Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ 2:8

ΚΑΤΗΧΗΣΗ Δ' ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΟΥΣ Που συντάχθηκε στα Ιεροσόλυμα, ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΔΕΚΑ ΔΟΓΜΑΤΩΝ. Και ανάγνωσμα από την προς Κολοσσαείς επιστολή: Προσέχετε μήπως σας παραπλανήσει κανείς μέσω της φιλοσοφίας και της κενής απάτης, σύμφωνα με την παράδοση των ανθρώπων, σύμφωνα με τα στοιχεία του κόσμου, και τα εξής. Η κακία μιμείται την αρετή, και το ζιζάνιο προσπαθεί να εκληφθεί ως σιτάρι, εξομοιούμενο μεν κατά το σχήμα με το σιτάρι, αλλά ελεγχόμενο από τη γεύση του από όσους διαθέτουν διάκριση. Και ο Διάβολος μετασχηματίζεται σε άγγελο φωτός, όχι για να επανέλθει εκεί όπου ήταν (διότι, έχοντας αποκτήσει καρδιά σκληρή σαν ασφυρηλάτητο αμόνι, έχει πλέον αμετανόητη την προαίρεσή του), αλλά για να περιβάλει εκείνους που ζουν ισάγγελο βίο με το σκοτάδι της πνευματικής τυφλότητας και με τη λοιμώδη κατάσταση της απιστίας. Πολλοί λύκοι περιφέρονται με ενδύματα προβάτων, έχοντας μεν ενδύματα προβάτων, αλλά όχι και τα ανάλογα νύχια και δόντια· αντίθετα, φορώντας το ήμερο δέρμα και εξαπατώντας τους άκακους με την εμφάνιση, χύνουν από τα δόντια τους το φθοροποιό δηλητήριο της ασέβειας. Έχουμε λοιπόν ανάγκη από τη θεία χάρη, και από νηφάλια διάνοια, και από οφθαλμούς που βλέπουν καθαρά, ώστε ούτε να φάμε το ζιζάνιο ως σιτάρι και να βλαφθούμε από άγνοια, ούτε να εκλάβουμε τον λύκο ως πρόβατο και να γίνουμε θήραμά του, ούτε να υπολάβουμε τον ολεθροποιό Διάβολο ως αγαθό άγγελο και να καταβροχθιστούμε.

Διότι ποιο είναι το όφελος να γνωρίζει κανείς καλά τα δόγματα περί Θεού, και να πορνεύει αισχρά; Ή, πάλι, ποιο το όφελος να ζει με σωφροσύνη, και να βλασφημεί ασεβώς; Μέγιστο απόκτημα, λοιπόν, είναι η μάθηση των δογμάτων. Και υπάρχει ανάγκη για νηφάλια ψυχή, επειδή είναι πολλοί εκείνοι που παρασύρουν τους ανθρώπους μέσω της φιλοσοφίας και της κενής απάτης.

Κατήχηση περί των δέκα δογμάτων ακροθιγώς. Και ανάγνωσμα από την προς Κολοσσαείς επιστολή: προσέχετε μήπως βρεθεί κανείς που θα σας εξαπατήσει και τα εξής. Κατήχηση περί πίστεως. Και ανάγνωσμα από την προς Εβραίους επιστολή: η πίστη είναι η υπόσταση αυτών που ελπίζουμε και τα εξής.

Διότι «καλό δέντρο δεν κάνει κακούς καρπούς», σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου. Διότι εγώ, αναλογιζόμενος μέσα μου, νομίζω ότι δεν είναι δίκαιο να ονομάζεται ούτε καν ανθρώπινη εκείνη η σοφία, η οποία είναι σε τέτοιο βαθμό ασυνεπής προς τον εαυτό της, ώστε να θεωρεί τα ίδια πράγματα έμψυχα και άψυχα, λογικά και άλογα, και να ισχυρίζεται ότι εκείνα που δεν έχουν καμία απολύτως φυσική ικανότητα για αίσθηση, ούτε διαθέτουν κανένα όργανο τέτοιας δύναμης, είναι ικανά να χωρέσουν τις ψυχές μας. Αν όμως ο Παύλος την ονομάζει κάπου «ανθρώπινη σοφία» —διότι λέει: «Το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκε σε πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας», και πάλι: «Μιλάμε όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία»—, εντούτοις θεωρεί σωστό να ονομάζει αυτούς που την κατέχουν «σοφούς κατά σάρκα», «σοφούς που μωράνθηκαν», «συζητητές αυτού του αιώνα», και τη σοφία τους με παρόμοιους χαρακτηρισμούς, διότι την αποκαλεί «σοφία που έχει μωρανθεί», «σοφία που καταργείται» και «κενή απάτη», «σοφία αυτού του αιώνα» και «των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται».

