Πατερικές αναφορές στο ΔΑΝΙΗΛ - ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΑΖΑΡΙΟΥ ΚΑΙ ΥΜΝΟΣ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ 1:27

Διότι ο Θεός, αφού αποδέχθηκε τη δέηση του δικαίου, ξαφνικά καταστρέφει τον άρχοντα, αποκόπτοντάς τον από την εξουσία με διαδοχή ή με θάνατο ή ακόμη και υποβάλλοντάς τον σε δήμευση και φυλάκιση, και βρέθηκε αυτός που αγωνιούσε για τη ζωή του να ανακουφίζεται μέσα στη θλίψη. «Διότι θα ευφρανθεί ο δίκαιος, όταν δει την εκδίκηση του ασεβούς.» Επειδή, αυτόν που περίμενε ως δημευτή, αυτόν είδε να του δημεύεται η περιουσία, λέγοντας: «Μέσα στη θλίψη μού έδωσες άνεση·» μέσα στην τρικυμία και το πέλαγος μου έφερες λιμάνι· στην ερημία των πραγμάτων, όπως στον Ισραήλ μέσα στην έρημο, μου έδειξες αφθονία, διότι, όπως τον Φαραώ, μου έδειξας τον εχθρό να καταποντίζεται. «Μέσα στη θλίψη μού έδωσες άνεση·» μέσα στο καμίνι των πειρασμών μου έστειλες δροσοφόρο άγγελο, όπως στους Τρεις Παίδες, και ο πειρασμός και η θλίψη κατέλαβαν τους αντιδίκους, όπως η φλόγα της καμίνου τους Βαβυλωνίους. «Μέσα στη θλίψη μού έδωσες άνεση·» μέσα στη φυλακή, ενώ ήμουν δεμένος με σίδερα όπως ο Πέτρος, μου ανέτειλες το φως, και Εκείνος που έλυσε τον απόστολο Πέτρο απάλλαξε κι εμένα από την κατηγορία, και τους άγριους και απάνθρωπους δημίους, όπως τότε τους στρατιώτες, υπέβαλε στην τιμωρία αντί για εμένα. Διότι «ο δίκαιος διασώζεται από την παγίδα, και αντί γι' αυτόν παραδίδεται ο ασεβής». Έπειτα, σαν να ρωτήθηκε ο Δαβίδ: Και τι έλεγες στον Θεό όταν προσευχόσουν; Μήπως εξέτεινες μακροσκελή λόγο, μήπως κατέγραψες έναν μεγάλο κατάλογο ονομάτων και λέξεων; Αποκρίνεται και λέει: Ο Θεός δεν χρειάζεται πολυλογία, Εκείνος που αρκείται έστω και σε έναν μόνο στεναγμό.

Η φωνή του Κυρίου διακόπτει τη φλόγα του πυρός. Διακόπηκε βέβαια η φλόγα του πυρός και κατά την ιστορία των τριών παίδων στη Βαβυλώνα, όταν η κάμινος ξεχύθηκε προς τα πάνω σαράντα εννέα πήχεις και κατέκαιγε όλους όσους βρίσκονταν τριγύρω· αφού όμως διακόπηκε με το πρόσταγμα του Θεού, δέχθηκε μέσα της πνοή, παρέχοντας στους παίδες, μέσα σε ειρηνική κατάσταση, γλυκύτατη αναπνοή και αναψυχή, σαν να βρίσκονταν σε κάποια σκιά δέντρων. Διότι έγινε, όπως λέει, σαν πνοή δροσιάς που φυσούσε απαλά. Και είναι βέβαια κατά πολύ πιο θαυμαστό να διακοπεί η φύση του πυρός, παρά να διαχωριστεί η Ερυθρά θάλασσα σε μέρη. Αλλά όμως η φωνή του Κυρίου διακόπτει ακόμη και το φυσικώς συνεχές και ενωμένο στοιχείο του πυρός. Αν και το πυρ φαίνεται στην ανθρώπινη αντίληψη πως είναι άτμητο και αδιαίρετο, εντούτοις με το πρόσταγμα του Κυρίου διακόπτεται και διαχωρίζεται.

Έτρωγε χόρτο σαν το βόδι· διότι ήταν κτηνώδης, μη γνωρίζοντας αυτόν που του είχε δώσει τη βασιλεία. Το σώμα του βράχηκε από τη δροσιά· επειδή, αφού το μέσο της καμίνου έγινε για τον Ανανία και τους συντρόφους του σαν άνεμος δροσιάς που συρίζει, αν και το είδε δεν πίστεψε. Αλλά αργότερα μετανοεί, έχοντας συνετιστεί, όπως λέει ο ίδιος: Εγώ, ο Ναβουχοδονόσορ, ύψωσα τα μάτια μου στον ουρανό, και ευλόγησα τον Ύψιστο, και αίνεσα αυτόν που ζει στους αιώνες. Και επειδή είχε μαστιγωθεί για πολλά χρόνια, αίνεσε αυτόν που ζει στους αιώνες, και ομολόγησε αυτόν που του έδωσε τη βασιλεία, και αναγνώρισε τον Βασιλέα των βασιλευόντων.

