Πατερικές αναφορές στο ΒΑΡΟΥΧ 3:37

Ομοίως και ο Αββακούμ λέει: «Ο Θεός θα έλθει από τη Θαιμάν». Άκουσε και τον Ιερεμία να ανακράζει μεγαλόφωνα: «Αυτός είναι ο Θεός μας· κανείς άλλος δεν θα λογισθεί ίσος προς αυτόν. Αυτός βρήκε κάθε οδό γνώσεως και την έδωσε στον Ιακώβ, τον δούλο του, και στον Ισραήλ, τον αγαπημένο του. Έπειτα από αυτά φανερώθηκε επάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Βλέπεις ότι αληθινό Θεό κήρυξαν εκείνον που φανερώθηκε επάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους; Και ο Δαβίδ λέγει γι’ αυτόν ότι «ο Θεός βασίλευσε επάνω στα έθνη», δηλαδή τα έφερε κοντά του ως Θεός διά της πίστεως στον Υιό του. Γιατί δεν είπε ότι «ο Θεός βασίλευσε επάνω στους Ιουδαίους»; Και πάλι: «Όλα τα έθνη είδαν το σωτήριο του Θεού μας». Και: «Πείτε ανάμεσα στα έθνη ότι ο Κύριος εβασίλευσε», δηλαδή διά της πίστεως. Και ο Ησαΐας λέει ότι «από ανατολών ηλίου έως δυσμών το όνομά μου είναι δεδοξασμένο ανάμεσα στα έθνη». Και πάλι ο Ωσηέ: «Λέγει ο Θεός· θα καλέσω λαό μου τον μη λαό μου», δηλαδή τα έθνη· «και ελεημένη εκείνη που δεν είχε ελεηθεί», δηλαδή τη Συναγωγή των Ιουδαίων. Κατά τον ίδιο τρόπο και ο πατριάρχης Ιακώβ, όταν ευλογούσε τους υιούς του και τους έδινε τις τελευταίες του εντολές, είπε για τον Χριστό τα εξής: «Δεν θα λείψει άρχοντας από τον Ιούδα ούτε ηγούμενος από τους μηρούς του, έως ότου έλθει εκείνος στον οποίο είναι φυλαγμένο», δηλαδή ο Χριστός· «και αυτός θα είναι η προσδοκία των εθνών», επειδή γνώριζε την πώρωση των Ιουδαίων. Ώστε μάταια προσδοκούν οι Ιουδαίοι εκείνον που προσδοκούν· διότι ο Χριστός που προσδοκούν τα έθνη, αυτός ήλθε· γι’ αυτό και εξέλιπε άρχοντας από τον Ιούδα και ηγούμενος.

Ο Άρειος είπε: Σχετικά με την ενανθρώπηση του Λόγου ομολογώ και εγώ· όσον αφορά όμως το να λέω ότι ο σταυρωθείς είναι Θεός επί πάντων, φοβάμαι. Ο Αθανάσιος είπε: Άκου, και θαύμασε περισσότερο, ότι και Θεό επί πάντων τον ομολογώ, και ότι δεν μπορεί να θεωρηθεί ως κάποιος άλλος· ότι αυτός που έγινε άνθρωπος και σταυρώθηκε για εμάς ήταν πάντοτε Θεός. Ο Άρειος είπε: Πού είναι γραμμένο αυτό το τόσο καινοφανές; Ο Αθανάσιος είπε: Στον προφήτη Ιερεμία· διότι λέει: «Αυτός είναι ο Θεός μας, δεν θα θεωρηθεί άλλος ίσος απέναντί του. Βρήκε κάθε οδό γνώσης, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε επί της γης, και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.» Αυτός λοιπόν που εμφανίστηκε ήταν Θεός, και είναι, με τον οποίο δεν θα εξισωθεί άλλος Θεός, ναι ή όχι; Ο Άρειος είπε: Καθώς λέει ο προφήτης, αυτός είναι ο Θεός. Διότι είναι αθέμιτο να λέμε για τον Πατέρα ότι εμφανίστηκε, ή ότι αφού έγινε άνθρωπος έζησε ανάμεσα στους ανθρώπους, όντας φανερό το γεγονός ότι ο Θεός Λόγος ενανθρώπησε. Ο Αθανάσιος είπε: Επομένως ένας είναι ο Υιός, αυτός που προ πάντων των αιώνων συνυπάρχει με τον Πατέρα του, ο οποίος, όντας αόρατος Θεός, έγινε ορατός άνθρωπος. Ο Άρειος είπε: Το ότι ένας είναι ο Υιός του Θεού, είναι ομολογημένο· δεν συνυπάρχει όμως με τον Πατέρα απεριόριστα. Ο Αθανάσιος είπε: Η σοφία και η δύναμη συνυπάρχει με τον Πατέρα και με το Άγιο Πνεύμα; Ο Άρειος είπε: Έτσι είναι. Ο Αθανάσιος

Εισήλθε άσαρκος, κυοφορήθηκε επί εννέα μήνες στη μήτρα της Παρθένου. Εισήλθε όπως θέλησε, κυοφορήθηκε όπως ευδόκησε. Προήλθε όπως βουλήθηκε. Εισήλθε άσαρκος, έγινε άνθρωπος, καθώς η θεότητα ενώθηκε με την ανθρώπινη φύση κατά την οικονομία. Και δεν κάνουμε λόγο για δύο υιούς, αλλά νοούμε έναν και τον αυτόν, τον Λόγο του Θεού και Κύριό μας Ιησού Χριστό. Έγινε άνθρωπος και υπήρχε, παραμένοντας αυτό που ήταν κατά φύση. Έγινε αυτό που δεν ήταν, και παρέμεινε αυτό που ήταν. Διότι «στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος». Έγινε σάρκα, χωρίς να αποβάλει αυτό που ήταν. «Και εσκήνωσε ανάμεσά μας.» Το «εσκήνωσε ανάμεσά μας» σημαίνει ότι συναναστράφηκε μαζί μας, σύμφωνα με τον άγιο Ιερεμία, ή μάλλον τον ακόλουθό του Βαρούχ: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανείς άλλος δεν θα λογαριαστεί πλάι του. Αυτός βρήκε κάθε οδό γνώσης, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη, και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.» Άκου λοιπόν και τη φωνή του Ευαγγελίου· διότι μεγάλη σαφήνεια μας προσφέρει η φωνή του αγγέλου που ειπώθηκε προς την αγία Παρθένο: «Ιδού», λέει, «θα συλλάβεις στη γαστέρα σου, και θα γεννήσεις υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ, που ερμηνεύεται: Ο Θεός είναι μαζί μας.» Πριν ακόμη συλληφθεί στη μήτρα, το παιδί ονομάστηκε Θεός, δηλαδή το «Ο Θεός είναι μαζί μας».

