Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ 2:18

σνε΄ Πού προστάχθηκε να πάει εκείνος που άκουσε: «Πάρε το δικό σου και πήγαινε»; σνστ΄ Ποιος είναι ο μισθός που λαμβάνουν και αυτοί όμοια με τους τελευταίους; σνζ΄ Ποιοι είναι το άχυρο που κατακαίγεται με άσβεστο πυρ; σνη΄ Ποιος είναι αυτός που κατακρίνεται από τον Απόστολο, με το ότι: «θέλει (να επιδεικνύει) ταπεινοφροσύνη και θρησκεία», και τα εξής;

Ερώτηση ΣΝΗ΄. Ποιος είναι αυτός που κατακρίνεται από τον Απόστολο: «Αυτός που αρέσκεται σε ταπεινοφροσύνη και θρησκεία», και τα εξής; Απόκριση. Νομίζω ότι αυτό που ακολουθεί αποσαφηνίζει το ζήτημα που εξετάζεται στο συγκεκριμένο χωρίο. Διότι, προχωρώντας, κάνει λόγο για «αφειδία σώματος»· τέτοιοι είναι οι Μανιχαίοι, και αν υπάρχουν κάποιοι παρόμοιοι με αυτούς.

Τέτοιοι είναι εκείνοι που δεν εργάζονται καθόλου, αλλά περιεργάζονται, καταλαλούν και φλυαρούν χωρίς φόβο Θεού. Επιπλέον δε είναι και προπετείς σε ασυνάρτητα λόγια, με το πρόσχημα δήθεν της διδασκαλίας, χωρίς να κατανοούν ούτε αυτά που λένε ούτε για ποια πράγματα διαβεβαιώνουν. Και: αν έχεις σύνεση, απάντησε στον αδελφό σου. Ειδάλλως, βάλε το χέρι στο στόμα σου. Αν πάλι είναι καιρός να μιλήσεις, είναι καλό να πεις λόγο την κατάλληλη στιγμή. Διότι λέγει: ο λόγος σας ας είναι πάντοτε αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να απαντάτε στον καθένα χωριστά. Διότι κάθε λόγος είναι κοπιαστικός, και αυτός που προσθέτει γνώση προσθέτει πόνο. Εκείνος δε που είναι προπετής στα χείλη θα πέσει σε κακά. Διότι λόγω της απουσίας παιδείας στη γλώσσα επέρχεται οργή. Ενώ ο άκακος φυλάγει τη γλώσσα του, επειδή αγαπά την ψυχή του. Διότι εκείνοι που μεταχειρίζονται την κολακεία εξαπατούν τις καρδιές των άκακων, και καλοπιάνοντάς τους τούς πλανάνε. Ας φοβηθούμε λοιπόν την καταδίκη των δασκάλων. Διότι η καταδίκη είναι βαρύτερη για όσους λένε και δεν πράττουν, οι οποίοι διδάσκουν ψευδώνυμη γνώση και εμβατεύουν μάταια και υπερηφανεύονται από τον σαρκικό τους νου, ως τυφλοί που οδηγούν τυφλούς, με αποτέλεσμα να πέφτουν και οι δύο σε λάκκο. Διότι από την έκβαση του λόγου του θα αναγνωριστεί ο άνθρωπος.

