Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ 2:3

Ίσως γι' αυτόν τον λόγο και η συκιά λαμβάνεται ως παράδειγμα, επειδή ρίχνει κάτω τους ατελείς καρπούς, οι οποίοι δεν έχουν ακόμη ωριμάσει από τον καύσωνα των πειρασμών και δεν έχουν γλυκαθεί από τη χάρη, όταν τινάζεται από τον διαβολικό άνεμο. Διότι γνωρίζουμε ότι αυτή εκλαμβάνεται με διττό τρόπο, τόσο για το καλό όσο και για το κακό, αφενός από τα δύο καλάθια με τα καλά και τα κακά σύκα που φανερώθηκαν στον Ιερεμία, αφετέρου από τη συκιά που ξεράθηκε από τον Χριστό και από εκείνη που αναφέρεται στο Άσμα. Το αν βέβαια αυτά πρόκειται να συμβούν και αισθητά, όταν ο Χριστός έρθει με δόξα ως κριτής, αυτό το γνωρίζει Εκείνος που κατέχει τους απόκρυφους θησαυρούς της σοφίας και της γνώσης.

Και ο Κύριος, ο Θεός των αγίων προφητών, απέστειλε τον άγγελό του για να δείξει στους δούλους του όσα πρέπει να γίνουν σύντομα. Εάν δε ο Χριστός είναι ο Θεός των προφητών, ο οποίος απέστειλε τον άγγελό του για να δείξει στους δούλους του τα όσα μέλλουν να γίνουν, μέσω του μακαρίου Ιωάννου που είδε την οπτασία, είναι ολοφάνερο ότι συγκαταβατικώς και κατ' οικονομίαν λέχθηκε στα προοίμια ότι δόθηκε η Αποκάλυψη στον Υιό εξαιτίας της σάρκας. Διότι ο Θεός των προφητών, ο οποίος αποστέλλει και τους αγγέλους ως λειτουργικά πνεύματα για τη φανέρωση των μελλόντων, δεν είναι δυνατόν να αγνοεί κάτι, ούτε την ώρα ούτε την ημέρα της συντέλειας, ώστε να πρέπει να τα μάθει εδώ μέσω του Πατρός, αυτός που κατέχει όλους τους απόκρυφους θησαυρούς της σοφίας και της γνώσης. Στο πρόσωπο αυτού μεταβαίνει τώρα ο ευαγγελιστής λέγοντας:

Αυτό ακριβώς μου φαίνεται ότι παθαίνουν και αυτοί οι κακόδοξοι. Διότι βλέπουν τα έργα του αληθινού Λόγου, ο οποίος είναι και ο μόνος που υπάρχει μέσα στον Πατέρα, και Αυτόν μεν τον αρνούνται, πλάθουν όμως στη φαντασία τους κάποιον άλλον λόγο, τον οποίο δεν μπορούν να αποδείξουν ούτε βάσει έργων ούτε βάσει της ακοής· εκτός και αν, βέβαια, μυθολογούν, υποθέτοντας ότι ο Θεός είναι σύνθετος, σαν τον άνθρωπο, και ότι μιλάει και εναλλάσσει τους λόγους, και πάλι σκέπτεται με αυτόν τον τρόπο και σοφίζεται, χωρίς να βλέπουν σε πόσο μεγάλο παραλογισμό έχουν ξεπέσει λέγοντας αυτά. Διότι, εάν μεν έχει τους λόγους ως κάτι το συμπτωματικό, Τον θεωρούν κατά πολύ όμοιο με τον άνθρωπο· εάν πάλι προφέρονται από Αυτόν και κατόπιν εξαφανίζονται, ασεβούν ακόμη περισσότερο, επειδή διαλύουν στην ανυπαρξία αυτά που προέρχονται από Εκείνον που πραγματικά υπάρχει. Διότι, εάν γενικά υποθέτουν ότι Αυτός γεννά, είναι καλύτερο και πιο ευσεβές να λένε ότι ο Θεός είναι γεννήτορας ενός μόνου Λόγου, ο οποίος είναι το πλήρωμα της θεότητάς Του, μέσα στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί πάσης γνώσεως, και να λένε ότι Αυτός και υπάρχει και συνυπάρχει με τον Πατέρα Του, μέσω του οποίου έγιναν και τα πάντα· παρά να θεωρούν τον Θεό Πατέρα πολλών λόγων που δεν φαίνονται, ή να φαντάζονται Εκείνον που είναι απλός κατά τη φύση Του ως σύνθετο από πολλά μέρη, ως υποκείμενο σε ανθρώπινα πάθη και μεταβλητό.

Στο ίδιο θέμα. Εάν ο Υιός δεν έχει τη γνώση όλων όσα έχει ο Πατέρας, είπε ψέματα όταν είπε: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου»· και, «Καθώς με γνωρίζει ο Πατέρας, έτσι και εγώ γνωρίζω αυτόν». Εάν όμως είναι άλλο πράγμα το να γνωρίζει τον Πατέρα, και άλλο το να γνωρίζει τα του Πατέρα· και εφόσον είναι ανώτερο το να γνωρίζει τον Πατέρα από το να γνωρίζει τα δικά του (διότι ο καθένας είναι ανώτερος από τα υπάρχοντά του)· τότε ο Υιός, ενώ γνωρίζει το ανώτερο (διότι «κανείς», λέει, «δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός»), δεν θα γνώριζε το κατώτερο, πράγμα που είναι αδύνατον. Επειδή, λοιπόν, δεν συνέφερε στους ανθρώπους να το ακούσουν, αποσιώπησε τον καιρό της κρίσεως. Διότι, από τη μία, η διαρκής προσδοκία καθιστά τους ανθρώπους πιο θερμούς ως προς την ευσέβεια· ενώ, από την άλλη, η γνώση ότι θα μεσολαβήσει πολύς χρόνος θα τους έκανε πιο αμελείς στην ευσέβεια, με την ελπίδα ότι θα μπορούσαν να μετανοήσουν αργότερα και να σωθούν. Άλλωστε, πώς είναι δυνατόν αυτός που γνώριζε τα πάντα μέχρι εκείνη την ώρα (αφού βέβαια τα προείπε), να μη γνωρίζει και εκείνη την ώρα; Θα ήταν μάταιο επίσης αυτό που έλεγε ο Απόστολος: «Στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως».

Διότι, εάν ο ίδιος ο Κύριος, στον οποίο ευαρεστήθηκε ο Πατέρας, στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης, ο οποίος έλαβε όλη την εξουσία και όλη την κρίση από τον Πατέρα, λέει: «Μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να λαλήσω»· και πάλι: «Όσα λοιπόν εγώ λαλώ, καθώς μου έχει πει ο Πατέρας, έτσι λαλώ»· και το Άγιο Πνεύμα δεν λαλεί αφ' εαυτού του, αλλά όσα ακούσει από αυτόν, αυτά λαλεί· πόσο μάλλον είναι για εμάς ταυτόχρονα ευσεβές και ασφαλές να φρονούμε και να πράττουμε αυτό στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού; Όσο καιρό, λοιπόν, έπρεπε να αγωνίζομαι ενάντια στις αιρέσεις που ξεσηκώνονταν κατά καιρούς, ακολουθώντας τους προγενέστερους, θεωρούσα συνεπές, ανάλογα με την ποικιλία της ασέβειας που έσπερνε ο διάβολος, να εμποδίζω ή και να ανατρέπω τις προβαλλόμενες βλασφημίες με αντίθετες εκφράσεις, χρησιμοποιώντας άλλοτε άλλες, όπως ακριβώς επέβαλλε η ανάγκη των πνευματικά ασθενούντων. Και οι εκφράσεις αυτές, πολλές φορές, ήταν μεν μη προερχόμενες από τη Γραφή, ωστόσο όμως δεν ήταν καθόλου αποξενωμένες από το ευσεβές νόημά της, εφόσον και ο Απόστολος πολλές φορές δεν παραιτήθηκε από το να χρησιμοποιήσει ακόμη και ρητά των Ελλήνων για τον δικό του σκοπό.