Η προσευχή είναι φυλακτό της σωφροσύνης, παιδαγωγός του θυμού, καταστολή της υπεροψίας, καθαρτήριο της μνησικακίας, καθαίρεση του φθόνου, διόρθωση της ασέβειας. Η προσευχή είναι ισχύς των σωμάτων, ευημερία του οίκου, ευνομία της πόλεως, δύναμη της βασιλείας, τρόπαιο στον πόλεμο, ασφάλεια της ειρήνης. Η προσευχή είναι σφραγίδα της παρθενίας, πίστη του γάμου, όπλο των οδοιπόρων, φύλακας αυτών που κοιμούνται, θάρρος αυτών που αγρυπνούν, ευφορία των γεωργών, σωτηρία όσων ταξιδεύουν στη θάλασσα. Η προσευχή είναι συνήγορος των δικαζομένων, ανακούφιση των δεσμωτών, παρηγοριά των λυπημένων, ευφροσύνη όσων χαίρονται, ενίσχυση των πενθούντων, εορτή των γενεθλίων, στέφανος των συζύγων, σάβανο όσων πεθαίνουν. Η προσευχή είναι συνομιλία με τον Θεό, ισοτιμία με τους Αγγέλους, προκοπή των αγαθών, αποτροπή των κακών, διόρθωση των αμαρτημάτων. Η προσευχή έκανε το κήτος οίκο για τον Ιωνά, ενώ τον Εζεκία τον επανέφερε στη ζωή από τις πύλες του θανάτου· και για τους παίδες στη Βαβυλώνα μετέτρεψε τη φλόγα σε δροσερή αύρα. Μέσω της προσευχής ο Ηλίας έδεσε τον ουρανό ώστε να μη βρέξει για τρία έτη και έξι μήνες.

βʹ. Αναφορικά με το προκείμενο ρητό του Ευσεβίου Καισαρείας, «Φωνή Κυρίου διακόπτοντος φλόγα πυρός». Η φλόγα του πυρός διακόπηκε βέβαια στη Βαβυλώνα, καθώς διαχωρίστηκε με το πρόσταγμα του Θεού· δέχθηκε μέσα της μια γλυκύτατη πνοή και αναψυχή, η οποία παρεχόταν στους παίδες, σαν να βρίσκονταν σε κάποια σκιά δέντρων σε ειρηνική κατάσταση· διότι έγινε, όπως λέγει, σαν πνοή δροσιάς που φυσούσε απαλά.

Διαχωρίστηκε μεν στη Βαβυλώνα η φλόγα του πυρός ** έχοντας διαχωριστεί με το πρόσταγμα του Θεού· δέχθηκε ... μέσα της, γλυκύτατη πνοή και αναψυχή, όπως στη σκιά κάποιων φυτών, προσφέροντάς την στους παίδες σε ειρηνική κατάσταση· διότι έγινε, λέει, «σαν αύρα δροσιάς που φυσούσε ελαφρά».

Έτσι κάποτε στους τρεις νέους στη Βαβυλώνα, οι οποίοι ήταν στολισμένοι με εγκράτεια και νηστεία, φαινόταν να είναι μαζί τους μέσα στη φλόγα και ένας τέταρτος, ο οποίος τους διατηρούσε αβλαβείς και τους δρόσιζε παραδόξως. Έτσι, ενώ ο Δανιήλ τηρούσε πολυήμερη νηστεία, του εμφανίστηκε ένας άγγελος, ο οποίος του έδινε σοφία και του προανήγγειλε τα μελλοντικά γεγονότα. Έτσι, άλλη φορά, σε αυτόν που με την προσευχή και τη νηστεία είχε φιμώσει τα στόματα των λιονταριών, ένας άγγελος μετέφερε μέσω του αέρα από μεγάλη απόσταση έναν προφήτη, ο οποίος του έφερνε τροφή.

Οι Βαβυλώνιοι, λοιπόν, βλέποντας τους τρεις παίδες μέσα στην κάμινο να υμνούν, «δεν σταματούσαν να καίνε νάφθα και πίσσα, στουπί και κληματσίδες, και η φλόγα απλωνόταν πάνω από την κάμινο σαράντα εννέα πήχεις», πολεμώντας και οι ίδιοι με όλες τους τις δυνάμεις ενάντια στον Θεό. «Και διαπέρασε», λέει, το πυρ «και κατέκαψε όσους από τους Χαλδαίους βρήκε γύρω από την κάμινο». Βλέπετε πώς αυτό το πυρ διαθέτει φρόνηση, αναγνωρίζοντας και τιμωρώντας τους υπαίτιους; Διότι τους μεν δούλους του Θεού «δεν τους άγγιξε», ενώ τους άπιστους και άθεους Χαλδαίους τους κατέκαψε. Και εκείνοι μεν που βρίσκονταν μέσα στην κάμινο δροσίζονταν από τον άγγελο, ενώ εκείνοι που νόμιζαν ότι στέκονταν αμέριμνοι έξω από την κάμινο καταστράφηκαν οι ίδιοι από το πυρ. Και όπως λέει η Γραφή: «Ο δε άγγελος του Θεού συγκατέβη στην κάμινο μαζί με εκείνους που ήταν γύρω από τον Αζαρία και εξεδίωξε τη φλόγα του πυρός της καμίνου, και έκανε το μέσο της καμίνου σαν πνοή δροσιάς που φυσάει ελαφρά, και το πυρ δεν τους άγγιξε καθόλου ούτε τους προκάλεσε πόνο ούτε τους παρενόχλησε».