Επιστολή του Επιφανίου, επισκόπου Κύπρου, προς τον βασιλέα Θεοδόσιο. Την ειδωλολατρία στον κόσμο ο διάβολος με τη δική του κακοτεχνία μηχανεύτηκε και μέσα στον κόσμο έσπειρε τούτο και το θεμελίωσε και έστρεψε τους ανθρώπους μακριά από τον Θεό. Τώρα όμως πάλι, μετά τις αιρέσεις και τα είδωλα, παρέσυρε και εξαπάτησε τους πιστούς προς την αρχαία ειδωλολατρία. Παρουσιάζει τον εαυτό του στην επιστολή ότι έχει ακολουθήσει την πίστη των Πατέρων της Νίκαιας από νεαρή ηλικία και ότι οι γονείς του σε αυτήν γεννήθηκαν και την ίδια ομολογία είχαν. Διότι θα κατανοήσει η ευσέβειά σου εάν είναι πρέπον να έχουμε Θεό ζωγραφισμένο με χρώματα. Άκουσα ότι και τον ακατάληπτο Υιό του Θεού κάποιοι επιχειρούν να ζωγραφίσουν, αν και δεν θυμάμαι να έχω δει κάτι τέτοιο. Ποιος από τους παλαιούς Πατέρες, αφού ζωγράφισε εικόνα του Χριστού, την τοποθέτησε σε εκκλησία ή σε δικό του σπίτι ή σε παραπετάσματα θυρών; Ποιος από τους αρχαίους επισκόπους, ατιμάζοντας τον Χριστό, τον ζωγράφισε; Ποιος τον Αβραάμ και τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, τον Μωυσή και τους προφήτες ή τον Πέτρο ή τον Ανδρέα ή τον Ιάκωβο ή τον Ιωάννη ή τους υπόλοιπους αποστόλους εξέθεσε με αυτόν τον τρόπο και τους διαπόμπευσε; Συγχρόνως δε και ψεύδονται, αναπαριστώντας από δική τους επινόηση τις μορφές των αγίων με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, πότε παριστάνοντας τους ίδιους ως γέροντες και πότε ως νεότερους, εμβατεύοντας σε πράγματα που δεν έχουν δει.

Ο μεν λοιπόν Ιουδαίος, επειδή δεν είναι τίποτε περισσότερο από σάρκα και αίμα, θα εκλάβει τα προκείμενα σαρκικά και σωματικά· και έπειτα θα επαρθεί, υπερηφανευόμενος μάταια από τον σαρκικό του νου, και μη κρατώντας την κεφαλή, σύμφωνα με τον ιερό Απόστολο.

Θα κατανοήσεις δε αυτό που ειπώθηκε, εάν επιστήσεις την προσοχή σου στο ότι, κατά το παρελθόν μεν, υπήρχε συχνά μεταξύ των ανθρώπων η επαγγελία της σοφίας του αιώνος τούτου και η κατατριβή με την ανθρώπινη φιλοσοφία· για την οποία και υπερηφανεύονταν, γεμάτοι έπαρση και κατατριβόμενοι από τον σαρκικό τους νου· ωσάν να επιδίδονταν δήθεν σε κάποια μεγάλα και σοφά μαθήματα οι σοφοί του αιώνος τούτου.

Επομένως, το υποδεέστερο υπερέχει του εσχάτου. Αλλά είναι δυνατόν, ακόμη και στα έσχατα και σε αυτά καθαυτά τα δικά μας ανθρώπινα πράγματα και ονόματα, να βρει κανείς υψηλές και θεοπρεπείς έννοιες και θεωρίες. Και αν κάποιος νομίζει ότι μέσα από τα πιο ταπεινά στοιχεία της θεολογίας ο Θεός σμικρύνεται και θεωρήσει ότι η βασιλεία των ουρανών υποτιμάται, επειδή παρομοιάζεται με μικρό προζύμι και κόκκο σιναπιού, και με κάποιους αγρούς, αμπελώνες και συμπόσια, ή ακόμη ότι ο αντίδικος εξυψώνεται πάνω από τη μεγαλειότητα του Ιησού, για να μιλήσουμε σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, επειδή ο μεν αντίδικος ονομάζεται μεγάλο όρος και Λευιάθαν και κοσμοκράτορας και βασιλιάς όσων βρίσκονται στα ύδατα, ενώ ο δε Ιησούς προσαγορεύεται αμνός, σταγόνα, μαργαριτάρι και τα παρόμοια, και, αν θέλεις, σύμφωνα με μια ακόμη πιο μυστική θεολογική έκφραση, «σκουλήκι και όχι άνθρωπος», είναι άρα δυνατόν και στα έσχατα και υποδεέστερα πράγματα και ονόματα να βρει κανείς θεοπρεπείς και υψηλές έννοιες και θεωρίες. Μη μπορώντας όμως να τις προσεγγίσει αυτός που θεωρεί τον εαυτό του σοφό, αλλά έχοντας το λογιστικό μέρος της ψυχής του ανίκανο να μεταβεί στα ανώτερα, «επεμβαίνοντας σε όσα δεν έχει δει, υπερηφανευόμενος μάταια από τον σαρκικό του νου», περιπίπτει καθώς προχωρά σε πολλές και φοβερές βλασφημίες, και σε πολλές άλλες διεφθαρμένες σκέψεις που στερούνται συνοχής μεταξύ τους.