Διότι βεβαίως δεν είναι λογικό, στους μεν ανθρώπους εκείνος που έχει διδαχθεί πλήρως την τέχνη και έχει σταθερά εγκαθιδρυμένη μέσα του την έξη της μέσω της μακροχρόνιας εξάσκησης, να μπορεί πλέον να ενεργεί από μόνος του σύμφωνα με τις αρχές της επιστήμης που είναι αποταμιευμένες μέσα του· η δε σοφία του Θεού, ο δημιουργός κάθε κτίσεως, ο πάντοτε τέλειος, ο αδιδάκτως σοφός, η δύναμη του Θεού, «στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως», να έχει ανάγκη από μερική επίβλεψη, η οποία να του καθορίζει τον τρόπο και το μέτρο των ενεργειών του.

Α. Σου είναι άραγε σαφές το χωρίο που παρατέθηκε, και έχεις αντιληφθεί ότι ονόμασε τον Παράκλητο Πνεύμα αληθείας, και είπε μάλιστα ότι εκπορεύεται από τον Πατέρα, δείχνοντας ότι όλα τα του Πατρός είναι δικά του; Β. Πολύ σωστά τα είπες. Α. Το πραγματικά πλέον καταγέλαστο και αυτό που αποδεικνύει δικαιολογημένα τη γνώμη των αντιπάλων ως εντελώς απαράδεκτη, μπορεί κανείς εξίσου να το μάθει και μέσα από αυτό. Διότι, το να νομίζουν ότι αγνοεί έστω και αυτό το ελάχιστο ο Λόγος που γεννήθηκε και έλαμψε από τον Θεό Πατέρα, το απαύγασμα, η εικόνα, ο λαμπρός χαρακτήρας της υποστάσεως, ο ισόδοξος και ομόθρονος, «στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης», όπως έχει γραφτεί, πόση εντύπωση απόλυτης ανοησίας είναι πολύ φυσικό να τους προσδώσει; Β. Τη μέγιστη δυνατή. Α. Αλλά ούτε και αυτός, νομίζω, ο Πατέρας και Θεός θα διατηρούσε σώα τη δική του δόξα, εάν πράγματι η βουλή και η σοφία του αγνοούσε κάτι. Β. Συμφωνώ ότι οποιοσδήποτε, οτιδήποτε κι αν τυχόν γνωρίζει, θα το γνωρίζει βέβαια πάντοτε όχι χωρίς τη δική του βουλή και σοφία. Α. Εύγε, φίλε μου. Διότι δεν θα ταίριαζε στους υπερασπιστές της αλήθειας να σκέφτονται διαφορετικά παρά μόνον έτσι. Αφήνοντας λοιπόν κατά μέρος το να χρονοτριβούμε άλλο με περιττά και μακροσκελή λόγια, ας προχωρήσουμε στο επόμενο ζήτημα.

Και μάρτυρας αυτού του πράγματος είναι ο ίδιος ο θεσπέσιος Παύλος, ο οποίος προσθέτει και λέει: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το ίδιο Πνεύμα. Και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο ίδιος Κύριος. Και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο ίδιος Θεός που ενεργεί τα πάντα σε όλους». Διότι, όπως αυτοί που κυβερνούν τα επίγεια πράγματα και κοσμούν τους θρόνους της βασιλείας, στεφανώνουν με διάφορες τιμές τους πιο γνήσιους από τους υπασπιστές τους, έτσι και η αγία και ομοούσιος Τριάδα σε όσους την αγαπούν με υγιή καρδιά και ολοκληρωτικό νου, διανέμει πλουσιοπάροχα την κτήση των άνωθεν αγαθών, μέσω του ενός Πνεύματος, όπως μέσω του Χριστού από τον Πατέρα. Διότι τα πάντα προέρχονται από τον Πατέρα μέσω του Υιού εν Πνεύματι. <Στον καθένα δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος προς το συμφέρον. Διότι σε άλλον δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας κ.λπ.> Διότι γνωρίζει, βεβαίως γνωρίζει τους κατάλληλους καιρούς για το καθένα από αυτά που ενεργούνται από Αυτόν, «στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Και ποια είναι τα χαρίσματα και ποιες οι διανομές, καθώς και ποια τα ενεργήματα των δυνάμεων, τα διασαφηνίζει λέγοντας: «Διότι σε άλλον δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας». Και λόγος σοφίας, σύμφωνα τουλάχιστον με τη δική μου γνώμη, είναι αυτός που δίνεται «με το άνοιγμα του στόματος», ο έτοιμος και εύρρους, και ο οποίος προέρχεται σαν από γλώσσα πάρα πολύ ευφράδη.

Είναι, λοιπόν, απόλυτη ανάγκη να καταποθεί η φθορά και να εξαφανιστεί το φθαρτό, και να μεταπλαστεί αυτό σε αφθαρσία, και να καταλαμπρυνθεί με κάποια θεία και άρρητη δόξα· διότι τότε θα κληρονομήσει τη βασιλεία του Θεού. «Ιδού, σας λέω ένα μυστήριο· δεν θα κοιμηθούμε όλοι, όλοι όμως θα αλλαχθούμε». Μέγα και αληθινά ουράνιο είναι το μυστήριο, και βεβαίως του αποκαλύφθηκε μέσω του Χριστού που μιλούσε μέσα του, «στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης». Διότι αυτός είναι και ο διανομέας των αγαθών που προσδοκούμε να έρθουν· αυτός θα μεταστοιχειώσει την κτίση, και θα ανακαινίσει το σύμπαν, και θα την απαλλάξει από τη δουλεία οδηγώντας την «στην ελευθερία της δόξης των τέκνων του Θεού». Και αν αυτά είναι αληθινά, πώς δεν έπρεπε οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο να ανακαινιστεί μαζί με την κτίση εκείνος για τον οποίο υφίσταται η κτίση, εννοώ δηλαδή τον άνθρωπο; Έπρεπε και αυτός να εμφανιστεί καινός, να μην τυραννείται από την αρχική φθορά, να μην υποδουλώνεται στις αμαρτίες από τις σαρκικές ηδονές, αλλά μάλλον να έχει αναστηθεί σε αφθαρσία και σε ευρωστία και σε τιμή, και να είναι περιβεβλημένος με κάποια θεία δόξα.