Απόκριση: Ότι ο Χριστός είναι Θεός και Κύριος, το μαρτυρούν οι προφήτες· ο μεν Δαβίδ λέγοντας: «Θεός είναι ο Κύριος, και φανερώθηκε σε εμάς»· και πάλι: «Έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε»· και πάλι: «Εσύ που κάθεσαι πάνω στα χερουβίμ, φανερώσου»· ο δε Αββακούμ πάλι λέει: «Ο Θεός θα έλθει από τη Θαιμάν»· και ο Βαρούχ: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί του· ανακάλυψε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ, τον δούλο του, και στον Ισραήλ, τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά, φανερώθηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Ιδού πώς ολοφάνερα οι προφήτες αποκαλούν τον Χριστό Θεό.

Εάν ο Θεός είναι μέσα σε αυτόν, πώς υπάρχει μία θεότητα; Ορθόδοξος: Διότι προσθέτει: «Και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα». Και ο Ιερεμίας λέγει: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του. Ανακάλυψε κάθε οδό γνώσεως, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη, και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Εάν λοιπόν αυτός που εμφανίστηκε επί της γης είναι ο Θεός μας, και κανένας άλλος δεν πρόκειται να συγκριθεί μαζί του, άρα είναι μία η θεότητα του Πατρός και του Υιού.

Αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή.» Θα συνδράμει όμως επίσης και ο μέγας Βαρούχ και θα κάνει σαφή τη διακήρυξη της φύσης και της δόξας του Υιού, αναφωνώντας και αυτός με αυτόν τον τρόπο και σχεδόν δείχνοντας με το δάχτυλο: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανείς άλλος δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί του. Ανακάλυψε κάθε οδό γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Έπειτα από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.» Και βέβαια θα μπορούσα να πω ότι ο ιερός Παύλος μίλησε σε εμάς για έναν Κύριο, τον Ιησού Χριστό.

Και θα το πληροφορηθείς βέβαια αυτό από τον Χριστό που διακηρύσσει: «Διότι κανείς δεν γνωρίζει», λέει, «ποιος είναι ο Υιός, παρά μόνο ο Πατέρας· ούτε τον Πατέρα επιγινώσκει κανείς ποιος είναι, παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει.» Μας έδειξε λοιπόν το εξαιρετικό κάλλος του Θεού και Πατέρα ο Μονογενής, προβάλλοντας τον εαυτό του σαν λαμπρή εικόνα. Γι' αυτό λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.» Έχουμε δε δει τον Υιό, και με τα μάτια της καρδιάς, και με τα μάτια της σάρκας, όταν υποβάλλοντας τον εαυτό του σε κένωση, κατέβηκε στην ανθρώπινη κατάστασή μας· αν και, υπάρχοντας στη μορφή και στην ισότητα του Θεού και Πατέρα, είναι Θεός και γεννημένος από αυτόν κατά φύση. Και μάλιστα ο Βαρούχ είπε, νομίζω, υποδεικνύοντας τον ίδιο τον Λόγο: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του. Βρήκε κάθε οδό γνώσης, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη, και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.» Είχε δε προανακράξει σαφώς για εμάς και ο θείος Δαβίδ: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη, από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση· από τη Σιών προέρχεται η μεγαλοπρέπεια της ωραιότητάς του. Ο Θεός θα έρθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει.» Διότι κατέβηκε με μορφή φωτιάς στο όρος Σινά. Αλλά το ότι εκείνα ήταν τύπος, και τίποτα άλλο, μας το πληροφορεί ο Χριστός.

Τα δε μελλοντικά παρουσιάζονται ως παρελθοντικά: «Αυτός είναι ο Θεός μας, μετά από αυτά εμφανίστηκε επί της γης και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους»· και το: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· και το: «Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός σου με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου»· και τα παρόμοια. Εκείνα λοιπόν που αναφέρονται πριν από την ένωση, θα λεχθούν για αυτόν και μετά την ένωση· εκείνα όμως που αναφέρονται μετά την ένωση, σε καμία περίπτωση δεν λέγονται πριν από την ένωση, εκτός αν ειπωθούν προφητικά, όπως αναφέραμε.

Σύμφωνα με αυτό μπορούμε να πούμε για τον Χριστό: «Αυτός είναι ο Θεός μας, εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους» και, Αυτός ο άνθρωπος είναι άκτιστος και απαθής και απερίγραπτος.

Και θέλεις να μάθεις ότι είναι Θεός αυτός που γεννήθηκε από τον Πατέρα και αργότερα ενανθρώπησε; Άκουσε τον προφήτη που λέει: Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του. Ανακάλυψε κάθε οδό γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Έπειτα από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους. Βλέπεις τον Θεό που ενανθρώπησε μετά τη νομοθεσία του Μωυσή; Δέξου και μια δεύτερη μαρτυρία της θεότητας του Χριστού, αυτήν που μόλις αναγνώσθηκε.

Από αυτά που είπε ο Θεός προς τον Μωυσή: «Εγώ είμαι ο Θεός των πατέρων σας· εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ μετά από αυτά· δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί» και τα εξής. Έλεγαν λοιπόν: εμείς συνεπώς αυτόν μόνο γνωρίζουμε. Αν λοιπόν, όταν ήλθε ο Χριστός, γεννήθηκε, αυτός είναι ο Πατέρας, αυτός και ο Υιός· άρα ο ίδιος είναι ο Θεός, ο οποίος υπάρχει πάντοτε και ο οποίος ήλθε τώρα· όπως λέει η Γραφή: «Αυτός είναι ο Θεός σου, κανένας άλλος δεν θα θεωρηθεί ίσος προς αυτόν· βρήκε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του· μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Βλέπεις, λέει, πάλι πώς η θεία Γραφή μάς συνετίζει, ώστε να μην θεωρούμε ότι άλλος είναι ο ένας και άλλος ο άλλος Θεός, δηλώνοντας ότι αυτός είναι ο μόνος Θεός που υπάρχει και αυτός εμφανίστηκε αργότερα; Πάλι δε, χρησιμοποιούν και άλλο ρητό, το οποίο λέει: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλοί, θα διαβούν προς εσένα και θα γίνουν δούλοι σου και θα πορεύονται πίσω σου δεμένοι με χειροπέδες, και ενώπιόν σου θα προσκυνήσουν και σε εσένα θα προσευχηθούν, διότι σε εσένα υπάρχει ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας». Βλέπεις, λέει, πώς οι θείες Γραφές υποδηλώνουν έναν Θεό και διακηρύττουν ότι αυτός έγινε εμφανής; Και ομολογουμένως είναι ένας, ο ίδιος που υπάρχει πάντοτε.

