη συγγένεια, τους φίλους, τους υπηρέτες, τις απολαύσεις της ζωής, και όλα όσα είναι περιζήτητα στους ανθρώπους, απέδρασε προς τις πιο βαθιές και άβατες για τους ανθρώπους ερήμους, θεωρώντας τη ζωή μαζί με τα θηρία πιο ήμερη από την κοινωνία με τους ειδωλολάτρες, κατά το πρότυπο του ζηλωτή Ηλία· ο οποίος, όταν είδε να επικρατεί η ειδωλολατρία της Σιδωνίας, ανέβηκε στο όρος Χωρήβ, και διέμενε στο σπήλαιο, αναζητώντας τον Θεό, μέχρι που είδε τον Περιπόθητο, στον βαθμό που είναι δυνατόν σε άνθρωπο να δει τον Θεό.

Αυτές λοιπόν οι ουράνιες δυνάμεις λαμβάνουν την εντολή να μη βρέχουν πάνω στον ακανθοφόρο αμπελώνα, ο οποίος με τα δικά του αγκάθια στεφάνωσε τον Δεσπότη μου. —Γι' αυτόν τον λόγο, επικρατεί τώρα σιωπή του λόγου του Θεού σε εκείνη τη συναγωγή, και δεν υπάρχει πλέον προφήτης, ούτε άρχοντας, ούτε ηγέτης, παρά μόνο φοβερή και ανέφελη αιθρία, καθώς επιβεβαιώνεται επάνω της η παλαιά κατάρα, ότι: Και θα είναι ο ουρανός πάνω από το κεφάλι σου χάλκινος, και η γη κάτω από εσένα σιδερένια· και πάλι: Είθε ο Κύριος να μετατρέψει τη βροχή της γης σου σε σκόνη, και χώμα από τον ουρανό θα κατέβει επάνω σου, μέχρι να σε εξολοθρεύσει.

Ήχος ανθρώπων που θρηνούν ακούγεται στην πόλη, ήχος στους αγρούς, στους δρόμους, στις ερημιές. Μία αξιοθρήνητη φωνή ακούγεται από όλους, οι οποίοι εκστομίζουν λόγια θλιβερά. Έχει εξαλειφθεί η χαρά και η πνευματική ευφροσύνη. Σε πένθος μετατράπηκαν οι εορτές μας, οι οίκοι προσευχής έκλεισαν, σε αδράνεια έμειναν τα θυσιαστήρια της πνευματικής λατρείας. Δεν υπάρχουν πλέον συνάξεις Χριστιανών, ούτε καθέδρες διδασκάλων, ούτε σωτήρια διδάγματα, ούτε πανηγύρεις, ούτε νυκτερινές υμνωδίες, ούτε εκείνη η μακάρια αγαλλίαση, η οποία γεννιέται στις ψυχές όσων πιστεύουν στον Κύριο κατά τις συνάξεις και την κοινωνία των πνευματικών χαρισμάτων. Σε εμάς αρμόζει να λέμε ότι: «Δεν υπάρχει κατά τον καιρό τούτο άρχοντας ούτε προφήτης ούτε ηγούμενος ούτε προσφορά ούτε θυμίαμα, ούτε τόπος για να προσφέρουμε θυσία ενώπιον του Κυρίου και να βρούμε έλεος».

Κεφάλαιο θ΄ Κάποιος αδελφός πολεμούνταν από μάταιο λογισμό, ο οποίος του έλεγε ότι δήθεν είχε ήδη κατορθώσει κάτι στις αρετές. Εκείνος, θέλοντας να νικήσει τον λογισμό της υψηλοφροσύνης, πλησίαζε το χέρι του κάτω από το καζάνι που καιγόταν από τη φωτιά και έλεγε στον εαυτό του: «Να, καίγεσαι· μην υψηλοφρονείς πλέον. Διότι βλέπουμε ότι οι τρεις Παίδες βρίσκονταν μέσα στη φλόγα που έκαιγε, και κανείς από αυτούς δεν υψώθηκε στην καρδιά του· αλλά με πολλή ταπεινοφροσύνη υμνούσαν και δόξαζαν τον Θεό μέσα στην κάμινο, λέγοντας: “Με ψυχή συντετριμμένη και πνεύμα ταπεινώσεως είθε να γίνουμε δεκτοί ενώπιόν Σου”. Κι εσύ, ενώ στέκεσαι μέσα στην άνεση, υψηλοφρονείς;» Και με αυτόν τον τρόπο νίκησε τον δαίμονα της υψηλοφροσύνης.