Έπειτα, ο Ιούδας του Ιακώβου λέγει παρόμοια με αυτά: «Στους έσχατους χρόνους θα υπάρξουν εμπαικτές, οι οποίοι θα πορεύονται σύμφωνα με τις δικές τους ασεβείς επιθυμίες». Αυτοί είναι εκείνοι που ποιμαίνουν τον εαυτό τους χωρίς φόβο. Γνώρισες τη συμφωνία και την ομόνοια της διδασκαλίας των θεολόγων και των αποστόλων. Άκουσε λοιπόν και τον Παύλο που λέγει με παρρησία, πώς τους αποκαλύπτει φανερά. «Προσέχετε τους κακούς εργάτες. Προσέχετε την κατατομή». «Προσέχετε μήπως σας παρασύρει κάποιος με τη φιλοσοφία και με κενή απάτη». «Προσέχετε, πώς ακριβώς πορεύεστε, διότι οι ημέρες είναι πονηρές». Λοιπόν, ποιος θα έχει δικαιολογία, ακούγοντας αυτά στην Εκκλησία, τόσο από τους προφήτες και τους αποστόλους όσο και από τον ίδιο τον Κύριο, και δεν θα φροντίσει για την επιμέλεια της ψυχής του, τον καιρό της συντέλειας και την ώρα εκείνη κατά την οποία πρόκειται να παρασταθούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού; Αλλά, δίνοντας ένα τέλος στον λόγο, ας στρέψουμε τη διήγηση στα επόμενα που πρόκειται να λεχθούν από εμάς. Φέρνω δε στο μέσο έναν αξιόπιστο μάρτυρα, τον προφήτη Δανιήλ, ο οποίος εξήγησε το όνειρο του Ναβουχοδονόσορα και, από την αρχή των βασιλέων έως τη συντέλεια, υπέδειξε την αλάνθαστη οδό σε όσους επιθυμούν να την βαδίσουν, τη φανέρωση δηλαδή της αλήθειας. Διότι τι λέγει ο προφήτης;

Διότι η πίστη είναι όντως οικοδόμημα, και απαιτείται τόσο ισχυρό θεμέλιο όσο και ασφαλής οικοδόμηση. Επειδή, εάν κάποιος δεν οικοδομήσει με ασφάλεια, το κτίσμα κλονίζεται· και αν οικοδομήσει με ασφάλεια, αλλά δεν παραμείνει σταθερό, παύει να υφίσταται. «Καθώς διδαχθήκατε». Και πάλι, η λέξη «καθώς» υποδηλώνει ότι δεν λέει τίποτα το καινούργιο. «Περισσεύοντας», λέει, «σε αυτήν με ευχαριστία». Διότι αυτό είναι χαρακτηριστικό των ευγνωμόνων· δεν εννοώ απλώς να ευχαριστείτε, αλλά με μεγάλη αφθονία, περισσότερο από ό,τι μάθατε, ει δυνατόν, με πολλή φιλοτιμία. «Προσέχετε μήπως βρεθεί κάποιος που θα σας συλαγωγήσει». Βλέπεις πώς τον παρουσίασε ως κλέφτη, και ξένο, και να εισέρχεται αθόρυβα; Διότι ήδη τον παρουσίασε να έχει εισέλθει. Και πολύ σωστά είπε: «Συλαγωγών».

Όπως ακριβώς κάποιος που σκάβει το χώμα από κάτω δεν γίνεται αντιληπτός, ενώ το έδαφος υποχωρεί· έτσι ενεργεί και εκείνος. Προσέχετε λοιπόν· διότι το έργο του είναι ακριβώς αυτό, το να μη γίνεται καν αντιληπτός. «Διά της φιλοσοφίας». Έπειτα, επειδή η έννοια της φιλοσοφίας φαίνεται να είναι κάτι το αξιοσέβαστο, πρόσθεσε: «και της κενής απάτης». Διότι υπάρχει και καλή απάτη, με την οποία εξαπατήθηκαν πολλοί, η οποία δεν πρέπει καν να ονομάζεται απάτη· για αυτήν αναφέρει ο Ιερεμίας: «Με απάτησες, Κύριε, και απατήθηκα». Διότι κάτι τέτοιο δεν πρέπει καν να ονομάζεται απάτη· επειδή και ο Ιακώβ εξαπάτησε τον πατέρα του, αλλά αυτό δεν ήταν απάτη, παρά θεία οικονομία. «Διά της φιλοσοφίας», λέει, «και της κενής απάτης, σύμφωνα με την παράδοση των ανθρώπων, σύμφωνα με τα στοιχεία του κόσμου, και όχι κατά Χριστόν».