Σταματήστε εσείς που πάλι κατεργάζεστε τη βαβυλωνιακή φύση, εσείς που ανεγείρατε την εικόνα και τον τύπο του Ναβουχοδονόσορα, εσείς που ηχείτε αυτή την πολυθρύλητη σάλπιγγα για την ένωση των πολεμίων, εσείς που με μουσικά όργανα και με κύμβαλα και με ψαλτήρι, μέσω των πλανεμένων σας λόγων, οδηγείτε σε πτώση τους λαούς, προετοιμάζοντάς τους να δουλεύουν μάλλον σε εικόνα παρά στον Θεό και την αλήθεια. Και ποιος άλλος είναι αληθινός όσο ο Υιός του Θεού; «Διότι ποιος θα εξισωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» λέει η Γραφή, και «κανένας άλλος δεν θα λογαριαστεί ίσος προς αυτόν». Και για ποιον μιλάει; Για να δεις ότι μιλάει για τον Υιό, στη συνέχεια της διήγησης λέει: «βρήκε κάθε οδό επιστήμης, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Και μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Πώς λοιπόν δεν έχουν ειπωθεί αυτά αληθινά για αυτόν, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια»; 32. Αλλά θα μου πεις: πώς ο μονογενής αληθινός Θεός είπε «για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», ώστε να μη θεωρηθεί πολυθεΐα, ώστε να μη γίνει διαίρεση της ζωτικής γνώσης; Διότι, εάν ο Πατέρας είναι ο μόνος αληθινός Θεός, αληθινός είναι και ο Υιός, ο οποίος γεννήθηκε αληθινά από τον Πατέρα. Διότι, τιμώντας τον Πατέρα και αποκαλύπτοντάς τον ως τον μόνο αληθινό Θεό, έδειξε τον εαυτό του ως αληθινά γεννημένο από τον Πατέρα. Για τον λόγο αυτόν, αληθινός Θεός είναι ο Πατέρας, και αληθινός Θεός ο μονογενής Υιός.

Διότι άνθρωπο και άνθρωπο ανέφερε ο άγιος απόστολος, και ότι ο μεν πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, είναι από τη γη, χοϊκός, ο δε δεύτερος από τον ουρανό. Αν και τον ονομάζει βέβαια άνθρωπο· η σάρκα όμως δεν έχει καταβεί από τον ουρανό, αλλά ομολογείται και από αυτόν ότι προέρχεται από τη Μαρία. Όταν λέει από τον ουρανό, δεν αναφέρεται καταχρηστικά στη σάρκα, αλλά στον δεύτερο άνθρωπο, αφότου ο Λόγος ήλθε άνωθεν και «εσκήνωσεν εν ημίν», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Εάν λοιπόν * προϋπήρχε ο Κύριος. Και * είναι παρών, «αυτός που βρήκε κάθε οδό συνέσεως», και ότι είναι αυτός, ** όπως δεν αμφιβάλλει η θεία Γραφή, * διότι τα επόμενα φανερώνουν ότι προϋπήρχε και ότι βρήκε κάθε οδό συνέσεως, και έπειτα το «εμφανίσθηκε επί της γης» 〈δηλώνει〉 τη μέλλουσα ένσαρκη παρουσία. Και ως προς αυτό που λένε ότι έφερε τον άνθρωπο από τον ουρανό, ο απόστολος δεν λέει 〈κάτι τέτοιο〉, αλλά τον ονομάζει άνθρωπο εξαιτίας της ενώσεως κατά την ένσαρκη παρουσία, 〈και δεύτερο〉 εξαιτίας του χρόνου που μεσολάβησε μεταξύ του Αδάμ και της ένσαρκης παρουσίας· τον ονομάζει δε από τον ουρανό, επειδή ο Θεός Λόγος ήλθε άνωθεν και 〈ενδύθηκε〉 σάρκα, όπως λέει: «ο Λόγος έγινε σάρκα», και όχι όπως αυτός υπονοεί, δηλαδή έναν Λόγο που προήλθε από τον Πατέρα και μεταβλήθηκε σε σάρκα· διότι έτσι εξήγησε το χωρίο σύμφωνα με την πλανεμένη του αντίληψη.

Και πάλι: Είδαν όλοι οι λαοί το σωτήριο του Θεού μας; Ο Σολομών λέει: Άραγε, αληθινά θα κατοικήσει ο Θεός μαζί με τους ανθρώπους; 〈6〉 Διότι φανερώθηκε, και όντας Θεός έγινε άνθρωπος — Ο Ιερεμίας λέει: Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του. Βρήκε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ, τον δούλο του, και στον Ισραήλ, τον αγαπημένο του.

Στη συνέχεια, στο προκείμενο χωρίο της Γραφής, ο λόγος αναφέρει: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανείς άλλος δεν θα συγκριθεί με αυτόν». Ποιος είναι δε αυτός, παρά εκείνος που ανέβηκε στον ουρανό και κατέβηκε; Διότι, στη φράση που έχει διατυπωθεί ερωτηματικά «ποιος ανέβηκε στον ουρανό;», δίδεται ως απάντηση το: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανείς άλλος δεν θα συγκριθεί με αυτόν». Αυτό το καθιστά σαφέστερο η επόμενη φράση, η οποία λέει: «μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Είναι λοιπόν φανερό ότι με αυτόν τον Λόγο του Θεού δεν θα συγκριθεί κανείς από όσους έχουν λάβει επίκτητα την ονομασία του Θεού. Και λέει «μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη»· είναι προφανές ότι αυτό συνέβη αφού πρώτα είχε δώσει, μέσω του νόμου και των προφητών, ολόκληρη την οδό της επαγγελίας. Διότι, λέει, «εξεύρε κάθε οδό γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του». Έπειτα, μετά από αυτά, εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.

Είναι δε προφανές πώς από την προσωνυμία του Χριστού του Θεού το όνομα των Χριστιανών γέμισε ολόκληρη την οικουμένη· αυτό ακριβώς φανερώνει και ο λόγος που αναφέρει: «και το όνομά Του είναι ένα, το οποίο περικυκλώνει όλη τη γη και την έρημο». Και σε εσένα, όταν βρεις τον χρόνο εξετάζοντας ενδελεχώς κάθε λέξη, θα δοθεί η ευκαιρία να μελετήσεις εκτενώς τα νοήματα. 〈Από τον Βαρούχ〉. «Ποιος ανέβηκε στον ουρανό και την πήρε» (εννοεί δε τη σοφία), «και την κατέβασε από τα σύννεφα; Ποιος πέρασε πέρα από τη θάλασσα και τη βρήκε, και θα την φέρει αντί εκλεκτού χρυσού; Δεν υπάρχει κανείς που να γνωρίζει την οδό της, ούτε κανείς που να συλλογίζεται το μονοπάτι της. Αλλά Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα τη γνωρίζει, την ανακάλυψε με τη σύνεσή Του· Εκείνος που την κατασκεύασε για τον αιώνιο χρόνο, την γέμισε με τετράποδα ζώα· Εκείνος που αποστέλλει το φως και αυτό πορεύεται, το κάλεσε, και υπάκουσε σε Αυτόν με τρόμο· και οι αστέρες έλαμψαν στις σκοπιές τους και ευφράνθηκαν· τους κάλεσε, και είπαν: "Είμαστε παρόντες"· έλαμψαν με ευφροσύνη για Εκείνον που τους δημιούργησε. Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα υπολογιστεί συγκριτικά με Αυτόν. Ανακάλυψε κάθε οδό της γνώσης, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο Του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο Του. Μετά από αυτά, εμφανίστηκε πάνω στη γη, και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.» Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε τίποτα στα θεία αυτά λόγια, τα οποία ξεκάθαρα τεκμηριώνουν το ζήτημα. 〈Από τον Ησαΐα〉. «Όραση σχετικά με την Αίγυπτο.»