Γι' αυτό και η Αγία Γραφή μαρτυρεί λέγοντας: και ο άνθρωπος Μωυσής ήταν πάρα πολύ πράος, περισσότερο από όλους τους ανθρώπους που υπήρχαν πάνω στη γη. Αλλά είσαι ωραίος στην όψη, και ισχυρός στη δύναμη, και φορείς διάδημα; Όμως δεν έφτασες στα μέτρα του βασιλιά Δαβίδ, ο οποίος ταπεινοφρονώντας έλεγε: εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος. Αλλά έχεις γνώση και σοφία και εγκράτεια; Όμως δεν έφτασες στα μέτρα των τριών παίδων, και του προφήτη Δανιήλ· εκ των οποίων ο μεν έλεγε: σε Εσένα, Κύριε, ανήκει η δικαιοσύνη, και σε εμάς η ντροπή του προσώπου, όπως ακριβώς σήμερα· οι δε: ας γίνουμε δεκτοί με συντετριμμένη ψυχή και πνεύμα ταπεινώσεως.

Και όταν θέλησαν να αποδώσουν κάτι στον Θεό, ερευνώντας τα βάθη με το Άγιο Πνεύμα στην καρδιά τους, όντες άγιοι, και αναλογιζόμενοι τον ουρανό και όλα όσα υπάρχουν σε αυτόν, καθώς και τη γη και όλα όσα υπάρχουν κάτω από αυτήν, και θεωρώντας ότι όλα όσα υπάρχουν δεν είναι άξια να προσφερθούν ως προσφορά στον Θεό (διότι δεν είχαν την εξουσία να προσφέρουν στον Θεό πράγματα ανώτερα από τους ίδιους), και σύμφωνα με την αξία τους και την εξουσία τους, θέλοντας μόνο με ύμνους να υμνούν τον Θεό (διότι αυτό είναι το γεγραμμένο: «προσφέρετε θυσία αινέσεως» και «θυσία αινέσεως θα με δοξάσει»), έχοντας ήδη μεταβάλει την Παλαιά σε Καινή Διαθήκη παρακινούμενοι από το Άγιο Πνεύμα, μη έχοντας ανάγκη από θυσίες ζώων ούτε από ολοκαυτώματα (διότι λένε: «δεν υπάρχει τόπος για να προσφερθούν καρπώματα ούτε θυσία ούτε θυσιαστήριο», καθώς τα πάντα έχουν συμπεριληφθεί), επιθυμώντας δε να προσφέρουν τέτοιου είδους αίνεση και αφήνοντας κατά μέρος τη δική τους μικρότητα, συμπεριφέρονται με ταπεινοφροσύνη («διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί»· διότι μαζί με το χάρισμα της σωτηρίας τους λαμβάνουν και αυτή τη δωρεά της ταπεινοφροσύνης) και θέλουν να προσφέρουν τον αίνο στον Θεό και να μην αποκάμουν. Και αφού δοκίμασαν τους εαυτούς τους για την άρρητη δοξολογία του Θεού, θεωρούν σωστό να συμπαραλάβουν μαζί τους ολόκληρη την κτίση στη δοξολογία και αρχίζουν να μιλούν, έχοντας συμπεριλάβει όλη τη δημιουργία.