Αρχικά, προχωρώντας στον έλεγχο, θίγει την παρατήρηση των ημερών, αποκαλώντας τον ήλιο και τη σελήνη «στοιχεία του κόσμου», ακριβώς όπως έλεγε και στην προς Γαλάτας επιστολή: «Πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και φτωχά στοιχεία;». Και δεν είπε «παρατηρήσεις ημερών», αλλά αναφέρθηκε σε ολόκληρο τον παρόντα κόσμο, για να δείξει την ευτέλειά τους· διότι, αν ο κόσμος δεν είναι τίποτα, πολύ περισσότερο δεν είναι τα στοιχεία του. Αφού, λοιπόν, έδειξε πρώτα πόσο ευεργετήθηκαν και πόσα καλά δέχθηκαν, τότε επιφέρει την κατηγορία, ώστε να την παρουσιάσει βαρύτερη και να κερδίσει τους ακροατές. Αυτό κάνουν πάντοτε και οι προφήτες: πρώτα φανερώνουν τις ευεργεσίες και έπειτα επαυξάνουν τις κατηγορίες, όπως λέει ο Ησαΐας: «Υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν»· και πάλι: «Λαέ μου, τι σου έκανα ή σε τι σε λύπησα ή σε τι σε ενόχλησα;». Το ίδιο και ο Δαβίδ, όπως όταν λέει: «Σε εισάκουσα μέσα σε απόκρυφο τόπο καταιγίδας»· και πάλι: «Άνοιξε το στόμα σου, και θα το γεμίσω». Και παντού έτσι θα βρεις να συμβαίνει. Επομένως, ακόμη και αν έλεγαν κάτι (οι ψευδοδιδάσκαλοι), δεν έπρεπε να πειστούν· τώρα όμως, ακόμη και ανεξάρτητα από τις ευεργεσίες, πρέπει να αποφεύγουν εκείνα. «Και όχι κατά Χριστόν», λέει. Διότι, βεβαίως, ακόμη κι αν η κατάσταση ήταν μοιρασμένη, ώστε να μπορούν να είναι δούλοι και στον ένα και στον άλλο, ούτε και έτσι θα έπρεπε· τώρα όμως (αυτά) δεν σας αφήνουν να ζείτε κατά Χριστόν. Από εκεί τα φέρνουν αυτά. Και αφού προηγουμένως κλόνισε τις ελληνικές (ειδωλολατρικές) παρατηρήσεις, τότε αναιρεί και τις ιουδαϊκές.

Διότι και οι Έλληνες και οι Ιουδαίοι τηρούσαν πολλά, αλλά οι μεν με βάση τη φιλοσοφία, οι δε με βάση τον νόμο. Επομένως, καταπιάνεται πρώτα με αυτούς, όπου η κατηγορία είναι βαρύτερη. Πώς δηλαδή «όχι σύμφωνα με τον Χριστό»; Διότι σε Αυτόν κατοικεί σωματικώς όλο το πλήρωμα της θεότητος, και είστε πεπληρωμένοι εν Αυτώ, ο Οποίος είναι η κεφαλή κάθε αρχής και εξουσίας.

Και πείτε στον Άρχιππο: Πρόσεχε τη διακονία την οποία παρέλαβες εν Κυρίω. Μάλιστα τους υποτάσσει σε αυτόν. Διότι δεν θα μπορούσαν πλέον να τον κατακρίνουν όταν εκείνος τους επιπλήττει, εφόσον οι ίδιοι έχουν αναλάβει το παν· επειδή δεν έχει λογική να μιλάει κανείς στους μαθητές για τον δάσκαλό τους. Αλλά για να τους αποστομώσει τα γράφει αυτά. Πείτε, λέει, στον Άρχιππο: Πρόσεχε. Αυτό το ρήμα παντού χρησιμοποιείται από εκείνον που θέλει να προκαλέσει φόβο, όπως όταν λέει: Προσέχετε τους σκύλους· προσέχετε μήπως σας αιχμαλωτίσει κανείς· προσέχετε μήπως αυτή η εξουσία σας γίνει πρόσκομμα στους αδυνάτους. Και παντού έτσι ομιλεί, όταν θέλει να προκαλέσει φόβο.

Αυτό όμως δεν επιδιωκόταν με πολλή σπουδή, όχι εξαιτίας της φύσης του πράγματος, αλλά εξαιτίας της περίστασης και λόγω του ότι ήταν νεοφώτιστοι στην πίστη. Διότι, όταν γράφει στους Κολοσσαείς, το απαγορεύει αυτό με πολλή έμφαση, λέγοντας: «Προσέχετε μήπως σας παρασύρει κάποιος μέσω της φιλοσοφίας και της κενής απάτης, σύμφωνα με την παράδοση των ανθρώπων, σύμφωνα με τα στοιχεία του κόσμου και όχι σύμφωνα με τον Χριστό»· και πάλι: «Ας μη σας κρίνει, λοιπόν, κανείς σε ό,τι αφορά τη βρώση ή την πόση»· και, «Κανείς ας μη σας στερεί το βραβείο». Αλλά και όταν στέλνει επιστολή στους Γαλάτες, απαιτεί από αυτούς με πολλή αυστηρότητα τη φιλοσοφία και την τελειότητα σε τέτοιου είδους ζητήματα.