Αν όμως θέλεις να ακούσεις πώς θεραπεύει τον καταπονημένο, μάθε: ποιος δίδαξε τη μέλισσα να παράγει το κερί και μαζί με αυτό το μέλι; ποιος έκανε το πεύκο, την τερέβινθο και το μαστιχόδεντρο να στάζουν εκείνον τον λιπαρό χυμό; ποιος δημιούργησε τη χώρα των Ινδών ως μητέρα ξηρών καρπών και ευωδιών; ποιος έκανε να φυτρώσει η ελιά ως βοηθός στους σωματικούς κόπους και τις οδύνες; ποιος μας έδωσε τη δυνατότητα διάκρισης των ριζών και των βοτάνων και τη γνώση των ιδιοτήτων που ενυπάρχουν σε αυτά; ποιος συνέστησε την ιατρική που αποκαθιστά την υγεία; ποιος έκανε να αναβλύσουν από τη γη πηγές θερμών υδάτων, από τις οποίες άλλες μεν θεραπεύουν το ψυχρό και υγρό στοιχείο μας, ενώ άλλες χαλαρώνουν το ξηρό ή συμπιεσμένο; Και αρμόζει επίκαιρα να πούμε, σύμφωνα με τον προφήτη Βαρούχ: «Αυτός ανακάλυψε κάθε οδό επιστήμης και την έδωσε στον Ιακώβ, τον δούλο του». Γι' αυτόν τον λόγο υπάρχουν τέχνες έμπυρες και άλλες χωρίς φωτιά, και άλλες ένυδρες, καθώς και αναρίθμητες επινοήσεις επιτηδευμάτων, προκειμένου η εξυπηρέτηση των βιοτικών αναγκών να επιτελείται δίχως καμία έλλειψη· έτσι λοιπόν ενεργεί ο Θεός, ο πρωταρχικός εφευρέτης της ευεργεσίας και συνάμα ο πλούσιος και συμπονετικός χορηγός όσων μας είναι αναγκαία.

Άραγε λοιπόν η γνώση είναι κακό ή η επιστήμη των λόγων; Μη γένοιτο. Διότι ο Θεός είναι «εκείνος που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση», σύμφωνα με τον προφήτη Δαβίδ· «αυτός βρήκε κάθε οδό επιστήμης και μας την έδωσε», λέει πάλι αυτό ο Ιερεμίας, εκείνος που βλέπει τα μέλλοντα.

Σε αυτόν αποκρίνονται οι πρεσβύτεροι: «Και εμείς γνωρίζουμε αληθινά έναν Θεό· γνωρίζουμε τον Χριστό· γνωρίζουμε τον Υιό, ότι έπαθε όπως έπαθε, ότι πέθανε όπως πέθανε, και ότι αναστήθηκε την τρίτη ημέρα και ότι βρίσκεται στα δεξιά του Πατρός και ότι έρχεται να κρίνει ζώντες και νεκρούς. Και λέμε αυτά που μάθαμε». Τότε, αφού τον έλεγξαν, τον απέβαλαν από την εκκλησία. Αυτός έφτασε σε τέτοιο βαθμό αλαζονείας, ώστε να ιδρύσει δική του σχολή. Αυτοί θέλουν να αποδείξουν τη συνοχή του δόγματός τους λέγοντας: «Είπε στον Νόμο: Εγώ είμαι ο Θεός των πατέρων σας· δεν θα υπάρξουν για εσάς άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Και πάλι σε άλλο σημείο: Εγώ, λέει, είμαι ο πρώτος και εγώ ο έσχατος, και μετά από εμένα δεν υπάρχει κανείς». Με αυτόν τον τρόπο ισχυρίζονται ότι υποστηρίζουν τον έναν Θεό. Και απαντούν λέγοντας: «Αν, λοιπόν, ομολογώ τον Χριστό ως Θεό, άρα αυτός είναι ο Πατέρας, εφόσον είναι ο Θεός. Και έπαθε ο Χριστός, όντας ο ίδιος Θεός. Άραγε έπαθε ο Πατέρας; Διότι αυτός ήταν ο Πατέρας». Αλλά τα πράγματα δεν έχουν έτσι. Ούτε οι Γραφές τα διηγούνται με αυτόν τον τρόπο. Χρησιμοποιούν επίσης και άλλες μαρτυρίες, λέγοντας: «Έτσι έχει γραφτεί: Αυτός είναι ο Θεός μας· κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του. Βρήκε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά, εμφανίστηκε επί της γης και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους».

Είναι λοιπόν η σάρκα αυτή που προσφέρθηκε ως δώρο από τον πατρικό Λόγο, η οποία εκ Πνεύματος και Παρθένου αποδείχθηκε τέλειος Υιός του Θεού. Είναι ολοφάνερο λοιπόν ότι ο ίδιος πρόσφερε τον εαυτό του στον Πατέρα. Πριν από αυτό, όμως, δεν υπήρχε σάρκα στον ουρανό. Ποιος λοιπόν ήταν στον ουρανό, παρά ο άσαρκος Λόγος, ο οποίος απεστάλη για να δείξει ότι αυτός, ενώ βρισκόταν στη γη, ήταν ταυτόχρονα και στον ουρανό; Διότι ήταν Λόγος, ήταν πνεύμα, ήταν δύναμη. Αυτός ανέλαβε για τον εαυτό του το κοινό και κατανοητό στους ανθρώπους όνομα, ονομαζόμενος έτσι εξ αρχής «υιός ανθρώπου» ενόψει του μέλλοντος, αν και δεν ήταν ακόμη άνθρωπος. Όπως μαρτυρεί ο Δανιήλ λέγοντας: Είδα και ιδού, ερχόταν πάνω στις νεφέλες του ουρανού κάποιος σαν υιός ανθρώπου. Δικαίως, λοιπόν, έλεγε ότι αυτός που βρισκόταν στον ουρανό ονομαζόταν εξ αρχής με αυτό το όνομα, Λόγος του Θεού. Αλλά τι μου λέει, αναρωτιέται, σε άλλο σημείο: Αυτός είναι ο Θεός· δεν θα συγκριθεί κανένας άλλος μαζί του; Ορθά το είπε. Διότι ποιος μπορεί να συγκριθεί με τον Πατέρα; Και όσον αφορά αυτό που λέει: Αυτός είναι ο Θεός μας· κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του· ανακάλυψε κάθε οδό γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του, καλώς το λέει. Διότι ποιος είναι ο Ιακώβ ο δούλος του, και ο Ισραήλ ο αγαπημένος του, παρά αυτός για τον οποίο βροντοφωνάζει λέγοντας: Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα· αυτόν να ακούτε;