Διότι, πρώτον μεν, θα αποδειχθεί ότι εγέννησε κάτι κατώτερο από τη δική του κατάσταση. Έπειτα, εκτός από αυτό, και ο ίδιος θα έχει ανώτερο τον ενδιάθετο λόγο, εάν βέβαια ο Πατέρας είναι ομοούσιος με τον Υιό, ο οποίος κατ' αυτούς φέρει το κατώτερο. Αλλά είναι πιθανό βέβαια οι αντίπαλοι να αποφύγουν αυτή τη διπλή βλασφημία· και θα πουν ότι ο ενδιάθετος λόγος του Πατέρα είναι ίσος κατ' ουσίαν με τον Υιό. Επομένως, το ζήτημα έχει λυθεί. Διότι πώς ο ένας θα διδάξει τον άλλον, ως γνωρίζων προς μη γνωρίζοντα, εφόσον και οι δύο είναι ίσοι κατά φύση; Αφού λοιπόν ο ισχυρισμός τους αποδεικνύεται από παντού ανίσχυρος, θα ήταν περιττό πλέον να υποθέτουμε ότι ο Υιός δέχεται μεσιτεία από κάποιον άλλον, και να μην πιστεύουμε μάλλον ότι ο ίδιος είναι ο εν τω Θεώ Πατρί Θεός Λόγος, ο οποίος υπήρχε εξαρχής. Άλλο. Ο μακάριος Παύλος λέει ότι στον Υιό είναι κρυμμένοι οι θησαυροί πάσης σοφίας και πάσης γνώσεως· αλλά εάν, λέγοντας αυτά, λέει την αλήθεια, πώς θα μπορούσαμε πλέον να υποθέσουμε ότι αυτός είχε ανάγκη διδασκαλίας από άλλον, ή σε ποιον πλέον θα αναζητήσουμε την τέλεια γνώση, εφόσον αυτός που την κατέχει όλη γίνεται σοφός από άλλον; Και πώς είναι δυνατόν να είναι σοφία αυτό που διδάσκεται για να γίνει σοφό;

Επειδή όμως είναι αναγκαίο να προσέχουμε όχι τα λόγια εκείνων, αλλά τα όσα ειπώθηκαν δια του Πνεύματος, και επειδή, όπως λέει ο Παύλος, ο Υιός έχει μέσα Του τους θησαυρούς της σοφίας και κάθε γνώσης, δεν θα γνωρίσει από κανέναν άλλον εκείνα μέσω των οποίων είναι σοφία, αλλά, επειδή υπάρχει μέσα στον Πατέρα, γνωρίζει όλα τα του Πατρός, ως δική Του σοφία.

Διότι είναι αληθές ότι, καθώς λέει ο θεσπέσιος Παύλος: «Όπου πλεόνασε η αμαρτία, υπερεπερίσσευσε η χάρις». <Ποιος θα τα αναγγείλει αυτά; Ή τα εξ αρχής ποιος θα σας τα αναγγείλει; Ας φέρουν τους μάρτυρές τους, και ας δικαιωθούν, και ας πουν τα αληθινά, και ας ακούσουν.> Εφόσον μνημόνευσε μία φορά τα έθνη, δηλαδή αυτούς που έχουν κληθεί δια της πίστεως σε επίγνωση της αλήθειας, υφαίνει για αυτούς ένα είδος μυσταγωγίας, καταδικάζοντας σε μεγάλο βαθμό την απάτη των δαιμόνων, και αποδεικνύοντας ότι η κατασκευή των ειδώλων δεν είναι απολύτως τίποτα. Διότι το να γνωρίζει κανείς τα πάντα από την αρχή μέχρι το τέλος, θα ταίριαζε μόνο στον κατά φύσιν Θεό. Επειδή κάθε σύνεση προέρχεται από αυτόν, και είναι πηγή κάθε γνώσης, και σε αυτόν βρίσκονται κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. Εάν δε κάποιος βρεθεί να έχει και γνώση των μελλοντικών πραγμάτων, φαίνεται ότι λαμβάνει το δώρο από αποκάλυψη που προέρχεται από αυτόν.

Διότι εμείς, ω Δέσποτα, λέγει, μυσταγωγηθήκαμε από εσένα στον λόγο περί της ενανθρωπήσεως και λάβαμε αυτό το άγγελμα· αλλά κανείς δεν πίστεψε και σε κανέναν δεν έγινε εμφανής ο δικός σου βραχίονας, του Κυρίου και Θεού των πάντων. Είναι δε σύνηθες στη θεόπνευστη Γραφή να ονομάζεται βραχίονας του Θεού και Πατρός ο Υιός, όπως έχει αποδειχθεί σε πάρα πολλά σημεία. Αλλά είναι σαν να φέρνει κάποιος αντίρρηση και να λέει: Εσείς βέβαια, ω προφήτες, λάβατε το άγγελμα μέσω του Πνεύματος και πλουτίσατε με τη γνώση του μυστηρίου· άραγε κηρύξατε και στους άλλους το μυστήριο; Ναι, λένε, το αναγγείλαμε και σχεδόν διαβεβαιώσαμε κατηγορηματικά λέγοντας ότι θα είμαστε ενώπιόν του σαν πεδιάδα, δηλαδή σαν αγρός ανθισμένος και καρποφόρος, ή και σαν ρίζα σε γη διψασμένη, καθώς προφανώς μας αρδεύει με τους θείους και άρρητους λόγους ο Μονογενής, στον οποίον είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως.

ΨΑΛΜΟΣ ΚΒ'. <Ψαλμός του Δαβίδ.> (A f. 128.) Ο ψαλμός που έχουμε στα χέρια μας έχει το ίδιο νόημα με όσα ελέχθησαν στο τέλος του προηγούμενου ψαλμού. Διότι εκείνοι από τα έθνη που πίστεψαν, αφού διδάχθηκαν από τον Θεό, σύμφωνα με όσα έχουν γραφεί, αφού έφαγαν και χόρτασαν πνευματικά, αναγνωρίζουν τον χορηγό της σωτηριώδους τροφής, και τον αποκαλούν ποιμένα και τροφέα, και μάλιστα ομιλούν, εφόσον είναι ένα σώμα μέσω της πίστεως και αποτελούν ένα ποίμνιο. <Ο Κύριος με ποιμαίνει, και τίποτα δεν θα μου λείψει.> (A f. 128.) Υψηλό φρόνημα έχουν αυτοί που μέσω του Χριστού έχουν εισαχθεί στις θείες αυλές και έχουν ποιμανθεί από αυτόν· διότι δεν έτυχαν απλώς κάποιον από τους αγίους ως καθοδηγητή, όπως ο Ισραήλ τον Μωυσή, αλλά τον αρχιποίμενα των ποιμένων, και τον παιδαγωγό αυτών που διδάσκουν, στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως. Και γνωρίζοντας αυτό λένε το: «Τίποτα δεν θα μου λείψει»· διότι ο Χριστός είναι παντοδύναμος και καθιστά άφθονη τη χορηγία των χαρισμάτων του σε όσους έχουν επιγνώσει την επιφάνειά του.

Διότι είναι αληθινή και ταυτόσημη η δικαιοσύνη που ενυπάρχει στα ευαγγελικά θεσπίσματα. Επειδή καθιστά τους ανθρώπους όσιους και άμωμους. <Και θα σε οδηγήσει θαυμαστά η δεξιά σου.> (B f. 167 b, I f. 236) Ο θεσπέσιος Παύλος, υψώνοντας τον οφθαλμό της διάνοιάς του προς τη θεοπτία, λέγει: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστες οι οδοί του! Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Επειδή δεν έχει καμία απολύτως ανάγκη για να γνωρίζει καλά και αλάνθαστα τι αποβαίνει προς ωφέλεια των δημιουργημάτων του, αλλά έχει τον ίδιο του τον εαυτό ως οδηγό για καθετί που πρέπει να πράξει. Διότι μόνος αυτός γνωρίζει τα πάντα, και το φως είναι μαζί του, και σε αυτόν είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης.