«καὶ μὴ διασκεδάσῃς» Μην αφήσεις να λησμονηθεί η διαθήκη σου, την οποία συνήψες με τους πατέρες μας. «καὶ μὴ ἀποστήσῃς» Αλλά ως συμπαθής Θεός συμφιλιώσου. «δι’ Ἀβραάμ» Για χάρη τους σπλαγχνίσου ολόκληρο το γένος· διότι εσύ ο ίδιος τους αναγνώρισες ως πατέρες, και αυτοί αναγνώρισαν εσένα ως πατέρα. «οἷς ἐλάλησας» Διότι, εάν πλήθυνας τόσο πολύ τον λαό σου, τώρα μην τους καταστρέψεις. «ὅτι δέσποτα» Μολονότι ήμασταν εκλεκτοί, λέει, υποστήκαμε ατίμωση. «καί ἐσμεν ταπεινοί» Διότι όλα τα έθνη μας καταπάτησαν, επειδή παροξύναμε τον Θεό. «καὶ οὐκ ἔστιν» Διότι, ευρισκόμενοι στην αιχμαλωσία, στερήθηκαν όλα τα πολύτιμα του νόμου. «οὐδὲ ὁλοκαύτωσις» Διότι δεν υπήρχε ο καθορισμένος από τον νόμο τόπος, στον οποίο έπρεπε να επιτελούνται τα έργα του νόμου. «οὐ τόπος» Διότι, εφόσον καταστράφηκε ο τόπος, προφανώς καταστράφηκαν μαζί και τα όσα τελούνταν στον τόπο. «ἀλλ’ ἐν ψυχῇ» Διότι σε αυτά ευαρεστείται ο Θεός. «ὡς ἐν ὁλοκαυτώμασιν» Διότι η πίστη έχει μεγαλύτερη δύναμη από τους αμνούς και τις δαμαλίδες. «καὶ ὡς ἐν μυριάσιν» Διότι η ταπείνωση και η ευσέβεια έχουν ισχύ και υπολογίζονται πάνω από όλα. «οὕτως γενέσθω» Διότι στην προαίρεση που πηγάζει από την καρδιά δίδεται προσοχή περισσότερο από τις νομικές θυσίες. «καὶ ἐκτελέσαι» Διότι το να ακολουθεί κανείς τον Θεό είναι ανώτερο από όλα. «ὅτι οὐκ ἔστιν» Διότι η ελπίδα δεν ντροπιάζει. «καὶ νῦν» Και τώρα, λέει, προσπίπτοντας παρακαλούμε: δέξου τη μετάνοιά μας. «μὴ καταισχύνῃς» Δηλαδή, εσύ ο ίδιος να μας παιδαγωγήσεις και όχι οι εχθροί μας, ώστε να μην υποστούμε καταισχύνη.

Διότι ο Ηλί, επειδή εξόργισε τον Θεό εξαιτίας αυτού, προκάλεσε σε τέτοιο βαθμό την οργή Του, ώστε Εκείνος να αποστραφεί ολόκληρο το έθνος. Δείχνοντας λοιπόν ο συγγραφέας αυτών των λόγων ότι ο Θεός τους είχε αποστραφεί εντελώς, έλεγε: «Ο λόγος ήταν πολύτιμος, και δεν υπήρχε όραμα ξεκάθαρο», εννοώντας εδώ ως «τίμιο» (πολύτιμο) το σπάνιο· διότι μέσω αυτών φανέρωσε ότι το χάρισμα της προφητείας σπάνιζε τότε. Πάλι κάποιος άλλος, θρηνώντας και οδυρόμενος για την οργή του Θεού, έλεγε: «Δεν υπάρχει άρχοντας, ούτε προφήτης σε τούτον τον καιρό»· και πάλι ο ευαγγελιστής λέει: «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα Άγιο, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί».

Ο λόγος ήταν σπάνιος και δεν υπήρχε ευδιάκριτο όραμα· διότι δεν υπάρχει άρχοντας ούτε προφήτης κατά τον καιρό τούτο. Διότι δεν υπήρχε ακόμη Άγιο Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί. Σας συμφέρει να αναχωρήσω εγώ· διότι, εάν εγώ δεν αναχωρήσω, Εκείνος δεν θα έλθει. Επομένως, αποτελεί σημάδι της οργής του Θεού το να μην υπάρχει το Άγιο Πνεύμα. Όταν δεις το Άγιο Πνεύμα να καταπέμπεται πλουσιοπάροχα, μην αμφιβάλλεις πλέον καθόλου για την καταλλαγή.

Άκουσε πάλι τον Παύλο που λέει: «Δεν γνωρίζω τίποτε εις βάρος μου, αλλά με αυτό δεν έχω δικαιωθεί». Βλέπεις ότι αυτό δεν τον οδήγησε στην υπερηφάνεια, αλλά με κάθε τρόπο τον συγκρατούσε και τον ταπείνωνε, και μάλιστα ενώ είχε ανέλθει στην υψηλότερη κορυφή; Και οι τρεις παίδες βρίσκονταν μέσα στη φωτιά, στο μέσον της καμίνου, και τι έλεγαν; «Αμαρτήσαμε, ανομήσαμε μαζί με τους πατέρες μας». Αυτό σημαίνει να έχει κανείς καρδιά συντετριμμένη. Γι' αυτόν τον λόγο μπορούσαν να πουν: «Αλλά ας γίνουμε δεκτοί με καρδιά συντετριμμένη και με πνεύμα ταπεινώσεως». Έτσι και αφού έπεσαν στην κάμινο, ταπεινώθηκαν πάρα πολύ, και μάλιστα περισσότερο από ό,τι πριν πέσουν. Διότι, επειδή είδαν το θαύμα που συντελέστηκε, θεωρώντας τους εαυτούς τους ανάξιους της σωτηρίας, οδηγήθηκαν στη βαθιά ταπεινοφροσύνη. Διότι, όταν πειστούμε ότι έχουμε δεχθεί μεγάλες ευεργεσίες δίχως να το αξίζουμε, τότε αισθανόμαστε τη μεγαλύτερη συντριβή.