Έπειτα πρόσθεσε: Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα λογαριαστεί ίσος με αυτόν. Βρήκε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ, τον δούλο του, και στον Ισραήλ, τον αγαπημένο του. Γι' αυτό και ο Δαβίδ έλεγε: Δεν ενέργησε έτσι σε κανένα άλλο έθνος, και τις κρίσεις του δεν τους τις φανέρωσε. Αυτό ακριβώς υπονοώντας και ο Παύλος έγραφε: Ποιο είναι λοιπόν το πλεονέκτημα του Ιουδαίου; Ή ποια η ωφέλεια της περιτομής; Είναι πολύ μεγάλο από κάθε άποψη.

Διότι και ο πατριάρχης αυτό προανήγγειλε λέγοντας: «Από βλαστό, γιε μου, ανέβηκες· ξάπλωσες και κοιμήθηκες σαν λιοντάρι»· όπως και ο Ησαΐας λέγοντας: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ»· και ένας άλλος πάλι: «Τον είδαμε σαν παιδί, σαν ρίζα σε γη διψασμένη». Ως διψασμένη γη εννοεί την παρθενική μήτρα, επειδή δεν δέχθηκε ανθρώπινο σπέρμα, ούτε γεύτηκε σαρκική συνουσία, αλλά τον γέννησε χωρίς γάμο. Και πάλι: «Παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός και μας δόθηκε»· και πάλι: «Θα εξέλθει ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί, και άνθος θα αναβλαστήσει από τη ρίζα του». Ο δε Βαρούχ στο βιβλίο του Ιερεμία λέει: «Αυτός είναι ο Θεός μας· κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του. Βρήκε κάθε οδό γνώσης, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη, και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους».

Πράγματι, και τώρα είναι καιρός να πούμε εκείνο το προφητικό λόγιο: «Αυτός είναι ο Θεός μας· κανείς άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί Του. Βρήκε κάθε οδό γνώσης και την έδωσε στον Ιωάννη, τον αγαπημένο του». Διότι παρατήρησε, σε παρακαλώ, πώς με μία μόνο φωνή στερέωσε ολόκληρη την οικουμένη, η οποία δεν θα σαλευθεί· δες έναν άνθρωπο που κάθεται στην Έφεσο και έχει διδάξει θεολογία σε ολόκληρο τον κόσμο· αναλογίσου πόσες πολιτείες προς την ανατολή, πόσες χώρες, πόσες Εκκλησίες, πόσες πάλι προς τη δύση του ηλίου, καθώς και τη μεγάλη Ρώμη ομοίως, και προς τα άλλα σημεία, και προς τα μέρη του νότου, και τη χώρα των Καππαδοκών, και όλα όσα βρίσκονται ενδιάμεσα, νησιά, ερήμους, και τα άκρα της γης. Σκέψου πάλι τα πλήθη των Εκκλησιών, τον κλήρο, και τα πλήθη του λαού, ανδρών και γυναικών, αν μπορείς να τα απαριθμήσεις. Αλλά είναι ευκολότερο να μετρήσεις την άμμο της θάλασσας παρά τόσο μεγάλα πλήθη. Και όλοι αυτοί είναι μαθητές του Ιωάννη, έχοντας διδαχθεί από αυτόν να θεολογούν: «Εν αρχή ην ο Λόγος». Και στην αγορά αυτό ψάλλουν: «Εν αρχή ην ο Λόγος»· και οι οδοιπόροι, και όσοι βρίσκονται στα πελάγη και οι ναυτικοί αυτό μελωδούν: «Εν αρχή ην ο Λόγος», και στις ερήμους, και στα όρη και οι απλοϊκοί και οι σοφοί, και οι μικροί και οι μεγάλοι και καθένας που κατανοεί, αυτά θεολογεί: «Εν αρχή ην ο Λόγος»· και τελικά, με το να πληθύνουν παντού εκείνοι που αναφωνούν ακατάπαυστα το «Ην» και «ην», εξέλιπαν εκείνοι που έλεγαν το «Ουκ ην».

Μάθετε να πράττετε το καλό. Τόσο πολύ, εξαιτίας της πολλής πονηρίας, είχαν αποβάλει ακόμη και την επιστήμη της αρετής. Έτσι και ο προφήτης Δαβίδ λέει: Ελάτε, τέκνα, ακούστε με· τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Διότι από όλες τις επιστήμες αυτή είναι η ανώτερη και απαιτεί περισσότερη σπουδή, καθόσον περισσότερα είναι και εκείνα που την εμποδίζουν, δηλαδή η τυραννία της φύσεως και η ραθυμία της προαιρέσεως και οι επιβουλές των δαιμόνων και το πλήθος των βιοτικών μεριμνών. Έτσι ακριβώς λέει και ο Βαρούχ: Αυτός είναι ο Θεός μας· δεν πρόκειται να συγκριθεί κανένας άλλος μαζί Του· ανακάλυψε κάθε οδό επιστήμης.

Βρήκε κάθε οδό της γνώσεως και την έδωσε στον Ιακώβ, τον δούλο του, και στον Ισραήλ, τον αγαπημένο του· έπειτα από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, δείχνοντας ότι αυτός που έδωσε τον νόμο, είναι ο ίδιος που σαρκώθηκε· και αυτός που σαρκώθηκε, ο ίδιος έχει δώσει και τον νόμο.