Διότι σε αυτόν «είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης»· και αυτός κάνει σοφούς τους τυφλούς, και είναι χορηγός κάθε συνέσεως.] [Και τι σημαίνει αυτό; Όσο βρισκόμαστε μέσα στους ρύπους και στις αμαρτίες, δεν έχουμε τον Χριστό να κατοικεί μέσα μας· όταν όμως απονίψουμε τους ρύπους της αμαρτίας, και καθαρίσουμε τους εαυτούς μας από κάθε μολυσμό σαρκός και πνεύματος, και επιτελέσουμε αγιωσύνη με φόβο Θεού, τότε έρχεται σε εμάς, και εγκαθίσταται μέσα μας, και γινόμαστε οίκος του]. [<Πορευόμουν με ακακία καρδιάς.> Τι σημαίνει το «Με ακακία της καρδιάς μου;» Σημαίνει χωρίς πονηριά και χωρίς πολυπραγμοσύνη, χωρίς να αγαπώ τους θορύβους των κοσμικών πραγμάτων και των μάταιων περισπασμών, έχοντας μάλλον μέσα μου τον νου σταθερό και ήρεμο, κατά το πρότυπο εκείνου του αρχαίου Ιακώβ, για τον οποίο έχει γραφτεί: «Και ο Ιακώβ ήταν άνθρωπος άπλαστος, που κατοικούσε σε σπίτι.»] [<Δεν έθεσα μπροστά στα μάτια μου πράγμα παράνομο.> Σε κανένα, λέει, φαύλο και ανόσιο πράγμα δεν έδωσα προσοχή, το οποίο να παρακινεί σε παρανομία. Πολλά δε από αυτά υπάρχουν και γύρω μας. Διότι παρανομεί κάποιος, όταν πέσει στην επιθυμία πραγμάτων που δεν του ανήκουν, και γίνει άδικος εραστής των ξένων. Παρανομεί παρομοίως και όποιος νικιέται από τις σωματικές ηδονές, και γίνεται ένοχος για εγκλήματα μοιχείας. Παραλύει τον νόμο εκείνος που καταλαλεί τον αδελφό του, και εκείνος που πλεονεκτεί εις βάρος όσων από τους αδύναμους μπορεί.

Του εν αγίοις πατρός ημών Κυρίλλου Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, Γλαφυρών εις την Γένεσιν Λόγος Πρώτος. Ότι μέσα από ολόκληρη τη συγγραφή του Μωυσή, το μυστήριο του Χριστού υποδηλώνεται με αινιγματικό τρόπο. «Ερευνάτε τις Γραφές», προσφώνησε στα πλήθη των Ιουδαίων ο Χριστός, λέγοντας με απόλυτη σαφήνεια ότι δεν θα μπορούσε κανείς με άλλον τρόπο να φτάσει στην αιώνια ζωή, παρά μόνο αν, σαν να ξεθάβουν κάποιον θησαυρό ανασκάπτοντας το νομικό γράμμα, αναζητήσουν τον μαργαρίτη που είναι κρυμμένος σε αυτό, δηλαδή τον Χριστό, «στον οποίο βρίσκονται όλοι οι απόκρυφοι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης», σύμφωνα με τη φωνή του μακάριου Παύλου. Για την τόσο σεπτή και αξιοθαύμαστη αυτή σοφία ή γνώση είπε κάπου και ο Σολομών: «Αν την αναζητήσεις σαν το ασήμι, και την εξερευνήσεις σαν θησαυρούς, τότε θα κατανοήσεις τον φόβο του Κυρίου, και θα βρεις την επίγνωση του Θεού». Και δεν θα μπορούσε να υπάρξει τίποτα ισάξιο με αυτό για εκείνους που επαινούν την άμεμπτη ζωή, που έχουν επιλέξει να κατορθώνουν τα άριστα και τα εξαίρετα, και που γεμίζουν τον νου τους με το θείο φως· επειδή πρέπει να εντρυφούν ακατάπαυστα στους λόγους περί του Θεού, και να θεωρούν το Ιερό Γράμμα σαν κάποιον λύχνο, σύμφωνα με τον άγιο Ψαλμωδό που αναφωνεί και λέει: «Λύχνος στα πόδια μου είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου».

«Διότι σε έχω μισθώσει αντί των μανδραγόρων του υιού μου.» Όταν, λοιπόν, συνέβη αυτό, η Λεία γέννησε πάλι τον Ισσάχαρ, και μετά από αυτόν τον Ζαβουλών. Όταν πλέον ο αριθμός των απογόνων του Ισραήλ έφτασε σε αυτό το σημείο, η Γραφή λέει: «Ενθυμήθηκε ο Θεός τη Ραχήλ, και την εισάκουσε ο Κύριος, και άνοιξε τη μήτρα της, και αφού συνέλαβε γέννησε υιό στον Ιακώβ. Και είπε η Ραχήλ: Αφαίρεσε από εμένα ο Θεός το όνειδός μου. Και κάλεσε το όνομά του Ιωσήφ, λέγοντας: Ο Θεός μού προσέθεσε και άλλο υιό.» Γέννησε δε επιπλέον και τον Βενιαμίν. Και πάλι τα όσα έχουν γραφτεί για αυτήν έχουν ως εξής: «Συνέβη δε, όταν πλησίασε στη Χαβραθά, πηγαίνοντας προς τη γη Εφραθά, η Ραχήλ γεννούσε και δυσκολεύτηκε πολύ στον τοκετό. Συνέβη δε, ενώ γεννούσε με μεγάλη δυσκολία, η μαία να της πει: Έχε θάρρος, διότι και αυτός είναι για σένα υιός. Και ενώ παρέδιδε την ψυχή της (διότι πέθαινε), τον ονόμασε Υιό της οδύνης μου. Ο δε πατέρας του τον ονόμασε Βενιαμίν.» Επειδή, λοιπόν, δυσκολεύτηκε στο τέλος η Ραχήλ στον τοκετό, πάνω στις ωδίνες απαλλάχτηκε από την παρούσα ζωή. Έτσι, λοιπόν, έχει η γέννηση των τέκνων του Ιακώβ. Αλλά το ποιο μπορεί να είναι το βαθύτερο νόημα των γεγραμμένων, θα μπορούσε να το γνωρίζει Αυτός που γνωρίζει τα πάντα, «Στον οποίο βρίσκονται κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Περί του Ασήρ. «Του Ασήρ ο άρτος θα είναι παχύς, και ο ίδιος θα δώσει τροφή σε άρχοντες». Πλούτος, λοιπόν, σημαίνει πάλι ο Ασήρ. Διότι αυτή είναι η εξήγηση της σημασίας του. Και θα μπορούσε, νομίζω, και εδώ να νοηθεί εκείνος «στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης», δηλαδή ο Χριστός, «ο κρυμμένος σε αγρό θησαυρός», ο πολύτιμος μαργαρίτης, ο οποίος δια του προσώπου της σοφίας λέγει ολοκάθαρα: «Πλούτος και δόξα υπάρχουν σε εμένα, και απόκτηση πολλών αγαθών και δικαιοσύνη». Αυτός είναι που επισκέφθηκε τη γη, όπως λέει ο Δαβίδ: «Την πλούτισες υπερβολικά». Γράφει δε κάπου και ο σοφότατος Παύλος σε εμάς για αυτόν: «Ευχαριστώ τον Θεό μου πάντοτε για εσάς, για τη χάρη του Θεού που σας δόθηκε εν Χριστώ Ιησού, διότι σε όλα πλουτίσατε σε αυτόν, σε κάθε λόγο και σε κάθε γνώση». Διότι έγινε φτωχός για εμάς, αν και ήταν πλούσιος ο Θεός, ώστε εμείς με τη δική του πτώχεια να πλουτίσουμε. Σε αυτόν, λοιπόν, ανήκει οπωσδήποτε και ο παχύς άρτος, δηλαδή ο εξαιρετικά λιπαρός και θρεπτικότατος.