Βλέποντας αυτόν τον άγγελο η φωτιά, αναγνώρισε τον δικό της δεσπότη και, επειδή φοβήθηκε, έφυγε έξω από την κάμινο και για τον λόγο αυτόν υψώθηκε στους «σαράντα εννέα πήχεις»· διότι, καθώς απωθήθηκε από μέσα προς τα έξω, ξεχύθηκε, και έγινε «το μέσον της καμίνου» σαν λεπτή δροσιά «που διέπνεε», μην έχοντας καθόλου στο εσωτερικό της μυρωδιά φωτιάς. Διότι ο «άγγελος», στεκόμενος μέσα στην κάμινο, απωθούσε «τη φλόγα» από μέσα προς τα έξω. Και αυτή, καθώς απωθούνταν, «διαχεόταν» κυκλικά γύρω από «την κάμινο σε σαράντα εννέα πήχεις».

Προς τον Νεμέσιο 1261. Θεωρώ πλουσιότερους από όλους και βασιλικότερους εκείνους που καταπάτησαν τον έρωτα του πλούτου· ας φροντίσουμε, λοιπόν, με όλη μας τη δύναμη να συγκαταριθμηθούμε μαζί τους. Διότι, μολονότι πολλοί προσκύνησαν την τυραννική εξουσία του πλούτου, όπως προσκύνησαν την εικόνα του Βαβυλωνίου, εμείς όμως, μιμούμενοι την ανδρεία των τριών παίδων, ακόμη και αν οι ήχοι από σάλπιγγες και σύριγγες και από κάθε είδους μουσική που υψώνεται στον αιθέρα αντηχούν γύρω από τα αυτιά μας, και αν ακόμη ανάψει κάμινος φτώχειας, ας μην προσέξουμε ούτε τα τύμπανα ούτε τους αυλούς ούτε την υπόλοιπη απατηλή λάμψη του πλούτου. Αλλά, ακόμη και αν χρειαστεί να πέσουμε σε κάμινο φτώχειας, ας το προτιμήσουμε, προκειμένου να μην προσκυνήσουμε εκείνον· και η κατά Θεόν φιλοσοφία θα γίνει για εμάς εδώ σαν δροσιά που σφυρίζει απαλά μέσα στην κάμινο και γεννά την πλήρη ελευθερία, ενώ εκεί θα μας χαρίσει τους στεφάνους της υπομονής.

Ο Δανιήλ, έχοντας τηρήσει τη νηστεία μέσα στον λάκκο, φίμωσε τα άγρια θηρία και παρέμεινε αλώβητος από το να γίνει βορά τους. Οι τρεις παίδες, ενστερνιζόμενοι τη νηστεία, κατέσβησαν την κάμινο που είχε αναφθεί επταπλασίως, και μετέτρεψαν το πυρ σε απαλή πνοή δροσιάς. Ο Ιωάννης, έχοντας ασπαστεί τη νηστεία, αναγορεύθηκε ως ο μεγαλύτερος μεταξύ των προφητών, και αξιώθηκε να βαπτίσει τον Κύριο της δόξης στον Ιορδάνη. Και γιατί φέρνω ως παράδειγμα προφήτες και δικαίους;

Αυτούς λοιπόν ας μιμηθούμε και εμείς. Διότι και τώρα είναι στημένη μια χρυσή εικόνα, η τυραννία του μαμωνά. Αλλά ας μην δώσουμε προσοχή στα τύμπανα, ούτε στους αυλούς, ούτε στις κινύρες, ούτε στην υπόλοιπη επίδειξη του πλούτου. Αντιθέτως, ακόμη και αν χρειαστεί να πέσουμε στο καμίνι της πενίας, ας το επιλέξουμε, ώστε να μην τον προσκυνήσουμε, και τότε θα πνέει στο μέσον μια σωτήρια δροσιά. Ας μην τρομάζουμε, λοιπόν, στο άκουσμα του καμινιού της πενίας. Διότι και τότε, εκείνοι μεν που έπεσαν στο καμίνι αποδείχθηκαν λαμπρότεροι, ενώ εκείνοι που προσκύνησαν θανατώθηκαν. Αλλά τότε μεν συνέβησαν όλα ταυτόχρονα· τώρα όμως άλλα θα συμβούν εδώ, άλλα εκεί, και άλλα τόσο εδώ όσο και κατά τη μέλλουσα ημέρα. Διότι εκείνοι που προτίμησαν την πενία για να μην προσκυνήσουν τον μαμωνά, και εδώ και τότε θα είναι λαμπρότεροι· ενώ όσοι πλουτίζουν εδώ αδίκως, τότε θα υποστούν την έσχατη τιμωρία. Από ένα τέτοιο καμίνι εξήλθε και ο Λάζαρος, όχι λιγότερο λαμπρός από εκείνους τους παίδες· ενώ ο πλούσιος, ευρισκόμενος στην τάξη εκείνων που προσκύνησαν την εικόνα, καταδικάστηκε στη γέεννα. Διότι όσα αναφέρθηκαν αποτελούν προτύπωση αυτών των καταστάσεων.