Διότι, βεβαίως, δεν πονούσαν για τους εαυτούς τους, οι οποίοι είχαν σωθεί· αλλά, επειδή θεωρούσαν ότι κυρίως τότε είχαν παρρησία, για τον λόγο αυτόν προσεύχονταν υπέρ εκείνων. Γι' αυτό και έλεγαν: «Ας γίνουμε δεκτοί με ψυχή συντετριμμένη και με πνεύμα ταπεινώσεως». Για χάρη αυτών και ο Ιησούς διέρρηξε τα ιμάτιά του· για χάρη αυτών και ο Ιεζεκιήλ θρηνούσε και οδυρόταν, βλέποντάς τους να κατακόβονται· και ο Ιερεμίας έλεγε: «Αφήστε με, θα κλάψω πικρά». Και πριν από αυτό δε, επειδή δεν τολμούσε να παρακαλέσει για την παντελή άφεση των δεινών, ζητούσε προθεσμία λέγοντας: «Έως πότε, Κύριε;» Διότι ολόκληρο το γένος των αγίων είναι φιλόστοργο. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Ενδυθείτε, λοιπόν, ως εκλεκτοί του Θεού άγιοι, σπλάγχνα οικτιρμών, χρηστότητα, ταπεινοφροσύνη».

Αλλά όχι η δική μας. Εκείνη καθιστούσε το θύμα νεκρό· αυτή όμως καθιστά το θύμα ζωντανό. Διότι, όταν νεκρώσουμε τα μέλη μας, τότε θα μπορέσουμε να ζήσουμε· επειδή καινούργιος είναι αυτός ο νόμος της θυσίας, γι' αυτό και είναι παράδοξος ο τρόπος του πυρός. Διότι δεν έχει ανάγκη από ξύλα και υποκείμενη ύλη, αλλά το δικό μας πυρ ζει από μόνο του, και ούτε κατακαίει το ιερείο, αλλά μάλλον το ζωοποιεί. Αυτήν τη θυσία ζητούσε ανέκαθεν ο Θεός· γι' αυτό και έλεγε ο προφήτης: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα». Και οι τρεις παίδες αυτήν πρόσφεραν λέγοντας: «Δεν υπάρχει άρχοντας ούτε προφήτης ούτε τόπος για να προσφέρουμε ολοκαύτωμα και να βρούμε έλεος, αλλά ας γίνουμε δεκτοί με ψυχή συντετριμμένη και πνεύμα ταπεινώσεως». Παρατήρησε δε πώς χρησιμοποιεί την κάθε λέξη με πολλή ακρίβεια. Διότι δεν είπε: «Κάντε τα σώματά σας θυσία», αλλά «Παρουσιάστε»· σαν να έλεγε: «Μην έχετε πλέον τίποτα το κοινό με αυτά· σε άλλον τα έχετε παραδώσει».

β΄. Διότι πολλοί είναι οι τρόποι της ταπεινοφροσύνης· και άλλος μεν είναι ταπεινός με μέτρο, άλλος δε με κάθε υπερβολή. Αυτήν την ταπεινοφροσύνη επαινεί και ο μακάριος προφήτης, περιγράφοντας όχι απλώς τον νου μας να είναι κατεσταλμένος, αλλά σφόδρα συντετριμμένος, με τα εξής λόγια: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». Και οι τρεις παίδες εξάλλου αυτήν προσφέρουν στον Θεό αντί για μεγάλη θυσία, λέγοντας: «Αλλά με ψυχή συντετριμμένη και με πνεύμα ταπείνωσης ας γίνουμε δεκτοί».