Το εγχείρημα αυτό είναι ελάχιστα βατό για εμάς, θα μπορούσε όμως να γίνει έστω και εν μέρει προσπελάσιμο, εάν βεβαίως ο Χριστός διευρύνει και πάλι τον δρόμο για αυτόν τον σκοπό. Διότι Αυτός είναι η οδός, και Αυτός είναι η θύρα, και σε Αυτόν είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης. Θα προβούμε λοιπόν στη συγγραφή του βιβλίου χωρίς να εξετάζουμε αναλυτικά και με τη σειρά κάθε κεφάλαιο (διότι πάρα πολλά από αυτά, όπως μόλις ανέφερα, τα οποία έχουμε επιλέξει, θα τα βρούμε ξεκάθαρα στην άλλη πραγματεία)· αλλά όσα θεωρηθούν χρήσιμα για τον προκείμενο σκοπό, αυτά εξετάζοντάς τα, κατά το δυνατόν, με ακρίβεια και λεπτομέρεια, θα πορευτούμε κατευθείαν προς την αλήθεια. Επειδή δε ο σκοπός του βιβλίου οδηγεί στη λύτρωση δια του Χριστού, είναι απολύτως αναγκαίο να καταδείξουμε ότι το ανθρώπινο γένος έχει κινδυνεύσει σε μεγάλο βαθμό, και ότι έχει ήδη περιέλθει στο έσχατο όριο της ύψιστης ταλαιπωρίας. Διότι έτσι και όχι διαφορετικά θα προβληθεί με τον πρέποντα τρόπο ο λόγος περί της βοηθείας· «Διότι η δύναμή μου», λέγει, «τελειοποιείται μέσα στην ασθένεια». Νομίζω δε ότι είναι αναγκαίο και για τους επιστήμονες και πιο δόκιμους ιατρούς, εάν πρόκειται να θαυμαστούν για τη σοφία τους, να έχουν ενώπιόν τους τον άρρωστο, επί του οποίου θα λάβει χώρα και η επίδειξη της ιατρικής τέχνης που κατέχουν.

Διότι παιδαγωγεί προς τον Χριστό, και φέρνει μεν αυτούς που παιδαγωγούνται προσωρινά από αυτόν στο όρος, αλλά δεν τους ανεβάζει πάνω σε αυτό. Ως όρος δε πρέπει να εννοήσεις εδώ την υπερφυή και εξυψωμένη γνώση του μυστηρίου του Χριστού. Διότι είναι πάρα πολύ υψηλή, και ελάχιστα προσιτή σε όσους βρίσκονται υπό τον νόμο· αρμόζει δε περισσότερο σε εμάς που έχουμε αγιαστεί εν πνεύματι. Όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Σωτήρας: «Σε εσάς έχει δοθεί να γνωρίσετε τα μυστήρια της βασιλείας των ουρανών, σε εκείνους όμως δεν έχει δοθεί», εννοώ δηλαδή στους Ιουδαίους. Και απευθύνοντας τους λόγους υπέρ ημών προς τον Πατέρα και Θεό με τη μορφή προσευχής λέει: «Σε δοξολογώ, Πατέρα, Κύριε του ουρανού και της γης, διότι απέκρυψες όλα αυτά από σοφούς και συνετούς, και τα αποκάλυψες σε νήπια. Ναι, Πατέρα, διότι έτσι φάνηκε αρεστό ενώπιόν σου». Επομένως, ο Μωυσής φέρνει μεν στο όρος, αλλά δεν ανεβάζει σε αυτό· διότι, όπως μόλις ανέφερα, το τέλειο και υψηλό στη σοφία και τη γνώση το κερδίζουμε μάλλον μέσω του Χριστού, και όχι μέσω του Μωυσή. Διότι ο μεν ήταν υπηρέτης και παιδαγωγός, ο δε, ως Κύριος των πάντων, φανερώθηκε σε εμάς χορηγός της τέλειας γνώσης. «Διότι σε αυτόν είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Άλλο. «Διότι θέλω να γνωρίζετε πόσον μεγάλο αγώνα έχω για εσάς και για εκείνους στη Λαοδίκεια, και για όλους όσοι δεν έχουν δει το πρόσωπό μου σαρκικά, ώστε να παρηγορηθούν οι καρδιές τους, αφού συνδεθούν μεταξύ τους με αγάπη, για να φθάσουν σε όλο τον πλούτο της απόλυτης βεβαιότητας της σύνεσης, εις επίγνωσιν του μυστηρίου του Θεού και του Χριστού, στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης.» Εάν λοιπόν το μυστήριο του Θεού υπερβαίνει το μέτρο κάθε γνώσης, και το ύψιστο σημείο κάθε σοφίας και σύνεσης διακρίνεται στους λόγους περί Αυτού, και αν στο μυστήριο του Χριστού είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης, πώς δεν θα είναι Θεός Εκείνος που ξεπερνά το μέτρο κάθε γλώσσας και υπερβαίνει κάθε νου και σοφία, για την κατανόηση του Οποίου κανένα από τα δημιουργήματα δεν φαίνεται να επαρκεί; «Διότι τη γενεά Του ποιος θα μπορέσει να την διηγηθεί;» όπως λέει ο προφήτης.

Διότι πότε υπήρξε ανίδεο το Παιδίον, μέσα στο οποίο όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως είναι αποκρυμμένοι και φανερώνονταν στους κατάλληλους καιρούς στον βαθμό που έπρεπε; Τέτοιας φύσεως είναι και το ότι ο Ιησούς προέκοπτε σε σοφία και χάρη μαζί με την ηλικία, δηλαδή κατά το φαινόμενο.

Διότι ο Παύλος είπε για αυτόν: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό», και πάλι: «Στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης». Ψάλλει δε και ο θεσπέσιος Δαβίδ προς τον εν ουρανοίς Πατέρα και Θεό: «Με τη βουλή σου με οδήγησες», ονομάζοντας βουλή Του τον Υιό που γεννήθηκε από Αυτόν. Έπειτα, πώς δεν είναι γελοίο να νομίζει κανείς ότι η σοφία Του και η βουλή Του αγνοεί κάτι από όσα υπάρχουν στον Πατέρα; Και αυτός που μόνος γνωρίζει τον Πατέρα, πώς αγνοεί την ημέρα της συντέλειας; Ποιο άραγε είναι το ανώτερο στη γνώση, το να γνωρίζει τι είναι ο Πατέρας, ή την εσχάτη ημέρα; Και έχει γραφτεί πάλι ότι «το Πνεύμα ερευνά τα πάντα και τα βάθη του Θεού». Όταν λοιπόν το Πνεύμα, που γνωρίζει τα βάθη του Θεού και όλα όσα υπάρχουν σε Αυτόν, είναι Πνεύμα και του ίδιου του Υιού, πώς δεν γνωρίζει αυτά που υπάρχουν στον δικό Του Πατέρα; Επειδή λοιπόν πολλές έννοιες ωθούν στον παραλογισμό τον αμαθή και κίβδηλο λόγο εκείνων, είναι αναγκαίο να προχωρήσουμε στη θεία οικονομία και να πούμε ότι ο Μονογενής Λόγος του Θεού φόρεσε μαζί με την ανθρώπινη φύση και όλα τα δικά της, εκτός μόνο από την αμαρτία. Στα μέτρα δε της ανθρωπότητας θα ταίριαζε εύλογα και το να αγνοεί τα μελλοντικά. Επομένως, κατά το ότι νοείται ως Θεός, γνωρίζει όλα όσα γνωρίζει και ο Πατέρας· κατά το ότι όμως ο ίδιος είναι και άνθρωπος, δεν απορρίπτει το να φαίνεται πως αγνοεί, διότι αυτό ταιριάζει στην ανθρώπινη φύση.