Άκουσε φωνή μέσα από τη φωτιά. Δεν σου φαινόταν θαυμαστό το να ακούγεται φωνή Θεού από τη φωτιά; Ιδού, αυτό το χάρισε και στους δούλους του. Ποιος αέρας, όταν πληττόταν, παρήγαγε τη φωνή; Δεν συμβουλεύουν πάντοτε σε εκείνους που πρόκειται να καούν να ανοίγουν τα στόματά τους, επειδή ούτε η παραμικρή δύναμη δεν μπορεί πλέον να απομείνει στο σώμα; Δες μουσική συμφωνία, πώς υμνούν όλοι μαζί σαν από ένα στόμα. Και αφού στάθηκε όρθιος ο Αζαρίας προσευχήθηκε ως εξής· και ανοίγοντας το στόμα του στο μέσο της φωτιάς, είπε. Για να μην νομίσεις ότι ευχαριστούν τον Θεό μόνο για τα παρόντα, αλλά τον παρακαλούν τόσο για την αιχμαλωσία όσο και για εκείνα τα δεινά που τους συνέβησαν. Δες πώς αρχίζουν: «Ευλογημένος είσαι, Κύριε, ο Θεός των πατέρων μας, και αινετό και δεδοξασμένο είναι το όνομά σου στους αιώνες». Ο δε άγγελος του Κυρίου κατέβηκε μαζί με τον Αζαρία και τους συντρόφους του στην κάμινο, και εξεδίωξε τη φλόγα της φωτιάς από την κάμινο, και έκανε το μέσο της καμίνου σαν αύρα δροσιάς που φυσούσε ελαφρά· και η φωτιά δεν τους άγγιξε καθόλου, και δεν τους προξένησε πόνο, ούτε τους ενόχλησε. Επομένως, αυτά δεν έγιναν από μόνα τους. Και όχι μόνο δεν κατακάηκαν, αλλά ούτε τους ενόχλησε η φωτιά, ούτε τους προξένησε πόνο στο παραμικρό, ούτε καν ζέστη αισθάνθηκαν. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και η φλόγα υψώθηκε τόσο πολύ, ώστε να είναι ορατή και σε αυτούς που βρίσκονταν απέξω.

Το σκοτάδι εδώ σημαίνει τη θλίψη. Και αυτό που λέει, είναι το εξής: Περικυκλώθηκα από τα δεινά, και είπα μέσα μου ότι τα δεινά θα με κυριεύσουν. Διότι αυτό σημαίνει το, «Το σκοτάδι θα με καταπατήσει». Κάποιος άλλος λέει, «Το σκοτάδι θα με σκεπάσει». «Και η νύχτα θα είναι φωτισμός στην απόλαυσή μου». Άλλος λέει, «Νύχτα φωτεινή γύρω μου». Τι σημαίνει όμως αυτό; Εγώ, λέει, αυτά μεν τα είπα, κρίνοντας αναλογικά από τη φύση των πραγμάτων· ξαφνικά όμως τα δεινά μεταβλήθηκαν σε αγαθά· μάλλον δε δεν μεταβλήθηκαν τα δεινά σε αγαθά, αλλά, ενώ παρέμεναν τα δεινά, εγώ απολάμβανα πολλή αγαθότητα. Διότι δεν είπε ότι «Η νύχτα εξαφανίστηκε», αλλά ότι «Η νύχτα ήταν φωτεινή»· δηλαδή, ενώ η νύχτα παρέμενε νύχτα —είναι δε φανερό ότι τα δεινά και οι συμφορές (διότι αυτά υποδηλώνει με το όνομα της νύχτας) δεν μπόρεσαν να με καταπατήσουν— έγινε μέσα στη νύχτα φως, δηλαδή, βοήθεια και προστασία για εμένα. Διότι τα αντίθετα μέσα στα αντίθετα και δημιουργούνται και φανερώνονται, όταν το θέλει ο Θεός. Ή μήπως δεν είδες και καμίνι να ανάβει και δροσιά να φυσά ανάμεσα, και ούτε το ένα να σβήνει ούτε η άλλη να ξηραίνεται, καθώς και χαλάζι και φλόγα μαζί; Από πού, λοιπόν, έγινε αυτό; Πες μου. Πώς συνέβη, θέλω να μάθω. Μάλλον, ούτε να μάθω τον τρόπο θέλω· διότι δεν είναι δυνατόν· πιστεύω όμως σε αυτό που έγινε, και προσκυνώ Εκείνον που το έπραξε. Διότι τα περισσότερα από τα έργα Του είναι απόκρυφα.

«Γιατί; Για να φανερωθεί πρώτα σε εμένα η άμετρη ευσπλαχνία του, το τι είδους στοργή τρέφει προς τους ανθρώπους.» Είδες μέγεθος αποκαλύψεων; Είδες άμετρη ταπεινοφροσύνη; Έτσι και ο Αβραάμ, όταν είδε τον Κύριο και έγινε συνομιλητής του, όταν ο Θεός Λόγος τον κατέστησε ακόμη και κριτή για την παρανομία των Σοδομιτών, τότε έλεγε ο Αβραάμ: «Εγώ είμαι χώμα και στάχτη». Γιατί; Επειδή καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί. Γι' αυτό και οι τρεις παίδες, όταν ακριβώς δοξάστηκαν μέσα στο καμίνι, όταν χαλιναγώγησαν τη φωτιά, όταν στο μέσο της φωτιάς απολάμβαναν μια πνοή δροσιάς που φυσούσε, όταν μετέτρεψαν το κέντρο του καμινιού σε παράδεισο διά της προσευχής τους, όταν συγκαταριθμούσαν ως τέταρτο μέσα στο καμίνι τον Υιό και Λόγο του Θεού, τον Χριστό, τον αληθινό Θεό μας, και είχαν το καμίνι για ουρανό, όπως ακριβώς μαρτύρησε ο Ναβουχοδονόσορ λέγοντας: «Δεν ρίξαμε τρεις άνδρες στο καμίνι; Και ιδού, εγώ βλέπω τέσσερις, και η όψη του τέταρτου είναι όμοια με Υιό Θεού.» Τότε ακριβώς ταπείνωναν τους εαυτούς τους λέγοντας: «Διότι με αλήθεια και δίκαιη κρίση τα έπραξες όλα αυτά εξαιτίας των αμαρτιών μας»· κατέστησαν τους εαυτούς τους υπόλογους λέγοντας: «Διότι αμαρτήσαμε και ανομήσαμε με το να αποστατήσουμε από εσένα, και σφάλαμε στα πάντα». Είδες την ανύψωση της ταπεινοφροσύνης; Πόσο πολύ ανύψωσε εκείνους που μετέχουν σε αυτήν;