Έτσι ούτε η φύση θα μπορούσε ποτέ να χαρακτηριστεί φυσική ως προς τον εαυτό της. Και αν κάποιος πει ότι κάτι είναι φυσικό, αναγκαστικά κάνει την αναφορά σε κάτι άλλο που το κατέχει αυτό, όχι όμως αναγκαστικά και ότι είναι χωρισμένο από αυτό. Ο Γρηγοράς, όμως, λέγοντας ότι τα φυσικά ιδιώματα δεν διαφέρουν σε τίποτα από τη φύση προκειμένου περί του Θεού, ισχυρίζεται ότι ο Θεός έχει φύση χωρίς φυσικά ιδιώματα και φυσικά ιδιώματα χωρίς φύση, πράγμα που προχωρώντας προσπαθεί να πείσει και να αποδείξει μέσω μαρτυριών, «εμβατεύοντας σε πράγματα που δεν έχει δει, και υπερηφανευόμενος μάταια από τον σαρκικό του νου».

Ο δε Γρηγοράς, αποκαλώντας το φως εκείνο θέωση και θεωρώντας αυτήν ως ένα όνομα μόνο που διαλύεται μαζί με τον αέρα που πάλλεται, όντως «μάταια γεμάτος έπαρση από τον σαρκικό του νου», ή μάλλον κινούμενος και από το αντίθετο προς τον Θεό σκοτάδι, αντιτίθεται παρανοϊκά και με τα ίδια του τα λόγια σαφώς στον Χριστό και στο Ευαγγέλιό Του. Διότι, αν είναι μόνο ένα όνομα που διαλύεται μαζί με τον αέρα που πάλλεται, οι εκλεκτοί από τους μαθητές που ανέβηκαν μαζί με τον Χριστό δεν το είδαν αυτό με τα μάτια τους, ούτε και τη μεταμόρφωση της δεσποτικής όψης σε αυτό, αλλά το άκουσαν με τα αυτιά τους. Αλλά ο Χριστός είναι αψευδής, η ίδια η αυτοαλήθεια, που προηγουμένως είχε υποσχεθεί αυτή τη θέα. Ο δε Γρηγοράς, αφού είπε ότι το φως εκείνο και η μεταμόρφωση του Χριστού είναι σχέση, έπειτα ισχυρίζεται ότι η σχέση δεν είναι τίποτε περισσότερο παρά ένα απλό και ανύπαρκτο κατασκεύασμα της διάνοιας.

Αλλά η μεν υπόσταση της θεότητας του Υιού και της σάρκας, την οποία ανέλαβε από εμάς για εμάς, είναι μία, η ουσία όμως της θεότητας του Υιού και της σάρκας δεν είναι μία. Και πάλι ολόκληρος ο Θεός είναι μονάδα και ολόκληρος είναι τριάδα, αλλά δεν θα πει για αυτόν τον λόγο κάποιος που σκέφτεται ορθά ότι σε τίποτα δεν διαφέρει η μονάδα από την Τριάδα. Έτσι και ολόκληρος είναι ουσία και ολόκληρος είναι ενέργεια, αλλά δεν θα πει για αυτόν τον λόγο κάποιος από αυτούς που σκέφτονται ορθά ότι δεν διαφέρει η ενέργεια από την ουσία. Ο Ακίνδυνος όμως, «εμβατεύοντας σε πράγματα που δεν έχει δει, υπερηφανευόμενος μάταια από τον σαρκικό του νου», προβάλλει ενώπιον εκείνων που ακούν χωρίς προσοχή τα επιχειρήματα που δεν ταιριάζουν στα δικά του δόγματα, ή μάλλον και τα εντελώς αντίθετα, ως υποστηρικτικά του. Εμείς πάλι, απομακρύνοντας τον βόρβορο των λόγων του από την καρδιά εκείνων που τα αποδέχθηκαν, εφόσον βέβαια το θέλουν και χαίρονται με την απαλλαγή από αυτήν την πολύμορφη ασέβεια, γεμίζουμε ωστόσο με όχι μικρή αηδία.