Μακάριοι όσοι πενθούν. Πενθήστε, μετανοήστε, επιστρέψτε σε μένα, και εγώ θα σας αναπαύσω εκεί όπου δεν υπάρχει πλέον πόνος, ούτε δάκρυ, ούτε φροντίδα, ούτε μέριμνα, ούτε οδυρμός. Επιστρέψτε, υιοί των ανθρώπων, και εγώ θα σας αναπαύσω εκεί όπου δεν υπάρχει πλέον άρρεν και θήλυ, όπου δεν υπάρχει πλέον Διάβολος, ούτε θάνατος, ούτε νηστεία, ούτε λύπη, ούτε έριδα, ούτε φθόνος, αλλά χαρά και ειρήνη και ανάπαυση και αγαλλίαση. Επιστρέψτε σε μένα, και εγώ θα σας αναπαύσω εκεί όπου υπάρχει το ύδωρ της αναπαύσεως, και ο τόπος της χλόης, και η άμπελος που καλλιεργείται από τον Θεό των όλων· σε εκείνη τη μακάρια γη των πράων, πάνω στην οποία εγώ, η αληθινή άμπελος, βλαστάνω, της οποίας γεωργός, όπως ακούτε, είναι ο Πατέρας. Ελάτε όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω εκεί όπου υπάρχει η άφθαρτη ζωή και η ευφροσύνη κάθε αγαθότητας. Ελάτε σε μένα όλοι όσοι κοπιάζετε, και εγώ θα σας αναπαύσω εκεί όπου βρίσκεται το μόνο εράσμιο, το διηνεκές αγαλλίαμα, η αιώνια ευφροσύνη, το ανέσπερο φως, ο άδυτος ήλιος. Σηκώστε τον ζυγό μου πάνω σας και μάθετε ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας, εκεί όπου ακούγεται η φωνή εκείνων που εορτάζουν, εκεί όπου ανακαλύπτονται οι απόκρυφοι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης.

Μακάριοι οι πενθούντες. Πενθήστε, μετανοήστε, επιστρέψτε σε εμένα, και εγώ θα σας αναπαύσω, εκεί όπου δεν υπάρχει πόνος, ούτε έγνοια, ούτε μέριμνα, ούτε οδυρμός. Επιστρέψτε, υιοί των ανθρώπων, και εγώ θα σας αναπαύσω, όπου δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ, όπου δεν υπάρχει Διάβολος, ούτε θάνατος, ούτε νηστεία, ούτε λύπη, ούτε έριδα, ούτε φθόνος, αλλά χαρά και ειρήνη και ευφροσύνη και ανάπαυση και αγαλλίαση. Επιστρέψτε σε εμένα, και εγώ θα σας αναπαύσω, εκεί όπου είναι το ύδωρ της αναπαύσεως και ο χλοερός τόπος, και η άμπελος που καλλιεργείται από τον Θεό των όλων. Εκεί είναι η μακάρια γη των πράων, πάνω στην οποία εγώ, η αληθινή άμπελος, βλαστάνω, της οποίας γεωργό ακούτε ότι είναι ο Πατέρας. Ελάτε όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω, όπου υπάρχει η άφθαρτη ζωή και η ευφροσύνη κάθε αγαθότητας. Ελάτε όλοι οι κοπιάζοντες, και εγώ θα σας αναπαύσω, εκεί όπου βρίσκεται το μόνο αξιέραστο, η ατελεύτητη αγαλλίαση, η αιώνια ευφροσύνη, το ανέσπερο φως, ο άδυτος ήλιος. Σηκώστε τον ζυγό μου πάνω σας και μάθετε ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας, εκεί όπου ακούγεται ο ήχος αυτών που εορτάζουν, εκεί όπου ανακαλύπτονται οι απόκρυφοι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης.

Εκεί όπου υπάρχει το απρόσιτο φως και η ανεκλάλητη χαρά· εκεί όπου δεν υπάρχει πόνος ούτε δάκρυα· εκεί όπου δεν υπάρχει φροντίδα, ούτε μέριμνα, ούτε κλαυθμός. Όπου δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ. Όπου δεν υπάρχει διάβολος, ούτε θάνατος, ούτε νηστεία, ούτε λύπη, ούτε έριδα, ούτε ζηλοτυπία, αλλά τα πάντα εξ ολοκλήρου είναι χαρά, ειρήνη, ευφροσύνη. Όπου υπάρχει το ύδωρ της αναπαύσεως, ο τόπος της χλόης, και η πηγή που χωρίζεται σε τέσσερα, και η άμπελος που καλλιεργείται από τον Θεό των όλων, σε εκείνη τη μακαρία γη, που είναι εύφορη στα καλά γεννήματα, που φέρει με πλούσιο φύλλωμα το δέντρο της ζωής, που κατακλύζεται από τις πηγές των πνευματικών χαρισμάτων, πάνω στην οποία βλασταίνει η αληθινή άμπελος, της οποίας γεωργό ακούμε ότι είναι το Πνεύμα. Εκεί όπου υπάρχει η ακήρατη ζωή και το άρρητο και ακατανόμαστο αγαθό. Εκεί όπου υπάρχει εκείνο το ανέκφραστο κάλλος. Όπου βρίσκεται το αληθινό φως και η πηγή κάθε αγαθότητας, η εξουσία που βρίσκεται πάνω από τα πάντα, το μόνο αξιαγάπητο, η παντοτινή αγαλλίαση, η αιώνια ευφροσύνη, το ανέσπερο φως, ο άδυτος ήλιος. Εκεί είναι η πόλη του Βασιλέως, για την οποία ειπώθηκαν ένδοξα πράγματα. Εκεί υπάρχει ο ήχος αυτών που εορτάζουν. Εκεί είναι κρυμμένοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως.

Δύναμη είναι όλος ο Θεός και για αυτόν τον λόγο <ο Υιός> είναι «Κύριος των δυνάμεων»· σοφία είναι όλος ο Θεός, επομένως ο Υιός είναι σοφία από σοφία, «στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας»· ζωή είναι όλος ο Θεός, επομένως ο Υιός είναι ζωή από ζωή· «διότι εγώ είμαι η αλήθεια και η ζωή». Το δε Άγιο Πνεύμα είναι και από τους δύο, πνεύμα από πνεύμα. «Διότι ο Θεός είναι πνεύμα», η θεότητα είναι χορηγός χαρισμάτων, αληθέστατο, φωτιστικό, παράκλητο, εξαγγελτικό των βουλών του Πατρός. Διότι, όπως ο Υιός είναι «άγγελος της μεγάλης βουλής», έτσι είναι και το Άγιο Πνεύμα. «Αλλά εμείς λάβαμε», λέει, «το Πνεύμα του Θεού, για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και λαλούμε, όχι με πειστικά λόγια σοφίας, αλλά με απόδειξη του Πνεύματος του Θεού, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά».

Διότι είναι απερίγραπτος, αχώρητος, απερινόητος, και περιέχει όλα τα δημιουργήματα του Θεού. Ούτε η κτίση είναι λατρευτή. «Διότι ελάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα, και εμωράνθησαν». Διότι πώς δεν είναι μωρία το να θεοποιεί κανείς την κτίση και να αθετεί την πρώτη εντολή που λέει: «Άκουε Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», «Δεν θα υπάρξει σε εσένα νέος θεός;» Στις δε άγιες Γραφές αναφέρονται διάφορα ονόματα για τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα· για τον μεν Πατέρα: Πατήρ παντοκράτωρ, Πατήρ των πάντων, Πατήρ του Χριστού· για τον Υιό: Λόγος, Χριστός, φως αληθινό· για δε το Άγιο Πνεύμα: Παράκλητος, Πνεύμα αληθείας, Πνεύμα Θεού, Πνεύμα Χριστού. Ακόμη, λοιπόν, ο Θεός και Πατήρ νοείται ως φως, αλλά, επειδή είναι υπέρλαμπρος, και ως δύναμη και σοφία. Εάν δε ο Θεός και Πατήρ είναι φως, άρα φως εκ φωτός είναι ο Υιός και γι' αυτό «κατοικεί σε φως απρόσιτο». Δύναμη δε είναι ολόκληρος ο Θεός, και γι' αυτό [ο Υιός είναι] «Κύριος των δυνάμεων». Σοφία είναι ολόκληρος ο Θεός, επομένως σοφία εκ σοφίας είναι ο Υιός, «στον οποίο όλοι οι θησαυροί της σοφίας είναι απόκρυφοι». Ζωή δε είναι ολόκληρος ο Θεός, επομένως ζωή εκ ζωής είναι ο Υιός· «διότι εγώ είμαι η αλήθεια και η ζωή». Το δε Άγιο Πνεύμα [δίδεται] και από τους δύο, Πνεύμα εκ πνεύματος. «Διότι ο Θεός είναι πνεύμα», η θεότητα είναι χορηγός χαρισμάτων, αληθέστατο, φωτιστικό, παράκλητο, και εξαγγέλλει τις βουλές του Πατρός.