Επειδή δε διέφυγε και αυτόν τον πόλεμο και δημιουργήθηκε και εδώ πνεύμα δρόσου, προερχόμενο τόσο από τη χάρη του Θεού όσο και από την αρετή του νέου —διότι τον διέκρινε τόση αταραξία και σωφροσύνη, ώστε προσπάθησε να κατευνάσει ακόμη και τη δική της μανία— και, εν τέλει, επειδή ο ίδιος βγήκε ανέπαφος, όπως οι νεανίσκοι που γλίτωσαν από την περσική φλόγα (διότι, όπως λέει η Γραφή, δεν υπήρχε πάνω τους ούτε οσμή πυρός), και αναδείχθηκε μέγας αθλητής της σωφροσύνης και μιμήθηκε τον αδάμαντα, ας δούμε τι είδους αμοιβές γεύτηκε αμέσως μετά και ποια έπαθλα περιμένουν τον στεφανωμένο νικητή. Επιβουλές και πάλι, και βάραθρα, και θάνατος, και κίνδυνος, και συκοφαντίες, και παράλογο μίσος. Διότι η άθλια εκείνη γυναίκα τότε παρηγορεί τον έρωτά της με τον θυμό, και ανάβει πάθος πάνω στο πάθος, και στην ακόλαστη επιθυμία της προσθέτει άδικη οργή.

Τίποτε δεν είναι πολυτιμότερο από την ψυχή· και ούτε εκείνοι που έφτασαν στο έσχατο όριο της μωρίας δεν το αγνόησαν αυτό. Διότι τίποτε δεν είναι αντάξιο της ψυχής, όπως είπε και κάποιος από τους θύραθεν ποιητές. Γνωρίζω ότι δεν έχεις αποδυναμωθεί διεξάγοντας την πάλη εναντίον του πονηρού, γνωρίζω ότι στέκεσαι στο μέσο της φλόγας των ηδονών· αλλά, εάν πεις στον εχθρό ότι δεν λατρεύουμε τις ηδονές σου και δεν προσκυνούμε τη ρίζα όλων των κακών σου, και εάν στρέψεις το βλέμμα σου προς τα άνω, ο Σωτήρας θα διασκορπίσει γρήγορα τη φλόγα, και θα κατακάψει εκείνους που σε έριξαν στη φωτιά, ενώ σε εσένα, στο μέσο του καμινιού, θα αποστείλει νεφέλη και δροσιά και άνεμο που θα φυσά απαλά, ώστε η φωτιά να μην αγγίξει ούτε τους λογισμούς σου ούτε τη συνείδησή σου· αρκεί μόνο να μην κατακάψεις ο ίδιος τον εαυτό σου. Διότι, πολλές φορές, όλα τα όπλα και οι πολιορκητικές μηχανές αυτών που επιτίθενται από έξω δεν μπόρεσαν να καταστρέψουν τις οχυρωμένες πόλεις, η προδοσία όμως ενός ή δύο από τους πολίτες που κατοικούν μέσα τις παρέδωσε στους εχθρούς αμαχητί. Έτσι και τώρα, ας μην σε προδώσει κανένας από τους εσωτερικούς σου λογισμούς, και αν ακόμη ο εχθρός επιστρατεύσει από έξω αμέτρητες μηχανές, μάταια θα τις επιστρατεύσει.

Οχυρωμένοι καλά με τη νηστεία, ο Αζαρίας και οι σύντροφοί του εισήλθαν στην πυρά που είχε υψωθεί επταπλασίως, δεχόμενοι δροσιά από τον ουρανό. Εάν δεν τους μιμηθείς, ψυχή μου, πώς θα κατασβέσεις τα καμίνια των αγριότατων παθών; Αφού καθαρίσεις τη σήψη των ανομιών και τα πυορροούντα τραύματα της ψυχής μου, ανάδειξέ με ανώτερο από τις ηδονές της γαστέρας, Ευεργέτα, ώστε, διαφυλάσσοντας μέχρι τέλους την υγεία μου, να συμμετάσχω στην επουράνια ευφροσύνη.

Εσύ, υπεράγαθε Λόγε, που δρόσισες τους τρεις παίδες μέσα στην κάμινο με τη συγκατάβαση του αγγέλου σου, δρόσισε τώρα και σε εμένα τον δούλο σου την κάμινο των πειρασμών με τη δροσιά του ελέους σου, Σωτήρα, και με την προστασία της ευσπλαχνίας σου.