ι'. Διότι, το ότι αυτή η θυσία —εννοώ την ταπεινοφροσύνη— είναι πολύ ανώτερη από την ιουδαϊκή, όχι μόνο τώρα, αλλά ήταν και τότε, αποδεικνύεται από εκείνους τους τρεις παίδες, οι οποίοι στο καμίνι της Βαβυλώνας μετέτρεψαν τη φλόγα σε πηλό, οι νέοι που ήταν συνετοί σαν γέροντες, οι λίγοι που στάθηκαν δυνατότεροι από τους πολλούς, οι αιχμάλωτοι που αποδείχθηκαν ισχυρότεροι από τον βασιλιά, αυτοί που έχασαν την πατρίδα τους αλλά δεν έχασαν την πίστη τους, οι γυμνοί και ταυτόχρονα ενδεδυμένοι, οι φτωχοί και ταυτόχρονα εύποροι, οι δούλοι που ήταν ανώτεροι από τους ελεύθερους, αυτοί που μετέτρεψαν το καμίνι σε δροσιά και μετέβαλαν τα στοιχεία της φύσεως, αυτοί που έσβησαν την ενέργεια του πυρός, αυτούς που έδεσε ο τύραννος και τους έλυσε η φωτιά, αυτοί ικέτευαν και έλεγαν: «Αμαρτήσαμε, παρανομήσαμε, αδικήσαμε, αποστατώντας από Σένα. Δεν υπάρχει πλέον άρχοντας, ούτε προφήτης, ούτε ηγέτης, ούτε τόπος για να προσφέρουμε κάρπωμα ενώπιόν Σου και να βρούμε έλεος· αλλά είθε να γίνουμε δεκτοί με ψυχή συντετριμμένη και με πνεύμα ταπεινώσεως. Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την περιφρονήσει».

Και όπως ακριβώς έλεγαν οι τρεις παίδες: «Δεν υπάρχει σε τούτο τον καιρό ούτε άρχοντας, ούτε προφήτης, ούτε ηγέτης, ούτε ολοκαύτωμα, ούτε θυσία, ούτε τόπος για να προσφέρουμε θυσία ενώπιόν σου και να βρούμε έλεος, αλλά ας γίνουμε δεκτοί με ψυχή συντετριμμένη και με πνεύμα ταπεινώσεως»· έτσι λοιπόν και οι μάρτυρες, βλέποντας τα θυσιαστήρια να ισοπεδώνονται, τις εκκλησίες να σφραγίζονται, τους ιερείς να διώκονται και όλους τους πιστούς να εξορίζονται, έσπευδαν να προσφέρουν τους εαυτούς τους στον Δεσπότη Χριστό αντί για όλα τα άλλα· και εγκαταλείποντας τα στρατιωτικά τάγματα, βιάζονταν να ενωθούν με τους αγγελικούς χορούς. Διότι, όπως έλεγαν: «Ακόμη κι αν δεν πεθάνουμε τώρα, οπωσδήποτε θα πεθάνουμε λίγο αργότερα και θα υποστούμε το ίδιο ακριβώς πράγμα. Είναι προτιμότερο να πεθάνουμε για τον Βασιλέα των αγγέλων, παρά για έναν άνθρωπο που διαπράττει τέτοιες ασέβειες. Είναι προτιμότερο να θέσουμε τα όπλα μας στην υπηρεσία της άνω πατρίδας, παρά της κάτω, η οποία καταπατείται. Εδώ, ακόμη κι αν πεθάνει κανείς, δεν πρόκειται να λάβει από τον βασιλιά τίποτα που να είναι αντάξιο της προθυμίας του».

Και πάλι οι τρεις παίδες, κατά την παραμονή τους στη Βαβυλώνα, έλεγαν: «Δεν υπάρχει αυτή την εποχή άρχοντας και προφήτης, ούτε τόπος για να προσφέρουμε θυσία ενώπιόν σου και να βρούμε έλεος». Αν και βέβαια υπήρχε εκεί άφθονος τόπος, επειδή όμως δεν υπήρχε ο ναός, παρέμεναν χωρίς να προσφέρουν θυσίες. Και προς άλλους πάλι λέει ο Θεός μέσω του Ζαχαρία: «Μήπως νηστέψατε για εμένα επί εβδομήντα χρόνια;», αναφερόμενος στα χρόνια της αιχμαλωσίας. Πώς λοιπόν εσύ τώρα νηστεύεις, πες μου, τη στιγμή που οι πρόγονοί σου ούτε θυσίασαν, ούτε νήστεψαν, ούτε εόρτασαν;