Ο δε Ακίνδυνος πάλι, εκφράζοντας απόψεις σαφώς αντίθετες από τους θεολόγους, προσθέτει στη συνέχεια των προηγούμενων λεγομένων του γράφοντας: «ούτε λοιπόν ο Υιός και το Πνεύμα του Θεού είναι κάτι έτερο από την ουσία του Θεού, ούτε είναι άκτιστη και ουσιώδης και φυσική ενέργεια του Θεού αυτό που ενεργείται από τον Θεό και παύει ταυτόχρονα με το να ενεργηθεί», μη γνωρίζοντας ούτε τι λέει ούτε για ποια πράγματα διαβεβαιώνει. Και επομένως, «εμβατεύοντας σε πράγματα που δεν έχει δει, υπερηφανευόμενος μάταια από τον σαρκικό του νου», υποβιβάζει την άκτιστη ενέργεια του Θεού σε κτίσμα και συμπαρασύρει στον υποβιβασμό τη θεία φύση· διότι δεν είναι δυνατόν μια κτιστή ενέργεια να έχει άκτιστη φύση.

Αλλά βέβαια ο προαιώνιος Λόγος που σαρκώθηκε για εμάς, η ενυπόστατη σοφία του Πατρός, φέρει οπωσδήποτε μέσα του και τον λόγο του ευαγγελικού κηρύγματος. Αυτού του λόγου το γράμμα είναι σαν ένδυμα, λευκό και διαυγές, και συγχρόνως απαστράπτον, λαμπρό και σαν μαργαριτάρι, ή μάλλον θεοπρεπές και ένθεο για όσους βλέπουν εν πνεύματι τα του Πνεύματος και διασαφηνίζουν τις λέξεις του γράμματος θεοπρεπώς και αναδεικνύουν τα ρήματα του ευαγγελικού κηρύγματος τέτοια, που κανένας λευκαντής πάνω στη γη, δηλαδή κανένας σοφός αυτού του αιώνα, δεν μπορεί να διασαφηνίσει. Και τι λέω να διασαφηνίσει; Δεν μπορεί ούτε καν να τα κατανοήσει όταν τα διασαφηνίζει άλλος· διότι «ο ψυχικός άνθρωπος», όπως λέει ο απόστολος, «δεν δέχεται τα του Πνεύματος, ούτε μπορεί να τα γνωρίσει». Γι' αυτό και παρερμηνεύει μετατρέποντας σε αισθητές τις υπέρ νουν, θείες και πνευματικές ελλάμψεις, «εμβατεύοντας σε πράγματα που δεν έχει δει, υπερηφανευόμενος μάταια από τον σαρκικό του νου».

Τι αντιτάσσουμε λοιπόν εμείς σε αυτά; Δεν θα τους παραχωρήσουμε το «διά» και θα τους απαγορεύσουμε το «εκ», πράγμα που έχουν πάθει πολλοί, αγνοώντας αυτό που έπαθαν. Διότι το «διά στόματος» προφέρεται σαφώς και ως «εκ στόματος». Και στον Ιώβ έχει γραφτεί ότι ο Θεός μίλησε «διά νεφέλης» και πάλι «εκ του νέφους». Αλλά ούτε στα κτιστά και σε όσα εκπορεύονται κατά φύσιν, δεν θα παραλείψουμε να εννοήσουμε το «μέσω κάποιου» (διά τινος), έστω και αν δεν λέγεται ρητώς. Δεν θα εξομοιώσουμε όμως για τον λόγο αυτό τα υπερφυσικά με τα φυσικά· απάντησέ μου λοιπόν, εσύ που εμβαθύνεις σε όσα δεν έχεις δει: κάθε υιός που γεννιέται από (εκ) κάποιον, δεν γεννιέται και μέσω (διά) κάποιου, και έτσι συμβαίνει με όλα, έστω κι αν αυτός που μιλάει δεν το επισημαίνει με λέξεις;

ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΡΙΤΗ Τώρα, πάτερ, κατάλαβα ακριβέστερα ότι εκείνοι που γράφουν εναντίον των ησυχαστών είναι αδαείς, όχι μόνο επειδή δεν έχουν γνώση των έργων, ούτε πείρα από τον βίο, η οποία είναι και η μόνη βέβαιη και αδιάψευστη, αλλά και επειδή αγνοούν παντελώς τους πατερικούς λόγους. «Μάταια φουσκώνοντας από υπερηφάνεια», σύμφωνα με τον Απόστολο, «και εμβατεύοντας σε όσα δεν έχουν δει, από τον σαρκικό τους νου», εξέκλιναν σε τέτοιο βαθμό από την ευθεία οδό, ώστε και εκείνους μεν να συκοφαντούν φανερά, και με τον εαυτό τους να μη συμφωνούν καθόλου. Γι' αυτό και όταν επιχειρούν να μιλήσουν περί φωτισμού, απορρίπτουν μεν ως πλάνη κάθε φωτισμό που γίνεται αντιληπτός με τις αισθήσεις, αλλά οι ίδιοι λένε ότι και κάθε θείος φωτισμός γίνεται αντιληπτός με τις αισθήσεις, ισχυριζόμενοι από τη μια ότι ήταν συμβολικοί οι φωτισμοί που συνέβησαν κατά την εποχή του παλαιού νόμου, πριν από την παρουσία του Χριστού, στους Ιουδαίους και στους προφήτες τους, και από την άλλη ότι ήταν σαφώς αισθητός εκείνος στο Θαβώρ. Ακούς για εκείνον, τον πρόεδρο της Φιλαδέλφειας, ή μάλλον αυτόν που από αυτήν σαν από λυχνία φώτισε τον κόσμο, εκείνον τον Αθανάσιο, ο οποίος για όχι λίγα έτη κόσμησε τον πατριαρχικό θρόνο, του οποίου και το σκήνωμα τίμησε ο Θεός, εκείνον τον Νείλο τον εξ Ιταλίας, τον ζηλωτή του μεγάλου Νείλου, τον Σελιώτη και τον Ηλία, οι οποίοι δεν υστερούσαν σε τίποτα από εκείνον, τον Γαβριήλ και τον Αθανάσιο, οι οποίοι αξιώθηκαν και προφητικού χαρίσματος.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΡΙΤΗ. Τώρα, πάτερ, κατάλαβα ακριβέστερα ότι αυτοί που γράφουν εναντίον των ησυχαστών δεν στερούνται μόνο τη γνώση από τα έργα και την εμπειρία από τον βίο, η οποία είναι και η μόνη βέβαιη και αδιάψευστη, αλλά αγνοούν και εντελώς τους πατερικούς λόγους. «Μάταια υπερηφανεύονται», κατά τον Απόστολο, «και εμβαθύνουν σε πράγματα που δεν έχουν δει, παρασυρόμενοι από τον σαρκικό τους νου», και εξετράπησαν σε τέτοιο βαθμό από την ευθεία οδό, ώστε αφενός να συκοφαντούν εκείνους φανερά, και αφετέρου να μην συμφωνούν καθόλου ούτε με τον ίδιο τον εαυτό τους. Γι' αυτό και όταν επιχειρούν να μιλήσουν περί φωτισμού, απορρίπτουν μεν ως πλάνη κάθε φωτισμό που γίνεται αντιληπτός με τις αισθήσεις, αλλά οι ίδιοι πάλι λένε ότι κάθε θείος φωτισμός γίνεται αντιληπτός με τις αισθήσεις, ισχυριζόμενοι αφενός ότι ήταν συμβολικοί οι φωτισμοί που έγιναν στον παλαιό νόμο πριν από την παρουσία του Χριστού στους Ιουδαίους και στους προφήτες τους, αλλά αφετέρου ότι ήταν σαφώς αισθητός ο φωτισμός στο όρος Θαβώρ κατά τη Μεταμόρφωση του Σωτήρος, καθώς και εκείνος κατά την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος και όσοι είναι παρόμοιοι με αυτούς. Και ως φωτισμό που υπερβαίνει τις αισθήσεις, θεωρούν μόνο τη γνώση, γι' αυτό και αποφαίνονται ότι αυτή είναι ανώτερη από το φως και αποτελεί τον τελικό σκοπό κάθε θεωρίας.