Όσο για το «θα κάνω παιδιά, τα οποία θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη σου», αυτό είναι προφητικό. Διότι η σύζυγός του, η οποία ονομαζόταν Καλλιγόνη, συνέλαβε τότε τρία παιδιά ταυτόχρονα, τον Ανανία, τον Αζαρία και τον Μισαήλ. Αυτοί λοιπόν, αφού γεννήθηκαν και μεταφέρθηκαν ως αιχμάλωτοι μαζί με τον προφήτη Δανιήλ και σαράντα χιλιάδες Ιουδαίους στη Βαβυλώνα, εκεί, αφού ρίχτηκαν στο καμίνι, συνέθεσαν παγκόσμια υμνωδία προς τον Θεό και ανήγγειλαν τη δικαιοσύνη του Θεού, σύμφωνα με την πατρική προφητεία, στους Χαλδαίους και σε όλη τη γη. Διότι, σύμφωνα με τη γενεαλογία του θείου Ματθαίου, «ο Εζεκίας γέννησε τον Μανασσή, ο Μανασσής γέννησε τον Αμών, ο Αμών τον Ιωσία, και ο Ιωσίας τον» Ιωακείμ, και ο Ιωακείμ τον «Ιεχονία», οπότε και συνέβη η μετοικεσία στη Βαβυλώνα μαζί με τα προαναφερθέντα παιδιά. Και όσο ο Μανασσής, ο πρώτος υιός του Εζεκία, έγινε περιβόητος για την κακία και την απιστία του —αν και σώθηκε αργότερα παραδόξως με τη θεία χάρη και με θερμή μετάνοια και εξομολόγηση—, άλλο τόσο αυτά τα τρία υστερότοκα παιδιά έγιναν περιβόητα για την ευσέβειά τους και την αρετή τους, μαζί με τον θείο Δανιήλ. Μέσω αυτών, δυσδιάκριτα και δυσερμήνευτα όνειρα εξηγήθηκαν με σαφήνεια, ο Βηλ καταστράφηκε, ο Δράκοντας σκοτώθηκε, λιοντάρια φιμώθηκαν με θεϊκή δύναμη, το καμίνι που έκαιγε επταπλάσια μεταβλήθηκε σε δροσερό αεράκι που σφύριζε απαλά, και ένας ασεβής βασιλιάς με πολυάριθμο στρατό μεταστράφηκε προς την ευσέβεια.

Μη μπορώντας να ανεχθεί αυτή την παρρησία του αγίου, ο αλαζόνας ηγεμόνας διατάζει να κρεμαστεί ο αθλητής σε ξύλο και να ξεσχίσουν τις σάρκες του με σιδερένια νύχια. Οι δήμιοι με πολλή βιασύνη εκτελούσαν τη διαταγή. Ο άγιος, όμως, ατένιζε ψηλά προς τον ουρανό, από όπου ακουγόταν φωνή να τον ενισχύει. Γι' αυτό και δεν υπολόγιζε καθόλου τη δριμύτητα του βασανιστηρίου. Ο δε Αλέξανδρος εξοργιζόταν περισσότερο βλέποντας τον άγιο να περιφρονεί τα βασανιστήρια, γι' αυτό και τον κατεβάζει από το ξύλο και ανάβει καμίνι εναντίον του. Στο μεταξύ όμως τον κλείνει στη φυλακή, θέλοντας με μηχανεύματα να κλονίσει περισσότερο το φρόνημα του αθλητή. Ο άγιος, βρίσκοντας σαράντα χριστιανούς στη φυλακή, αφού προσευχήθηκε μια νύχτα και άνοιξε τις κλειδαριές, τους έβγαλε όλους έξω. Ο ίδιος παρέμεινε μόνος του μέσα για σαράντα ημέρες, και χαιρόταν δεχόμενος την τροφή από θείο άγγελο. Το καμίνι, εν τω μεταξύ, άναβε σφοδρά για να εκφοβίσει τον αθλητή. Ο μιαρός ηγεμόνας τον έβγαλε από τη φυλακή και τον έριξε στο καμίνι για τρεις ημέρες. Όμως Εκείνος που μετέτρεψε το χαλδαϊκό καμίνι σε συριστικό άνεμο δροσιάς, θαυματουργεί και εδώ. Έτσι, για τρεις ημέρες το καμίνι κρατούσε μέσα του τον αθλητή σαν σε δροσιά, ο οποίος υμνούσε μαζί με τους αγγέλους τον Κύριο.

Λέμε, λοιπόν, ότι ο Θεός είναι υπερουσίως και ονομάζεται το καθένα από αυτά: πυρ, επειδή θερμαίνει και ζωογονεί τα δημιουργήματα, εκπέμπει απρόσιτο φως και είναι χορηγός κάθε φωτός, και διαπερνά τα πάντα αμιγώς, όχι λόγω της λεπτόμερειάς Του (του να αποτελείται από λεπτά μόρια) όπως το υλικό στοιχείο, αλλά λόγω του αμερούς Του, και επειδή αναφλέγει την έφεση όλων προς τον Εαυτό Του και τα ελκύει προς τα άνω (αναγωγικώς), όπως ακριβώς το πυρ ενεργεί αναλυτικώς, και είναι ο ανώτατος όλων· όπως ακριβώς το πυρ είναι το ανώτατο μεταξύ των αισθητών, έτσι και Αυτός μεταξύ των νοητών. [Ονομάζεται] αέρας, δηλαδή πνεύμα, ως Εκείνος που εμφυσά και πνέει ζωή, και εμφανίζεται σαν πνεύμα δροσιάς που θροΐζει, και βρίσκεται μέσα σε απαλή αύρα, και απλώνεται εξίσου σε όλα με τρόπο αγαθοπρεπή προς απόλαυσή τους· ύδωρ, ως πηγή ζωής και αγαθότητας που υπεραναβλύζει, και ποταμός ειρήνης που ρέει άφθονα για την άρδευση των εύκαρπων δέντρων που είναι φυτεμένα δίπλα στις διεξόδους των υδάτων Του, και πέλαγος σοφίας ανεξάντλητο και ακατάληπτο· γη, ως έδρα, βάση, στήριγμα και θεμέλιο των πάντων, και ως κέντρο που περικλείει τα πάντα μέσα Του ενοειδώς και προβάλλει παντού από τον Εαυτό Του τις δημιουργικές και προνοητικές Του δυνάμεις σαν ευθείες γραμμές, και ως Εκείνος που παράγει και επαναφέρει τα σύμπαντα προς τον Εαυτό Του· εφόσον και οι σοφοί λένε και αποδεικνύουν ότι η γη επέχει θέση κέντρου.