Έτσι, παραδίδει και τον μονογενή Υιό του Θεού, Ιησού Χριστό, ο οποίος γεννήθηκε από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων, ο οποίος δεν είναι ο ίδιος με τον Πατέρα, αλλά υπάρχει και ζει καθ' εαυτόν και συνυπάρχει ως αληθινός Υιός, Θεός εκ Θεού και φως εκ φωτός και ζωή εκ ζωής, ο οποίος γεννήθηκε από τον Πατέρα με τρόπους ανέκφραστους και άρρητους και εντελώς άγνωστους και ακατάληπτους σε εμάς για τη σωτηρία των πάντων, και ο οποίος δεν έλαβε υπόσταση παρόμοια με τα υπόλοιπα κτιστά όντα ούτε ζει ζωή παρόμοια με εκείνα που δημιουργήθηκαν δι' αυτού, αλλά γεννήθηκε μόνος από τον ίδιο τον Πατέρα και αποτελεί την ίδια τη ζωή (αυτοζωή). Και άρμοζε, βέβαια, στον Θεό των όλων, πριν από κάθε δημιούργημα και πριν από όλους τους αιώνες, να προβάλει αυτό το μονογενές γέννημα, σαν μια βάση και ένα αρραγές θεμέλιο αυτών που επρόκειτο να δημιουργηθούν δι' αυτού. Γι' αυτό, λοιπόν, πριν από όλα όσα επρόκειτο να υπάρξουν, γέννησε τον Υιό σαν μια ακτίνα φωτός και πηγή ζωής και θησαυρό αγαθών, «στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης», σύμφωνα με τον θείο απόστολο. Με τόσα αγαθά ο μόνος αγαθός Πατέρας έδωσε υπόσταση στον Υιό, ο οποίος είναι η αυτοζωή που ζωοποιεί τα πάντα, και το αυτόφως, «το αληθινό», που φωτίζει κάθε νοερή και λογική ουσία, και ο ίδιος ο Λόγος και η ίδια η Σοφία που υφιστά και διοικεί τα πάντα σοφά και λογικά, για τους οποίους λόγους ακριβώς μονογενής Υιός του Θεού, μόνος αυτός και κανείς άλλος, έχει αναγορευθεί και είναι.

Αυτό λοιπόν διδάσκει και ο θείος απόστολος λέγοντας: «σύμφωνα με την οικονομία του Θεού που μου δόθηκε για εσάς, για να εκπληρώσω τον λόγο του Θεού, το μυστήριο που ήταν κρυμμένο από τους αιώνες και από τις γενεές —τώρα όμως φανερώθηκε στους αγίους του, στους οποίους ο Θεός θέλησε να κάνει γνωστό ποιος είναι ο πλούτος της δόξας αυτού του μυστηρίου ανάμεσα στα έθνη, ο οποίος είναι ο Χριστός μέσα σας, η ελπίδα της δόξας». Βλέπεις πώς ο Υιός του Θεού ήταν μυστήριο κρυμμένο προηγουμένως, το οποίο όμως τώρα φανερώθηκε. Γι' αυτόν τον λόγο, οι μεν προφήτες του Θεού θεολογούσαν γι' αυτόν μυστικά μέσω του προφητικού Πνεύματος, το δε πλήθος του ιουδαϊκού έθνους βρισκόταν σε άγνοια του κρυμμένου μυστηρίου. Επομένως, διδασκόταν μεν να γνωρίζει έναν Θεό, εξαιτίας του ότι παρασυρόταν συνεχώς στην πολυθεϊστική πλάνη, αγνοούσε όμως ότι ο Θεός είναι Πατέρας του μονογενούς Υιού. Διότι αυτό το μυστήριο φυλασσόταν για την εξ εθνών Εκκλησία, έχοντας δωρηθεί σε αυτήν ως εξαιρετική χάρη, επειδή μέσα σε αυτόν βρίσκονται, σύμφωνα με τον απόστολο, «όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης κρυμμένοι».

Αυτό ακριβώς φανέρωσε λέγοντας: «διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα θα ακούσει»· και από ποιον θα ακούσει, το διασαφηνίζει λέγοντας: «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει», δηλαδή από τον δικό μου θησαυρό· διότι σε αυτόν «είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως». Αυτός μεν λοιπόν, ως Υιός μονογενής, λαμβάνει από τον Πατέρα και ακούει από τον Πατέρα, ενώ το Άγιο Πνεύμα χορηγείται από αυτόν· γι' αυτό λέει: «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει». Ονομάζεται, βεβαίως, και ο επί πάντων Θεός πνεύμα, όπως ακριβώς δίδαξε ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια», και θα είναι αληθινά ο ίδιος άγιος αγίων, και εκείνος που «αναπαύεται στους αγίους». Αλλά και ο Υιός του Θεού τυγχάνει να είναι πνεύμα, και μάλιστα και ο ίδιος πνεύμα άγιο αγίων, εφόσον βεβαίως είναι εικόνα του αοράτου· γι' αυτό και για εκείνον έχει λεχθεί: «ο δε Κύριος είναι το πνεύμα» και «πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος». Επειδή, όμως, το Άγιο Πνεύμα είναι έτερο από τον Πατέρα και τον Υιό, ο Σωτήρας, παριστώντας το ιδίωμά του, το ονόμασε Παράκλητο, διαχωρίζοντας το κοινό στοιχείο της ομωνυμίας μέσω της προσηγορίας του Παρακλήτου, διότι και οι αγγελικές δυνάμεις θα μπορούσαν να ονομαστούν πνεύματα· επειδή έχει ειπωθεί: «εκείνος που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα». Όμως κανένα από αυτά δεν δύναται να εξισωθεί με το Πνεύμα τον Παράκλητο.

Και με άλλα μυστικά άνθη προφητικών λογίων από διάφορα μέρη έπλεξε το θεολογικό και μακάριο στεφάνι, με αδύναμο μεν και τρεμάμενο χέρι, καθώς βρισκόταν βέβαια σε προχωρημένη ηλικία. Διότι δεν ήταν δυνατόν να γίνει τότε κατανοητή από τους ακροατές η αφήγηση των υψηλών νοημάτων περί του Κυρίου, όταν ακόμη και μετά από τόσο μεγάλη επίδειξη θαυμάτων και διακήρυξη των ένθεων μυστηρίων, ο Χριστός, ο ταμίας των θησαυρών της σοφίας και της γνώσης, έλεγε στους μαθητές Του: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα». Όμως, αν και αμυδρά η γηραιά προφήτιδα διατύπωσε τον λόγο περί του Κυρίου, επειδή εκπροσωπούσε το πρόσωπο του Νόμου —ο οποίος, αφού πάλιωσε, γέρασε και έφτασε κοντά στον αφανισμό του, παραχώρησε τη θέση του στην Καινή Διαθήκη—, εντούτοις η ομιλία της δεν απέβη ανώφελη για τους συνετούς ακροατές, όπως ακριβώς δεν ήταν ανώφελη ούτε η εκ μέρους του Νόμου προαναγγελία του μεγάλου μυστηρίου μέσα από σκιές και αινίγματα.