Αλλά βέβαια, όπως αποδείχθηκε παραπάνω, οι άγιοι λένε ξεκάθαρα ότι η υιοθεσία, η οποία προχώρησε από την πίστη στην ενέργεια, και αυτή η θεοποιός δωρεά είναι ενυπόστατη· αυτός όμως ισχυρίζεται ότι η θεομιμησία, την οποία μόνος αυτός από όλους εξέλαβε ως θεαρχία και θεοποιό δώρο, δεν είναι ενυπόστατη· επομένως, είναι διαφορετική από τη θέωση που γεννήθηκε και έγινε γνωστή στους πατέρες. Ο δε θείος Μάξιμος όχι μόνο την ονόμασε ενυπόστατη, αλλά και αγένητη, και όχι μόνο άκτιστη, αλλά και απερίγραπτη και υπέρχρονη, έτσι ώστε και εκείνοι που την αξιώθηκαν να καθίστανται δι' αυτής άκτιστοι, άναρχοι και απερίγραπτοι, παρόλο που ως προς την οικεία τους φύση έχουν δημιουργηθεί εκ του μη όντος. Αυτός όμως, εμβατεύοντας σε πράγματα που δεν έχει δει, ισχυρίζεται ότι η θέωση είναι κτιστή, φυσική και υποκείμενη στον χρόνο, δημιουργώντας την προφανώς ο ίδιος, και μέσω αυτής είναι φανερό ότι καταβιβάζει τον Θεό σε κτίσμα. Διότι η θέωση, κατά τους πατέρες, είναι ουσιώδης ενέργεια του Θεού· και αν οι ουσιώδεις ενέργειες μιας ουσίας είναι κτιστές, τότε εξάπαντος είναι κτιστή και αυτή η ίδια η ουσία. Σε αυτό το άτοπο μπορεί κανείς να δει τον ταλαίπωρο αυτόν να περιπίπτει με πολλούς τρόπους και πολλές φορές· διότι δεν ντρέπεται να αποφαίνεται ότι όλες οι έμφυτες δυνάμεις και ενέργειες του Θεού είναι κτιστές, καίτοι πιστεύουμε ότι ο κάθε άγιος είναι ναός του ζώντος Θεού λόγω της ενοικούσας χάριτος· πώς λοιπόν θα μπορούσε να είναι ναός του Θεού το κατοικητήριο ενός κτίσματος;

Εάν δε φέρνουν αντιρρήσεις ακόμη και σε αυτούς που έχουν γευθεί την εμπειρία, άραγε δεν θα καταστούν ολοφάνερα ψεύτες και δεν θα γίνουν απόλυτος περίγελος; Πολύ περισσότερο βέβαια θα ήταν ψευδολόγος και καταγέλαστος αυτός που τερατολογεί τέτοια πράγματα σχετικά με τις υπερφυείς ενέργειες του Πνεύματος και, κατά τον Απόστολο, «εισχωρεί σε πράγματα που δεν έχει δει, φουσκώνοντας μάταια με υπερηφάνεια από τον σαρκικό του νου». Θα αρκούσε λοιπόν μόνο αυτό, όχι απλώς για να τον ελέγξει ως συγγραφέα ψευδών, αλλά επιπλέον ως κάποιον που κατατάσσει τους αγίους μαζί με τους αιρετικούς. Διότι δικός τους είναι ο λόγος ότι «μόνο αυτός που έχει μάθει από πείρα γνωρίζει σαφώς» τις ενέργειες του Πνεύματος. Αυτός όμως ισχυρίζεται ότι όσοι τα λένε αυτά είναι αιρετικοί. Αυτό λοιπόν θα αρκούσε για να τον ελέγξει ως κατήγορο και των μετά Χριστόν αγίων. Σε αυτόν όμως δεν ήταν αρκετό, αλλά χρησιμοποίησε και δεύτερη και τρίτη και ακόμη περισσότερες μεθοδείες εναντίον τους, ή μάλλον εναντίον του εαυτού του.