Η φωτιά, όμως, της καμίνου της Βαβυλώνας για τους τρεις οσίους που είχαν εγκλειστεί μέσα της είχε μεταβληθεί σε πνοή δροσιάς που φυσούσε απαλά, ενώ για τους Χαλδαίους που στέκονταν γύρω απ' έξω ήταν φλόγα που διαχεόταν, επεκτεινόταν και τους κατέκαιγε. Ποιος ο λόγος, όμως, να παραθέτουμε παλαιά γεγονότα και να δίνουμε την εντύπωση ότι κομίζουμε αποδείξεις από πράγματα μη προφανή για εκείνους που ίσως δεν πιστεύουν στη Γραφή; Τη στιγμή που είναι δυνατόν να αποδείξουμε και να βεβαιώσουμε αυτό ακριβώς το πράγμα με βάση τα όσα είναι παρόντα και συμβαίνουν, τρόπον τινά, καθημερινά.

Πώς να υμνήσω επάξια τον πολυύμνητο άνδρα που είναι ανώτερος από κάθε εγκώμιο; Διότι αποδείχθηκε στερεό σκάφος, και διέφυγε την άγρια τρικυμία των ηδονών και αγκυροβόλησε στον γαλήνιο λιμένα της σωφροσύνης· αυτός καταπατούσε και την κάμινο που άναβε μέσα στον οίκο· διότι, αφού προσείλκυσε την άνωθεν πνοή της δροσιάς, κατέσβεσε την παμφάγο δυναστεία του πυρός.

Τάχυνε ... Διαλύθηκε αμέσως η δύναμη της καμίνου· διότι ο άγγελος κατήλθε ξαφνικά από τον ουρανό, εισήλθε στο μέσον της και την καταπράυνε ολόκληρη, και παρουσίασε στους αγίους την κάμινο ως παράδεισο· και αυτοί καταπατούσαν τους άνθρακες σαν ρόδα, και χαίρονταν με τους σπινθήρες σαν να βρίσκονταν πάνω σε άνθη. Ο καυτήριος τόπος έγινε ευκτήριος τόπος και βρέθηκε να είναι νυφικός θάλαμος στρωμένος με ρόδα· αυτή που απέπνεε θάνατο σε όσους βρίσκονταν τριγύρω και μακριά, δεν έβλαψε τη ζωή αυτών που ήταν στο μέσον της, φοβισμένη από αυτά που έψαλλαν: Τάχυνε ...

Και ας σε πείσει ο άγγελος του Κυρίου, ο οποίος κατέβηκε με τη μορφή του ίδιου του Κυρίου σε αυτούς που ήταν μαζί με τον Αζαρία, αυτός που ενέπνευσε δροσιά μέσα στη φωτιά και έψυξε την πυρά, ο οποίος μετέτρεψε τη φλόγα σε δορυφόρο αντί για πυρφόρο· το δε πιο παράδοξο από το παράδοξο είναι ότι αυτούς που η φλόγα συνέλαβε στο εσωτερικό της σαν μέσα σε κοιλιά, τους γέννησε αβλαβείς· ενώ εκείνους τους ασεβείς που άφησε ασύλληπτους έξω γύρω της, τους κατέστρεψε· αυτό είναι δείγμα της θείας δύναμης της παντοδύναμης εξουσίας του αγγέλου, η οποία είναι τόσο ρωμαλέα, ώστε να μπορεί να εξολοθρεύσει όλο τον κόσμο σε μια στιγμή· και μάρτυρας αυτού είναι η νυχτερινή σφαγή στο στρατόπεδο των Χαλδαίων κατά του Σενναχειρείμ από έναν μόνο θείο άγγελο, ο οποίος θανάτωσε αθόρυβα και χωρίς σπαθί ένα πλήθος εκατόν ογδόντα πέντε χιλιάδων, κάτι που ικετεύουμε τον Θεό να εκτελεστεί τάχιστα και τώρα στους παρόντες Χαλδαίους· εξάλλου, ο υλικός και σαρκοφόρος Αββακούμ μεταφέρθηκε ανάλαφρα από τον άυλο άγγελο από τα όρια της Ιερουσαλήμ προς τη Βαβυλώνα, φέρνοντας ο προφήτης τροφή στον συμπροφήτη Δανιήλ, ο οποίος τότε βρισκόταν φρουρούμενος στον λάκκο, και εισήλθε μαζί του και εξήλθε χωρίς να πάθει βλάβη, διατηρώντας άθικτες τις σφραγίδες του λάκκου, ως τύπο του τάφου του Χριστού, ώστε, όπως ο Χριστός ανήλθε από τον θάνατο και τον άδη, έτσι να ανέλθει και ο προφήτης σωζόμενος από τα ανθρωποκτόνα θηρία, ρίχνοντας στον άδη αυτούς που τον είχαν κατεβάσει στον άδη· όπως ακριβώς συνέβη με όμοιο τρόπο στους Χαλδαίους αυτή η αδέκαστη δίκη της απόφασης του Θεού, «Ο οποίος κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του πυρ φλέγον»· σύμφωνα με τα οποία στα ιερά λόγια ονομάζονται οι μακάριοι άγγελοι, νομίζω, ως καθαρτικοί πολλές φορές των ανθρώπινων παθών, καυστικοί και τιμωρητικοί για τους εχθρούς του Θεού, και μεταδότες φωτός στους αφοτίστους των θνητών.