Και πάλι, κατά τη γέννησή Του, παρουσιάστηκαν άγγελοι, αναγγέλλοντας πάνω στη γη Αυτόν που βρίσκεται στους ουρανούς, και η γη έγινε ουρανός, αφού ο Βασιλιάς βρισκόταν εδώ, και οι Μάγοι Τον προσκύνησαν, έχοντας φτάσει από τόσο μεγάλη απόσταση. Και ενώ το παιδίον βρισκόταν σε φάτνη στην Παλαιστίνη, εκείνοι από τη βαρβαρική χώρα του προσέφεραν τόση τιμή και λατρεία, όση ταιριάζει να προσφέρεται στον Θεό. Αλλά ίσως αυτά δεν θα τα αποδεχθούν και θα επιζητήσουν άλλα σημεία, αυτά που αφορούν τη σημερινή γενεά. Όμως, ούτε από τέτοια θα έχουμε έλλειψη. Διότι τέτοια είναι η αλήθεια· περιβάλλεται από άφθονες αποδείξεις. Μάλιστα, ούτε και σε αυτό το σημείο έχουν τη δυνατότητα να προβάλουν κάποια σκιά αντίρρησης. Διότι, ακόμη κι αν δεν ήσουν παρών όταν γεννιόταν από την Παρθένο, έπρεπε να πιστέψεις τον προφήτη που λέει: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσουν το όνομά Του Εμμανουήλ». Αν δεν ήσουν παρών όταν, έχοντας περιβληθεί τη σάρκα, περιφερόταν στη γη και ο Δεσπότης συναναστρεφόταν με τους δούλους Του, μελέτησε τον Ιερεμία, και εκείνος θα σου μιλήσει λέγοντας τα εξής: «Αυτός είναι ο Θεός μας· κανένας άλλος δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί Του. Ανακάλυψε κάθε οδό γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο Του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο Του. Μετά από αυτά, εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους».

Δες πώς πάλι μεταφέρει τον λόγο από τα καθολικά στα μερικά, και στα εξαιρετικά προνόμια των Ιουδαίων, επιθυμώντας να τους παρακινήσει σε μεγαλύτερη προθυμία. Αρχίζοντας, λοιπόν, τον ψαλμό, μίλησε για τα αισθητά αγαθά και για όσα ωφελούν το σώμα, όπως είναι η ασφάλεια, η ευφορία και η ειρήνη· εδώ όμως ανυψώνει τον λόγο στα υψηλότερα, αναπτύσσοντας τον λόγο περί της νομοθεσίας, η οποία αποτελεί το ύψιστο είδος ευεργεσίας: να απομακρύνει από την κακία, να καθοδηγεί προς την αρετή, να φωτίζει τη διάνοια. Γι' αυτό και ο Μωυσής, τονίζοντας αυτό το πράγμα διαρκώς, έλεγε: «Ποιος λαός είναι σαν αυτόν; Το μέγα έθνος, στο οποίο ο Θεός βρίσκεται κοντά τους, όπως ο Κύριος ο Θεός μας, σε όλα για τα οποία τον επικαλούμαστε;» Και ο Δαβίδ πάλι: «Ο Κύριος είναι αυτός που επιτελεί ελεημοσύνες και αποδίδει δικαιοσύνη σε όλους τους αδικούμενους. Έκανε γνωστές τις οδούς του στον Μωυσή, και στους υιούς του Ισραήλ τα θελήματά του». Και ο Ιερεμίας: «Αυτός είναι ο Θεός μας· κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του. Βρήκε κάθε οδό γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του».

Γι' αυτό και ο προφήτης, μένοντας έκπληκτος για τη μεγάλη Του μέριμνα υπέρ της οικουμένης, αναφώνησε δυνατά και λαμπρά λέγοντας τα εξής: «Ο Θεός μας φανερώθηκε πάνω στη γη, και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Διότι είναι εξαιρετικά παράδοξο να ακούει κανείς ότι ο Θεός, ο άρρητος και ανέκφραστος και ακατάληπτος, και ίσος με τον Πατέρα, και γνήσιος Υιός του ανάρχου Θεού, ήλθε μέσα από παρθενική μήτρα, και καταδέχθηκε να γεννηθεί από γυναίκα· ο οποίος δεν σταμάτησε προηγουμένως να πράττει και να κατεργάζεται τα πάντα, μέχρις ότου εμάς, τους πολεμίους και εχθρούς, μας ανύψωσε στον ίδιο τον Θεό και μας έκανε φίλους Του. Και όπως ακριβώς κάποιος, στεκόμενος στο μέσον δύο ατόμων που έχουν απομακρυνθεί μεταξύ τους, απλώνοντας και τα δύο του χέρια θα τους έπιανε από κάθε πλευρά και θα τους ένωνε· έτσι έπραξε και αυτός, ενώνοντας τη θεία φύση με την ανθρώπινη, τα δικά Του με τα δικά μας. Είδες υπερβολή αγαθότητας; Αυτός που υβρίστηκε, αυτός και παρακάλεσε, όπως προείπα, και κατεργάστηκε τη συμφιλίωση. Δες λοιπόν πώς, απέναντι στον τύραννο, όπως ακριβώς ένας βασιλιάς που αφήνει την πορφύρα και το διάδημα ενδύεται πολλές φορές σχήμα στρατιώτη, για να μην αναγνωριστεί και ελκύσει πάνω του τους πολεμίους. Εδώ όμως συνέβη το αντίθετο· ο Χριστός ήλθε με το δικό μας σχήμα, ώστε, μη γινόμενος αναγνωρίσιμος, να μην κάνει τον πολέμιο να αποφύγει τη συμπλοκή μαζί Του, αλλά και για να μην κατατρομάξει όλους τους δικούς Του· διότι επιδίωξε να σώσει, και όχι να προκαλέσει τρόμο.

Και πάλι, ένας άλλος προφήτης λέει γι' αυτόν κάπως έτσι: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί με αυτόν». Και για ποιον το λέει αυτό; Μήπως για τον Πατέρα; Οπωσδήποτε όχι· διότι άκουσε πώς και αυτός αναφέρθηκε στη θεία οικονομία. Διότι αφού είπε: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί με αυτόν», πρόσθεσε: «Βρήκε κάθε οδό γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά, εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Ο δε Παύλος λέει: «Από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός, κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός πάνω από όλους, ευλογητός στους αιώνες, αμήν», και πάλι: «Κανένας πόρνος ή πλεονέκτης δεν έχει κληρονομιά στη βασιλεία του Χριστού και Θεού», και πάλι: «Κατά την επιφάνεια του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού». Και ο Ιωάννης, επίσης, έτσι τον ονομάζει, λέγοντας: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό και Θεός ήταν ο Λόγος». Ναι, λέει, αλλά δείξε μου εκείνο: πού η Γραφή, συντάσσοντάς τον μαζί με τον Πατέρα, ονομάζει τον Πατέρα Κύριο.