Αν το σώμα του Ελισσαίου, αφού νεκρώθηκε, ανέστησε νεκρό, πόσο μάλλον ο Θεός, αφού ζωοποιήσει τα νεκρά σώματα των ανθρώπων, θα τα οδηγήσει στην κρίση; Η αληθινή γνώση, λοιπόν, είναι η κατά Χριστόν σύνεση, την οποία ο Παύλος ονομάζει σοφία του Θεού την εν μυστηρίω αποκεκρυμμένη, την οποία ο ψυχικός άνθρωπος δεν αποδέχεται, δηλαδή ο λόγος του σταυρού. Αν κάποιος τον γευθεί, δεν πρόκειται ποτέ να εμπλακεί στις άσκοπες ασχολίες και λογομαχίες των υπεροπτών και των γεμάτων οίηση, εκείνων που εμβαθύνουν σε πράγματα τα οποία δεν έχουν δει.

Πώς εννοεί το «με ταπεινοφροσύνη»; Ή πώς το «υπερηφανευόμενος»; Δείχνει ότι το παν οφείλεται στην κενοδοξία. Τι ακριβώς σημαίνουν, λοιπόν, αυτά τα λόγια; Υπήρχαν κάποιοι που έλεγαν: «Δεν πρέπει να προσαγόμαστε στον Θεό μέσω του Χριστού, αλλά μέσω των αγγέλων· διότι αυτό είναι ανώτερο από τα δικά μας μέτρα». Γι' αυτόν τον λόγο επαναφέρει διαρκώς τα όσα έχει πει υπέρ του Χριστού, δηλαδή ότι «συμφιλιωθήκαμε μέσω του αίματος του σταυρού Του», ότι «έπαθε για εμάς», ότι «μας αγάπησε». Και για το ίδιο αυτό πράγμα πάλι υπερηφανεύονταν. Και δεν χρησιμοποίησε τη λέξη «προσαγωγή», αλλά «θρησκεία».

«Εμβατεύοντας σε πράγματα που δεν έχει δει». Διότι δεν είδε αγγέλους, και όμως συμπεριφέρεται σαν να τους έχει δει. Γι' αυτό λέει: «Υπερηφανευόμενος μάταια από τον σαρκικό του νου». Διότι δεν έχει υπερηφανευθεί για κάποιο αληθινό πράγμα, για το δόγμα. Και προβάλλει προσωπείο ταπεινοφροσύνης· σαν να έλεγε: Ο λογισμός αυτός είναι ανθρώπινος, προέρχεται από σαρκική και όχι από πνευματική διάνοια. «Και δεν κρατά την κεφαλή», λέει, «από την οποία όλο το σώμα». Δηλαδή, από εκεί αντλεί την ύπαρξη και την ορθή του κατάσταση. Γιατί, λοιπόν, ενώ εγκαταλείπεις την κεφαλή, προσκολλάσαι στα μέλη; Εάν ξεπέσεις από εκεί, έχεις καταστραφεί. «Από την οποία όλο το σώμα». Όποιος και αν είναι, λέει, δεν αντλεί από εκεί μόνο το να ζει, αλλά και το να συγκροτείται αρμονικά.

Αυτό όμως δεν επιδιωκόταν με πολλή σπουδή, όχι εξαιτίας της φύσης του πράγματος, αλλά εξαιτίας της περίστασης και λόγω του ότι ήταν νεοφώτιστοι στην πίστη. Διότι, όταν γράφει στους Κολοσσαείς, το απαγορεύει αυτό με πολλή έμφαση, λέγοντας: «Προσέχετε μήπως σας παρασύρει κάποιος μέσω της φιλοσοφίας και της κενής απάτης, σύμφωνα με την παράδοση των ανθρώπων, σύμφωνα με τα στοιχεία του κόσμου και όχι σύμφωνα με τον Χριστό»· και πάλι: «Ας μη σας κρίνει, λοιπόν, κανείς σε ό,τι αφορά τη βρώση ή την πόση»· και, «Κανείς ας μη σας στερεί το βραβείο». Αλλά και όταν στέλνει επιστολή στους Γαλάτες, απαιτεί από αυτούς με πολλή αυστηρότητα τη φιλοσοφία και την τελειότητα σε τέτοιου είδους ζητήματα.