Το ότι δε όχι μόνο δεν επιτρεπόταν να προσφέρουν θυσίες, αλλά ούτε καν να ψάλλουν έξω από τον ναό, και αυτό το φανέρωσε ο προφήτης. Διότι, όταν κάποτε οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι στη Βαβυλώνα και εκείνοι που τους είχαν αιχμαλωτίσει επιθυμούσαν να ακούσουν την ιουδαϊκή ωδή και τους έλεγαν: «Ψάλτε μας από τις ωδές της Σιών», εκείνοι, δηλώνοντάς τους ότι δεν είναι θεμιτό να ψάλλουν έξω από τα Ιεροσόλυμα, έλεγαν: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;». Όσο για το ότι ούτε νήστεψαν σε ξένη γη, άκουσε τι τους λέει ο Θεός μέσω του Ζαχαρία: «Μήπως νηστέψατε για μένα τα εβδομήντα αυτά έτη;», υπονοώντας τον χρόνο της αιχμαλωσίας. Και για τις θυσίες επίσης, το ότι επιτρεπόταν να προσφέρονται μόνο εκεί, και αυτό έχει αποδειχθεί. Γι' αυτό και οι τρεις παίδες έλεγαν: «Δεν υπάρχει άρχοντας ούτε προφήτης σε τούτον τον καιρό, ούτε τόπος για να προσφέρουμε θυσία και να βρούμε έλεος». Και βέβαια υπήρχε τόπος στη Βαβυλωνία, αλλά δεν ήταν ο καθορισμένος από τον νόμο τόπος. Διότι είχαν ακούσει τον Μωυσή να λέει: «Πρόσεχε τον εαυτό σου να μην προσφέρεις τα ολοκαυτώματά σου, παρά μόνο στον τόπο που θα εκλέξει ο Κύριος ο Θεός σου». Όταν λοιπόν δεν επιτρεπόταν ούτε να προσφέρουν θυσίες, ούτε να ψάλλουν, ούτε να εξαγνίζονται, ούτε να αναγιγνώσκουν τον νόμο —διότι και γι' αυτό το ίδιο πράγμα απηύθυνε εγκαλέσματα πάλι άλλος προφήτης, λέγοντας και προβάλλοντάς το ως μεγάλη κατηγορία:

Σε τι, πες μου, έβλαψαν την αρετή των τριών παίδων τα δεινά που τους βρήκαν; Δεν ήταν άραγε νέοι, και μάλιστα εντελώς νέοι, όταν σε ανώριμη ηλικία υπέμειναν εκείνη τη σκληρή αιχμαλωσία και έκαναν τη μακρινή αποδημία, και όταν, ερχόμενοι σε ξένη γη, αποχωρίστηκαν και την πατρίδα και την οικία και τον ναό και το θυσιαστήριο και τις θυσίες και τις προσφορές και τις σπονδές, αλλά ακόμη και αυτή την ίδια την ψαλμωδία; Διότι όχι μόνο η οικία τους τούς ήταν απρόσιτη, αλλά εξαιτίας αυτού και πολλά είδη της λατρείας. Δεν παραδόθηκαν σε βάρβαρα χέρια και σε λύκους μάλλον παρά σε ανθρώπους, και —το σκληρότερο από όλα— αφού εξορίστηκαν σε μια τόσο μακρινή και βάρβαρη γη υπό τον σκληρότατο νόμο της αιχμαλωσίας, στερούνταν διδασκάλου, προφήτη και άρχοντα; «Διότι δεν υπάρχει», λέει, «άρχοντας ούτε προφήτης και ηγούμενος, ούτε τόπος για να προσφέρουμε καρπούς ενώπιόν σου και να βρούμε έλεος». Αλλά και στο βασιλικό ανάκτορο οδηγήθηκαν σαν σε κάποιον σκόπελο και γκρεμό και σε πέλαγος γεμάτο από υφάλους και σπηλιάδες, αναγκαζόμενοι να πλεύσουν εκείνη τη φοβερή θάλασσα χωρίς κυβερνήτη και πρωρέα και ναύτες και ιστία, εγκλωβισμένοι στις βασιλικές αυλές ακριβώς όπως σε ένα δεσμωτήριο.