Πρόσεξε, σε παρακαλώ, και τον Ιερεμία που ανακράζει γι' αυτόν: «Αυτός είναι ο Θεός μας· κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του». Για τον Πατέρα ομιλεί, ή για τον Υιό; Για τον Πατέρα, λέει. Ο Πατέρας σαρκώθηκε, ή ο Υιός; Ο Υιός. Επομένως, σύμφωνα με τα λεγόμενά σου, ο Πατέρας σαρκώθηκε. Αλλά τώρα βλέπω, σύμφωνα με τον λόγο του προφήτη, ότι ο Υιός είναι εκείνος που συναναστράφηκε με τους ανθρώπους. Ναι, ο Κύριος σαρκώθηκε, ενώ ο Πατέρας παρέμεινε άσαρκος. Ας ελεγχθείς, λοιπόν, ανόητε, ότι ομιλεί για τον Υιό, από τα εξής: «Αυτός είναι ο Θεός μας· κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του· αυτός ανακάλυψε κάθε οδό της γνώσης, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του· μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη, και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Τον βλέπεις ότι είναι και νομοθέτης; Διότι, εάν αυτός ανακάλυψε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του, αυτός είναι εκείνος που εμφανίστηκε και στον Μωυσή και νομοθέτησε. Και από πού είναι αυτό φανερό; Άκου τον προφήτη που λέει: «Θα συνάψω μαζί σας μια καινή διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες σας, όταν τους έπιασα από το χέρι για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου· θέτοντας τους νόμους μου στις καρδιές τους, και θα τους εγγράψω στις διάνοιές τους· και αυτοί θα είναι ο δικός μου λαός, και εγώ θα είμαι ο Θεός τους». Βλέπεις ότι αυτός είναι ο νομοθέτης της Παλαιάς και της Καινής;

Μιλώντας λοιπόν για θεότητα, δεν της αποδίδουμε τα ιδιώματα της ανθρωπότητας (διότι δεν λέμε τη θεότητα παθητή ή κτιστή), ούτε αποδίδουμε στη σάρκα, δηλαδή στην ανθρωπότητα, τα ιδιώματα της θεότητας (διότι δεν λέμε τη σάρκα ή την ανθρωπότητα άκτιστη). Όσον αφορά όμως την υπόσταση, είτε την ονομάσουμε από το συναμφότερο (από την ένωση και των δύο) είτε από το ένα από τα δύο μέρη, της αποδίδουμε τα ιδιώματα και των δύο φύσεων. Διότι και ο Χριστός, που είναι το συναμφότερο, ονομάζεται και Θεός και άνθρωπος, και κτιστός και άκτιστος, και παθητός και απαθής. Και όταν ονομάζεται από το ένα από τα δύο μέρη, και Υιός Θεού και Θεός, δέχεται τα ιδιώματα της συνυφισταμένης φύσεως, δηλαδή της σάρκας, και ονομάζεται Θεός παθητός και Κύριος της δόξης εσταυρωμένος, όχι κατά το ότι είναι Θεός, αλλά κατά το ότι ο ίδιος είναι και άνθρωπος· και όταν ονομάζεται άνθρωπος και Υιός ανθρώπου, δέχεται τα ιδιώματα και τα μεγαλεία της θείας ουσίας, (λεγόμενος) παιδίον προαιώνιο και άνθρωπος άναρχος, όχι κατά το ότι είναι παιδίον και άνθρωπος, αλλά κατά το ότι, όντας προαιώνιος Θεός, έγινε στους έσχατους χρόνους παιδίον. Και αυτός είναι ο τρόπος της αντιδόσεως των ιδιωμάτων, όπου η κάθε φύση μεταδίδει στην άλλη τα δικά της ιδιώματα εξαιτίας της ταυτότητας της υποστάσεως και της αμοιβαίας περιχωρήσεώς τους. Σύμφωνα με αυτό, μπορούμε να πούμε για τον Χριστό: «Αυτός είναι ο Θεός μας, που εμφανίστηκε πάνω στη γη», και: Αυτός ο άνθρωπος είναι άκτιστος και απαθής και απερίγραπτος.

Παρομοίως, και αυτά που πράττει, τα πράττει από Αυτόν και μαζί με Αυτόν· διότι μία και η αυτή, όχι απλώς όμοια, αλλά η ίδια ακριβώς είναι η θέληση, η ενέργεια και η δύναμη του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. —ε') Άλλα πάλι λέγονται με την έννοια ότι η πατρική ευδοκία εκπληρώνεται δια της δικής Του ενέργειας, όχι όμως σαν μέσω κάποιου οργάνου ή δούλου, αλλά σαν μέσω του ουσιώδους και ενυπόστατου Λόγου Του και της σοφίας και της δύναμής Του, επειδή θεωρείται ότι υπάρχει μία κίνηση στον Πατέρα και τον Υιό, όπως το «τα πάντα έγιναν δι' αυτού», και το «απέστειλε τον λόγο του και τους γιάτρεψε», και το «για να γνωρίσουν ότι εσύ με απέστειλες». —στ') Άλλα πάλι λέγονται προφητικά, και από αυτά άλλα μεν ως μελλοντικά, όπως το «θα έλθει φανερά», και εκείνο του Ζαχαρία «ιδού ο βασιλιάς σου έρχεται σε σένα», και αυτό που ειπώθηκε από τον Μιχαία «ιδού ο Κύριος εκπορεύεται από τον τόπο του και θα καταβεί και θα βαδίσει στα υψηλά της γης»· άλλα δε μελλοντικά αναφέρονται ως παρωχημένα: «Αυτός είναι ο Θεός μας, μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», και το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», και το «για τον λόγο αυτόν σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους συντρόφους σου», και τα παρόμοια. —Επομένως, όσα ίσχυαν πριν από την ένωση θα λέγονται για Αυτόν και μετά την ένωση, αλλά όσα αφορούν την περίοδο μετά την ένωση, σε καμία περίπτωση δεν λέγονται πριν από την ένωση, παρά μόνο προφητικά, όπως αναφέραμε.

Ο θειότατος Ιωάννης αναφώνησε λέγοντας: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Ποιος είναι όμως αυτός που τον φανέρωσε, αν όχι εκείνος που γεννήθηκε από την Παρθένο και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους; «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα λογαριαστεί ίσος με αυτόν. Μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Πώς εμφανίστηκε στη γη «και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», αν δεν έγινε άνθρωπος; Διότι ο ίδιος είπε: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Λέει ο απόστολος: «Ο πρώτος άνθρωπος προέρχεται από τη γη και είναι χοϊκός· ο δεύτερος άνθρωπος, ο Κύριος, προέρχεται από τον ουρανό». Διότι δεν έφερε το σώμα από τον ουρανό, αλλά, όντας Θεός και εκ φύσεως Υιός του Θεού, κατέβηκε «από τον ουρανό» και έγινε άνθρωπος, δεύτερος Αδάμ, ως δεύτερη αρχή εκείνων που αναπλάθονται και μεταστοιχειώνονται προς την αφθαρσία μέσω της αναστάσεως.