Ο δε Κύριος των γνώσεων, αυτός που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση, ο οποίος είναι και χορηγός της σοφίας και διορθωτής των σοφών, «στον οποίο όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης είναι κρυμμένοι», «είθε να σας δώσει πνεύμα σοφίας και αποκαλύψεως για την επίγνωσή του, φωτίζοντας τα μάτια της καρδιάς σας, ώστε να γνωρίσετε ποια είναι η ελπίδα της κλήσεώς του και ποιος ο πλούτος της δόξας της κληρονομίας του μεταξύ των αγίων και ποιο το υπερβάλλον μέγεθος της δυνάμεώς του σε εμάς που πιστεύουμε σύμφωνα με την ενέργεια της παντοδύναμης ισχύος του, την οποία ενήργησε στον Χριστό», «ο οποίος δύναται να κάνει απείρως περισσότερα από όσα ζητούμε ή σκεφτόμαστε, σύμφωνα με τη δύναμή του που ενεργεί μέσα μας». Σε αυτόν πρέπει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Επειδή, πώς θα μπορούσε να αγνοεί την ώρα ή την ημέρα ο Δημιουργός των αιώνων, στον οποίο βρίσκονται όλοι οι θησαυροί της σοφίας; Δεν ήταν γνώρισμα κάποιου που αγνοεί το να προείπει τα σημεία και τα φοβερά γεγονότα της εσχάτης ημέρας, και να την περιγράψει με τα γνωρίσματά της σαν να ήταν ήδη παρούσα. Αλλά, όπως προείπα, δεν τους φανέρωσε την απάντηση στη μάταιη ερώτησή τους. Διότι ποιο θα ήταν το όφελος, πες μου, να μάθουμε την ημέρα του τέλους; Αντιθέτως, το να την αγνοούμε μας συμφέρει, ώστε νομίζοντας ότι κάθε ημέρα είναι εκείνη, να βρισκόμαστε έτοιμοι για αυτήν γρηγορώντας, και περιμένοντας τον Κύριό μας.

«Εν Χριστώ Ιησού· για το οποίο και κοπιάζω αγωνιζόμενος». Δεν καταβάλλω απλώς προσπάθεια, λέει, ούτε τυχαία, αλλά, «Κοπιάζω αγωνιζόμενος», με πολλή προθυμία, δηλαδή, με πολλή αγρύπνια. Εάν εγώ για τα δικά σας αγαθά αγρυπνώ κατ' αυτόν τον τρόπο, πολύ περισσότερο οφείλετε εσείς. Έπειτα πάλι, δείχνοντας ότι αυτό είναι θείο, λέει, «Σύμφωνα με την ενέργειά Του, η οποία ενεργείται μέσα μου με δύναμη». Δείχνει ότι αυτό είναι έργο του Θεού. Εκείνος, λοιπόν, που με καθιστά ισχυρό για αυτό, είναι φανερό ότι το θέλει· γι' αυτό και αρχίζοντας λέει: «Δια θελήματος Θεού». Ώστε όχι μόνο από μετριοφροσύνη το έθεσε αυτό, αλλά και επαληθεύοντας τον λόγο του, και αγωνιζόμενος. Λέγοντας αυτό, δείχνει ότι πολλοί τον πολεμούν. Έπειτα διαφαίνεται πολλή φιλοστοργία: «Διότι θέλω να γνωρίζετε πόσο μεγάλο αγώνα έχω για εσάς και για εκείνους που βρίσκονται στη Λαοδίκεια». Έπειτα, για να μη φανεί ότι αυτό οφείλεται στη δική τους αδυναμία, συμπεριέλαβε και άλλους, και δεν τους κατέκρινε διόλου. «Και για όσους δεν έχουν δει το πρόσωπό μου εν σαρκί». Θεόπνευστα δείχνει εδώ, ότι τους έβλεπε συνεχώς εν πνεύματι. Τους μαρτυρεί δε πολλή αγάπη· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Για να παρηγορηθούν οι καρδιές τους, αφού ενωθούν στενά με αγάπη, και φθάσουν σε όλο τον πλούτο της πλήρους βεβαιότητας της συνέσεως, προς επίγνωση του μυστηρίου του Θεού Πατρός και του Χριστού· στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως».

Επομένως, αυτό είναι το μυστήριο του Θεού, το να προσαγόμαστε μέσω του Υιού. Και του Χριστού, στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως. Εάν δε βρίσκονται μέσα σε αυτόν, άρα με σοφία ήλθε και τώρα. Για ποιον λόγο, λοιπόν, τον κατηγορούν μερικοί από τους ανόητους;

Πρόσεξε πώς απευθύνεται στους απλουστέρους: «Στον οποίο υπάρχουν όλοι οι θησαυροί». Αυτός τα γνωρίζει όλα. «Απόκρυφοι». Διότι μην νομίσετε βέβαια ότι κατέχετε ήδη τα πάντα· είναι απόκρυφοι και από τους αγγέλους, όχι μόνο από εσάς. Επομένως, πρέπει να τα ζητάτε όλα από αυτόν· αυτός δίνει σοφία και γνώση. Με το να πει, λοιπόν, «Θησαυροί», δείχνει την αφθονία· με το «Όλοι», ότι δεν αγνοεί τίποτε· και με το «Απόκρυφοι», ότι μόνο αυτός τα γνωρίζει. «Αυτό δε το λέω, για να μη σας εξαπατά κανείς με πειστικά επιχειρήματα».

Διότι το «να μιλάει από τη γη» δεν δηλώνει τίποτε άλλο, παρά το ότι τα δικά μου είναι μικρά, ταπεινά και ευτελή όταν συγκρίνονται με τα δικά Του, και είναι τέτοια που είναι φυσικό να δεχθεί μια γήινη φύση. Επειδή σε Εκείνον είναι απόκρυφοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας. Και το ότι δεν ομιλεί περί ανθρώπινων συλλογισμών, είναι φανερό από το εξής: Εκείνος που προέρχεται από τη γη, λέγει, είναι από τη γη. Καίτοι βέβαια δεν προέρχονταν όλα επάνω του από τη γη, αλλά τα κυριότερα ήταν ουράνια· διότι και ψυχή διέθετε, και μετείχε σε πνεύμα που δεν προερχόταν από τη γη. Πώς λοιπόν ισχυρίζεται ότι ο ίδιος είναι από τη γη; Δεν υπονοεί τίποτε άλλο με αυτό, παρά ότι εγώ είμαι μικρός και εντελώς ανάξιος λόγου, καθώς βαδίζω στο χώμα και γεννήθηκα στη γη· ενώ ο Χριστός έχει έλθει σε εμάς άνωθεν. Αφού λοιπόν μέσω όλων αυτών κατέσβεσε πρώτα το πάθος, τότε πλέον ομιλεί με μεγαλύτερη παρρησία περί του Χριστού.

βʹ. Και εσείς μεν ισχυρίζεστε ότι γνωρίζετε ακόμη και την ουσία Του, για δε τον Υιό ότι δεν γνωρίζει ούτε την ημέρα, για τον Υιό, που βρίσκεται διαπαντός στους κόλπους του Πατρός; Παρόλο που η ουσία είναι κατά πολύ ανώτερη από τις ημέρες, και μάλιστα απείρως ανώτερη. Πώς λοιπόν, ενώ αποδίδετε το μείζον στους εαυτούς σας, δεν αναγνωρίζετε ούτε το έλασσον στον Υιό, στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως; Αλλά ούτε εσείς γνωρίζετε τι είναι κατά την ουσία Του ο Θεός, έστω κι αν παραλογίζεστε μύριες φορές γύρω από αυτά· ούτε ο Υιός αγνοεί την ημέρα, αλλά αντιθέτως τη γνωρίζει άριστα.