Και τους επιβλήθηκε αγώνας δυσκολότερος από τον προηγούμενο, και το καμίνι άναβε, και βαρβαρικό στράτευμα μαζί με τον βασιλιά παρατασσόταν εναντίον τους, και ολόκληρη η περσική δύναμη κινητοποιούνταν. Και τα πάντα μηχανεύονταν για την εξαπάτηση και τον εξαναγκασμό τους, με διάφορα είδη μουσικής, ποικίλους τρόπους βασανιστηρίων και απειλές· και η όψη από παντού ήταν φοβερή, και τα λόγια πιο φοβερά από την όψη. Αλλά όμως, επειδή δεν πρόδωσαν τον εαυτό τους, αλλά προσέφεραν ό,τι εξαρτιόταν από τους ίδιους, σε τίποτα απολύτως δεν βλάφτηκαν, αλλά μάλιστα στεφανώθηκαν με στεφάνια πιο λαμπρά από τα προηγούμενα. Διότι, βέβαια, ο Ναβουχοδονόσορ τους έδεσε και τους έριξε στο καμίνι, όμως δεν τους έβλαψε καθόλου, αλλά αντίθετα τους ωφέλησε τα μέγιστα και τους κατέστησε πιο ένδοξους. Και ενώ δεν είχαν ούτε ναό —διότι πάλι τα ίδια θα πω— ούτε θυσιαστήριο, ούτε πατρίδα, ούτε ιερείς, ούτε προφήτες, ευρισκόμενοι σε ξένη και βαρβαρική χώρα, μέσα στο ίδιο το καμίνι, ανάμεσα σε ολόκληρο εκείνο το στράτευμα, μπροστά στα μάτια του ίδιου του βασιλιά που τα προκαλούσε αυτά, έστησαν λαμπρό τρόπαιο και κατήγαγαν περιφανή νίκη, ψάλλοντας εκείνη τη θαυμαστή και παράδοξη ωδή, η οποία από τότε μέχρι σήμερα ψάλλεται παντού στην οικουμένη και πρόκειται να ψάλλεται και στις επερχόμενες γενεές.

«Άκουσε, Κύριε, ελέησε, διότι είσαι Θεός ελεήμων, και ελέησε.» «Με ψυχή συντετριμμένη και με πνεύμα ταπεινώσεως ας γίνουμε δεκτοί, όπως με τα ολοκαυτώματα.» «Μη λιγοψυχήσεις στην προσευχή σου· μην εμποδιστείς να αποδώσεις την ευχή σου στον κατάλληλο καιρό.» «Όταν προσεύχεσαι, δεν θα είσαι όπως οι σκυθρωποί υποκριτές, διότι τους αρέσει να προσεύχονται στεκόμενοι στις συναγωγές και στις γωνίες των πλατειών, για να φανούν στους ανθρώπους. Αλήθεια σας λέω: έχουν ήδη λάβει την αμοιβή τους. Εσύ όμως, όταν προσεύχεσαι, μπες στο ιδιαίτερο δωμάτιό σου. Και όταν προσεύχεστε, μη φλυαρείτε όπως οι εθνικοί· διότι νομίζουν ότι με την πολυλογία τους θα εισακουστούν. Μην τους μοιάσετε, λοιπόν. Διότι ο Πατέρας σας γνωρίζει από τι έχετε ανάγκη, προτού εσείς του το ζητήσετε. Έτσι, λοιπόν, να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών», και τα εξής. «Ζητάτε, και θα σας δοθεί· ψάχνετε, και θα βρείτε· χτυπάτε, και θα σας ανοιχθεί. Διότι καθένας που ζητά, λαμβάνει.» «Τότε προσήλθαν οι μαθητές στον Ιησού ιδιαιτέρως και είπαν: Γιατί εμείς δεν μπορέσαμε να το εκβάλουμε; Και ο Ιησούς τούς είπε: Εξαιτίας της απιστίας σας.»

Επειδή, λοιπόν, αν και ήταν δίκαιοι, ταπείνωναν τους εαυτούς τους, έλαβαν Πνεύμα ταπεινώσεως, το χάρισμα της ταπεινοφροσύνης· γι' αυτό, γνωρίζοντας τη χάρη, λένε: «αλλά ας γίνουμε δεκτοί με ψυχή συντετριμμένη και με πνεύμα ταπεινώσεως». Όταν δε αυτός που λαμβάνει ολόκληρο το δώρο γεμίσει από χάρη, λέγεται ότι έχει λάβει πνεύμα πληρώσεως· έτσι είχαν πνεύμα πληρώσεως οι απόστολοι, όπως έχει γραφτεί: «τότε ο Παύλος, αφού γέμισε από Άγιο Πνεύμα». Ο Δαβίδ, πάλι, ζητά «Πνεύμα ευθές», αυτό που οδηγεί στην ευθύτητα, και επίσης «Πνεύμα ηγεμονικό», το χάρισμα που κυριαρχεί επί των παθών και που κάνει την ψυχή να μην είναι υπόδουλη στα πάθη. Αλλά αυτά μεν είναι αρκετά σχετικά με την ομωνυμία του Πνεύματος· σχετικά δε με τον όρο της εκπορεύσεως, πρέπει να εξηγήσουμε στη συνέχεια.