Ο δε Μιχαίας αναφέρει: «Και συ, Βηθλεέμ, γη του Ιούδα, οίκε του Εφραθά, δεν είσαι διόλου η ελαχίστη μεταξύ των ηγεμόνων του Ιούδα· διότι από εσένα θα εξέλθει ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας.» Ποιος είχε την έξοδό του από την αρχή, εάν όχι εκείνος για τον οποίο ο Ιωάννης ο Θεολόγος λέει: «Εν αρχή ην ο Λόγος»; Και πάλι ο Δαβίδ: «Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά.» Και μετά από λίγο: «Και θα ταπεινώσει τον συκοφάντη και θα παραμείνει μαζί με τον ήλιο και πριν από τη σελήνη, εις γενεάς γενεών.» Αυτά άραγε δεν δηλώνουν σαφώς την προαιώνια ύπαρξη του Χριστού; Και ο Βαρούχ: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί του. Βρήκε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.» Ο δε Ιωάννης ο Θεολόγος και Ευαγγελιστής προσθέτει: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει.» Και μετά από λίγο: «Και ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα, πλήρης χάριτος και αλήθειας.»

ΛΟΓΟΣ ΔΕΚΑΤΟΣ ΕΚΤΟΣ Του ιδίου, λόγος δέκατος έκτος: Συνοπτικός περί του πατριάρχου Ιακώβ και του Ιωσήφ του υιού του μέχρι και την τελευτή του Ισραήλ. Ευλόγησον, πάτερ. Ο Θεός έδωσε «κάθε οδό γνώσης στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του», σύμφωνα με τον άγιο προφήτη Ιερεμία. Και όμως, εκτός από την τέχνη της ποιμαντικής, δεν τον βλέπουμε να έχει εξασκηθεί σε κάτι άλλο. Ούτε ως αργυροχόος ούτε ως χαλκουργός ούτε ως υφαντής παρουσιάστηκε σε κανέναν. Τι εννοείς λοιπόν, προφήτη, όταν λες «κάθε οδό γνώσης»; «Διάβασε», λέει, «και τη συνέχεια του χωρίου και μάθε, ότι δεν εννοούσα πως του δόθηκε κάθε οδός γνώσης των χειρωνακτικών τεχνών, αλλά ότι Αυτός που του έδωσε κάθε οδό θεογνωστικής επιστήμης, και έπειτα εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, κανένας άλλος Θεός δεν θα θεωρηθεί ίσος προς Αυτόν», δηλαδή, δεν θα συγκριθεί μαζί του.

Ο θείος Ιερεμίας, αν και έζησε πριν από τον Ιωάννη, μιμείται τον Ιωάννη, και όπως ακριβώς εκείνος έλεγε αργότερα: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό και Θεός ήταν ο Λόγος», φανερώνοντας και τη θεία και την ανθρώπινη φύση του Χριστού, έτσι και αυτός λέει: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί του. Βρήκε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ, τον δούλο του· μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Λέγοντας αυτά, αποσαφήνισε περίτρανα και την ασύγκριτη θεότητα του Θεού Λόγου και την ενανθρώπησή Του. Και ο Δανιήλ λέει: «Ο Θεός του ουρανού θα αναδείξει μια βασιλεία, η οποία δεν θα καταστραφεί στους αιώνες».

Άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά εκείνο που έχει ήδη τεθεί. Και ποιο είναι αυτό; Όπως επεξηγείται, είναι ο Ιησούς Χριστός. Αυτόν, λοιπόν, πρέπει να θέσουμε κι εμείς ως θεμέλιο στον λόγο μας περί του Πνεύματος. Διότι, αν το Πνεύμα είναι Θεός, όπως ακριβώς και είναι και λέγεται και πιστεύεται· και αφού τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ, όπως αναφέρει εκείνος που βροντοφώναξε τα απόρρητα της θεολογίας: «Αλλά ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε»· δηλαδή, απεκάλυψε τα κρύφια της θεότητας, όσα βεβαίως ήταν επιτρεπτό· δεν πρέπει, συνεπώς, να τολμήσουμε να αναζητήσουμε από οπουδήποτε αλλού να μάθουμε την αλήθεια για το Άγιο Πνεύμα, παρά μόνο από εκείνον τον εξηγητή, τον Λόγο της θεότητας, την ίδια την αλήθεια, ο οποίος ανακαλύπτει και παρέχει κάθε οδό γνώσεως στον δούλο του τον Ιακώβ, που μέσω της πρακτικής αρετής καταβάλλει τον αντίπαλο, και κατευθύνοντας μέσω της θεωρίας το διορατικό μέρος της ψυχής προς τον Θεό, λαμβάνει έτσι το όνομα Ισραήλ, ως αγαπημένος του· αυτός μας έκανε γνωστούς και τον Πατέρα και το Πνεύμα, φανερώνοντας και τους δύο μέσα στον εαυτό του· τον μεν [Πατέρα] μέσα από τα όσα είπε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Και πάλι: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα».

Εκτός δε από τα προειρημένα, εάν η υπόσταση του Χριστού δεν είναι εκ φύσεως μία, πώς ο Παύλος, ο μύστης των άρρητων και θεατής των αθέατων, αναφωνεί: «Ο Ιησούς Χριστός είναι ο ίδιος χθες και σήμερα και εις τους αιώνες»; Και εάν ο Χριστός αποτελεί δύο υποστάσεις, πώς συνέλαβε στη μήτρα της η Παρθένος εκ Πνεύματος Αγίου και γέννησε Υιό, ο οποίος, λαμβάνοντας το δικό μας φύραμα, προήλθε ως ισχυρός Θεός και πατέρας του μέλλοντος αιώνος, και έγινε γνωστός καλυμμένος με τη σάρκα; Πώς δε ο Θεός μας, με τον οποίο κανένας άλλος δεν μπορεί να συγκριθεί, εμφανίστηκε επί της γης και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους; Η παράθεση και η χρήση των ευαγγελικών και αποστολικών ρητών και θεωρημάτων, καθώς και των προφητικών χρησμών, θα μπορούσε να γεμίσει πολύστιχα βιβλία, μέσω των οποίων θεολογείται ότι η σεσαρκωμένη υπόσταση του Λόγου είναι μία, και η νεστοριανή δυσσέβεια ελέγχεται και καταργείται.

Ας υψώσουμε όλοι τα μάτια μας προς τον Κύριο που βρίσκεται στους ουρανούς, ανακράζοντας όπως ο Ιερεμίας: "Αυτός που φανερώθηκε στη γη, αυτός είναι ο Θεός μας, ο οποίος με τη θέλησή του συναναστράφηκε με τους ανθρώπους", και δεν υπέστη καμία μεταβολή, αυτός που φανέρωσε τον εαυτό του με διάφορες μορφές στους προφήτες, τον οποίο ο Ιεζεκιήλ είδε πάνω σε πύρινο άρμα σαν μορφή ανθρώπου, και ο Δανιήλ ως υιό ανθρώπου και παλαιό των ημερών, κηρύσσοντας τον παλαιό και νέο ως έναν Κύριο, αυτόν που φανερώθηκε και φώτισε τα πάντα.