Διότι όλα αυτά είναι τυπικές σκιές των μελλοντικών αγαθών, όταν, έχοντας την πραγματική καθαρότητα και εορτάζοντας την αληθινή εορτή, θα παρασταθούμε ενώπιον του Θεού. «Κανείς ας μη σας στερεί το βραβείο, έχοντας ως θέλημα την ταπεινοφροσύνη και τη λατρεία των αγγέλων, εμβατεύοντας σε πράγματα που δεν έχει δει, υπερηφανευόμενος μάταια από τον σαρκικό του νου, και μη κρατώντας σταθερά την κεφαλή, από την οποία ολόκληρο το σώμα, εφοδιαζόμενο και συναρμολογούμενο μέσω των αρθρώσεων και των συνδέσμων, αυξάνεται με την αύξηση του Θεού». Ας μη σας επιβάλλει κανείς, λέει, πλέον ως νόμο εκείνη την κατώτερη νομοθεσία, η οποία βρισκόταν υπό την εξουσία αγγέλων ως επιτρόπων και οικονόμων, υποβιβάζοντάς σας στα σαρκικά. Διότι, προσκολλημένοι σε αυτήν, οι φύλακες του γράμματος μάταια υπερηφανεύονται για τη σοφία τους, εφόσον δεν έχουν την κεφαλή, που είναι ο Χριστός, από τον οποίο ολόκληρο το σώμα της Εκκλησίας μέσω των αρθρώσεων και των συνδέσμων αυξάνει με την αύξηση που της έδωσε ο Θεός να αυξάνεται.

Αλλά αυτό είναι τέχνασμα της πανουργίας και εφεύρημα διαβολικής μεθοδείας, για να μην θορυβήσουν εξαρχής τον ακροατή, φανερώνοντας ότι ο πόλεμός τους είναι εναντίον του Χριστού, αλλά για να τον παρασύρουν σταδιακά, από τα αόρατα, στο μεγαλύτερο βάραθρο της ασέβειας. Όχι πολύ αργότερα, όμως, θα αποκαλύψουν τον δόλο που κρύβεται στις ψυχές τους, όταν θα προβάλουν το επιχείρημα περί του απερίγραπτου. Από αυτό συμπεραίνουν ότι ο Χριστός δεν μπορεί να εικονίζεται, προσκολλώμενοι με θέρμη στα φαντάσματα του δοκητισμού. Ισχυρίζονται ότι αυτό είναι ακέφαλο και χωρίς παράδοση. Όμως αυτοί, έχοντας στραφεί προς το όντως ακέφαλο και ανύπαρκτο ψεύδος, εύλογα στερήθηκαν την κεφαλή και τον ορθό νου, επειδή αθέτησαν την κεφαλή της Εκκλησίας και των πάντων, τον Χριστό, και δεν αποτελούν πλέον σώμα του Χριστού και μέλη του, σύμφωνα με το αποστολικό ρητό. Αντιθέτως, υπερηφανευόμενοι μάταια από τον σαρκικό τους νου, δεν συγκρατούν την κεφαλή, από την οποία όλο το σώμα, τροφοδοτούμενο και συναρμολογούμενο διαμέσου των αρθρώσεων και των συνδέσμων, αυξάνεται με την αύξηση που δίνει ο Θεός. Ούτε πέθαναν μαζί με τον Χριστό ως προς τα στοιχεία του κόσμου, αλλά θεσπίζουν δόγματα σαν να ζουν στον κόσμο. Επειδή, αν ενώνονταν η φωνή τους με τους Χριστιανούς, θα ομολογούσαν ευθύς αμέσως ότι η κατασκευή αυτών των ιερών εικόνων έχει ως κεφαλή και αρχέτυπο, αν πρέπει να πειθόμαστε σε όσους εξιστορούν την αλήθεια, τον ίδιο τον Εμμανουήλ.