Διότι κατ' αυτόν τον τρόπο το Άγιο Πνεύμα προετοίμασε τη γλώσσα τους, ώστε να εξομολογηθούν και να προσευχηθούν υπέρ όλου του λαού. «Και μας παρέδωσες σε χέρια εχθρών άνομων, απεχθών», δηλαδή αισχρών και ακάθαρτων, «και σε βασιλιά πονηρότατο σε όλη τη γη», δηλαδή στον Ναβουχοδονόσορα, «και δεν υπάρχει σε αυτόν τον καιρό άρχοντας και προφήτης και ηγέτης». Είχαν βέβαια και άρχοντες και προφήτες, και τον Ιεζεκιήλ και τον Δανιήλ, αλλά ως αιχμάλωτοι δεν μπορούσαν ούτε να διοικούν ούτε να μιλούν. Και αυτοί βέβαια διεκτραγωδούσαν αυτά «μέσα από τη φλόγα του καιόμενου» καμινιού. «Οι δε υπηρέτες του βασιλιά δεν σταματούσαν να καίνε το καμίνι με νάφθα και πίσσα και στουπί και κληματόβεργες», διότι τέτοια υλικά τρέφουν το πυρ και είναι καυστικά, από τα οποία «διαχεόταν η φλόγα πάνω από το καμίνι σε ύψος σαράντα εννέα πήχεων», και η προσπάθεια αποσκοπούσε στο να κατακάψουν αυτούς που είχαν ριχτεί στη μέση του καμινιού.

Και βεβαίως ονομάζεται Πνεύμα πίστεως και επαγγελίας και δυνάμεως και αποκαλύψεως, βουλής και ισχύος και ευσεβείας και πραότητος· «Εάν κάποιος άνθρωπος περιπέσει σε κάποιο παράπτωμα, εσείς», λέει, «οι πνευματικοί, να τον διορθώνετε με Πνεύμα πραότητος», όπως αναφέρει ο Παύλος, η πύρινη γλώσσα του Πνεύματος. Και βεβαίως είναι και Πνεύμα αισθήσεως· διότι λέγουν τα Λόγια της Γραφής: «Ιδού, κάλεσα ονομαστικά τον Βεσελεήλ· τον γέμισα με Πνεύμα σοφίας και επιστήμης και αισθήσεως». Όχι μόνο αυτό, αλλά ονομάζεται και Πνεύμα ταπεινώσεως, όπως κάπου ψάλλουν οι παίδες δροσιζόμενοι μέσα στη φωτιά: «Αλλά ας γίνουμε δεκτοί με ψυχή συντετριμμένη και με Πνεύμα ταπεινώσεως».

Τι να πούμε για τα υπόλοιπα; Αναθεματίζονται οι άγιοι πατέρες μας και εγκωμιάζονται οι ασεβείς. Τα νήπια ανατρέφονται με τα δόγματα της ασέβειας, σύμφωνα με τον τόμο που δόθηκε στους δασκάλους. Δεν υπάρχει πουθενά στα κατοικημένα μέρη καταφύγιο σωτηρίας. Δεν μπορεί κανείς να ξεστομίσει κανέναν ευσεβή λόγο, και η καταδίωξη είναι τόσο κοντά, ώστε ο άνθρωπος να φυλάγεται ακόμη και από τη σύζυγό του. Πληροφοριοδότες και καταδότες είναι μισθωμένοι από τον κυβερνήτη ειδικά για αυτό, για να βρουν πού κάποιος λέει κάτι που δυσαρεστεί τον Καίσαρα ή δεν συμμετέχει στην ασέβεια ή αν έχει κάποιο βιβλίο που γράφει κάτι για τις εικόνες ή αν έχει την ίδια την εικόνα. Κι αν κάποιος συλληφθεί να υποδέχεται κάποιον φυγάδα ή να υπηρετεί όσους είναι φυλακισμένοι για τον Κύριο, αμέσως αρπάζεται, ξυλοκοπείται και εξορίζεται, με αποτέλεσμα ακόμη και οι κύριοι να υποκύπτουν στους δούλους τους από τον φόβο της καταγγελίας. Σε εμάς ταιριάζει να λέμε ότι σε τούτον τον καιρό δεν υπάρχει άρχοντας, ούτε προφήτης, ούτε ηγούμενος, ούτε τόπος για να προσφέρουμε θυσία ενώπιον του Κυρίου και να βρούμε έλεος.