ΛΟΓΟΣ ΙΓ'. Για το ταπεινό φρόνημα και την προσοχή στους εύτακτους. Αδελφοί και Πατέρες, απέναντι στους πολέμους που ανάβουν εναντίον μας από εδώ και από εκεί, αυτό έχω να πω: Μας δόθηκε πράγματι σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος του Σατανά, για να μην υπερηφανευόμαστε, για να μην επαιρόμαστε, για να μην αλαζονευόμαστε· αλλά μάλλον, παιδαγωγούμενοι, να ταπεινωνόμαστε και να καταφεύγουμε κάτω από την κραταιά χείρα του Θεού, εφόσον δεν είναι δυνατόν να σωθούμε διαφορετικά. Όταν δε με κάθε επιμέλεια υποτάξουμε το ανυπότακτο φρόνημα, και γνωρίσουμε τους εαυτούς μας, ότι είμαστε καθ' όλα ταλαίπωροι, μη δυνάμενοι να κατορθώσουμε τίποτα δίχως τη βοήθεια του Θεού, με τη μεσιτεία εκείνου που μας καθοδηγεί, όποιος κι αν είναι αυτός, τότε θα συγκαταβεί μαζί μας στο καμίνι των παθών ένας άγγελος, όπως ακριβώς συνέβη σε αυτούς που ήταν με τον Αζαρία, και θα τινάξει μακριά τη φλόγα της επιθυμίας από την καρδιά, και θα ενσταλάξει στις ψυχές μας σαν πνοή δροσιάς που φυσάει ελαφρά, το δώρο της αγνείας. Γι' αυτόν τον λόγο, ας έχουμε ταπεινό φρόνημα· ας είναι στραμμένα κάτω τα βλέμματα, ας είναι υποχωρητικός ο λόγος, ας υποχωρούμε στις διαφωνίες, και θα είναι κοντά το έλεος του φιλανθρώπου Θεού. Κανείς να μην είναι άπιστος, κανείς δόλιος, κανείς διεστραμμένος· κανείς ας μην ευλογεί με τα χείλη ενώ η καρδιά του απέχει μακριά από εμένα, όπως ακριβώς πράττει ο ιδιόρρυθμος και αυτός που στηρίζεται στη δική του σύνεση. Κανείς να μην αναζητά το δικό του συμφέρον, αλλά καθένας το συμφέρον του άλλου σύμφωνα με τον Απόστολο· κανείς ας μην περιπέσει στο πτώμα της θρασύτητας, μήπως και πέσει σε βάθη κακών και υποστεί αιώνιες τιμωρίες.

Κατήχηση 71η. Περί ταπεινοφροσύνης και ευταξίας, προς τους αδελφούς στο Σακκουδίων. Αδελφοί και πατέρες, απέναντι στους πολέμους που ανάβουν εναντίον μας από εδώ και από εκεί, αυτό έχω να πω: "δόθηκε πράγματι σε εμάς σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος του Σατανά, για να μην υπερηφανευόμαστε", για να μην επαίρομαστε, για να μην αλαζονευόμαστε, αλλά μάλλον μέσα από την παιδαγωγία να ταπεινωνόμαστε και να καταφεύγουμε κάτω από την κραταιά χείρα του Θεού, εφόσον δεν υπάρχει άλλος τρόπος να διασωθούμε. Όταν όμως με κάθε προθυμία υποτάξουμε το ανυπότακτο φρόνημα και κατανοήσουμε τους εαυτούς μας, ότι δηλαδή είμαστε ολότελα ταλαίπωροι, ανίκανοι να κατορθώσουμε το παραμικρό δίχως τη βοήθεια του Θεού, με τη μεσιτεία εκείνου που μας καθοδηγεί, όποιος και αν είναι αυτός, τότε θα κατέβει μαζί μας στο καμίνι των παθών μας ένας άγγελος, όπως ακριβώς στους συντρόφους του Αζαρία, και θα εκτινάξει τη φλόγα της επιθυμίας από την καρδιά, και θα δημιουργήσει μέσα στις ψυχές μας "σαν πνοή δροσιάς που φυσά" το δώρο της αγνείας. Γι' αυτόν τον λόγο ας ταπεινωνόμαστε. Ας είναι χαμηλά το φρόνημά μας, χαμηλά τα βλέμματα. Ας υποχωρεί ο λόγος μας, ας παραχωρούμε τη νίκη στη συζήτηση, και το έλεος του φιλάνθρωπου Θεού είναι κοντά.