Και πάλι λέγει: Στους έσχατους χρόνους θα υπάρξουν εμπαίκτες, οι οποίοι θα πορεύονται σύμφωνα με τις δικές τους ασεβείς επιθυμίες. Αυτοί είναι εκείνοι που ποιμαίνουν τον εαυτό τους άφοβα, σύννεφα άνυδρα που παρασύρονται από κάθε άνεμο, αστέρες περιπλανώμενοι, για τους οποίους έχει φυλαχθεί αιώνια το έρεβος του σκότους. Αυτά και περισσότερα από αυτά μας συμβουλεύει ο καλός Ιούδας. Έλα λοιπόν, Παύλε, το σκεύος της εκλογής, πες μας και εσύ σύμφωνα με τη χάρη που σου δόθηκε από τον Θεό, πες μας για τον παρόντα πονηρό αιώνα· φανέρωσε τους κρυφούς λύκους, διαπόμπευσε και στηλίτευσε τους κλέφτες του αγίου ποιμνίου του Θεού. Ο Παύλος είπε: Γνωρίζω ότι μετά την αναχώρησή μου θα εισέλθουν ανάμεσά σας λύκοι άγριοι, οι οποίοι δεν θα σπλαχνιστούν το ποίμνιο. Βλέπεις παντού τους θεολόγους να συμφωνούν με τον Διδάσκαλο σχετικά με τους άθεους αιρετικούς, αποκαλώντας τους σκύλους και λύκους; Καθώς και αλλού λέγει ο Παύλος: Προσέχετε τους σκύλους, προσέχετε τους κακούς εργάτες, προσέχετε την κατατομή. Προσέχετε μήπως υπάρξει κάποιος που θα σας αιχμαλωτίσει διαμέσου της φιλοσοφίας και της κενής απάτης.

Διότι μαζί με την πίστη είναι αναγκαία και η γνώση. «Όπως λοιπόν παραλάβατε τον Ιησού Χριστό τον Κύριο, έτσι να ζείτε σύμφωνα με αυτόν, όντας ριζωμένοι και εποικοδομούμενοι σε αυτόν και στερεούμενοι στην πίστη, καθώς ακριβώς διδαχθήκατε, περισσεύοντας σε αυτήν». Επειδή γνωρίζει ότι μέσω της διδασκαλίας της επιστολής δεν είναι ακόμη σε θέση να φτάσουν στο βάθος της σοφίας, για λόγους ασφαλείας τους προλαμβάνει με μία νουθεσία, λέγοντας ότι η παράδοση που παρέλαβαν είναι καλή και ότι η μόνη αληθινή είναι η διδασκαλία περί του Χριστού, την οποία παρέδωσε ο Επαφράς, και πως πρέπει να διαφυλάξουν τη βεβαιότητα στην πίστη και να προσθέσουν την εποικοδόμηση της αγάπης, καθώς και να προκόβουν πάντοτε στα καλά έργα, αντιμετωπίζοντας τις θλίψεις με υπομονή και ευχαριστία. «Προσέχετε μήπως σας αιχμαλωτίσει κανείς μέσω της φιλοσοφίας και της κενής απάτης, σύμφωνα με την ανθρώπινη παράδοση, σύμφωνα με τα στοιχεία του κόσμου, και όχι σύμφωνα με τον Χριστό». Σε αυτήν την επιστολή επεκτείνεται απευθυνόμενος απέναντι σε Έλληνες και Ιουδαίους, απομακρύνοντας όσους έχουν πιστέψει και από τις δύο αυτές παρεκκλίσεις. Πρώτα, λοιπόν, προφυλάσσει από την αρπαγή μέσω της φιλοσοφίας, αποκαλώντας τη φιλοσοφία κενή απάτη, διότι εντυπωσιάζει με το εξωτερικό της πρόσχημα και την πιθανοφάνεια των λόγων της, ενώ απέχει από την αλήθεια.

Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, και ο μέγας κήρυκας της αλήθειας, το στόμα του Κυρίου, ο Παύλος, διαμαρτύρεται προς όλους λέγοντας: «προσέχετε μήπως σας παρασύρει κανείς μέσω της φιλοσοφίας και της κενής απάτης»· και πάλι: «δεν κατέστησε μωρή ο Θεός τη σοφία του κόσμου τούτου;»· επομένως, δεν θα χρησιμοποιήσουμε ως σύμβουλο την εχθρική (κοσμική σοφία), ούτε, για όσα αμφισβητούμε στα θεία ζητήματα, θα καθίσει αυτή η μωρή ως κριτής.

Και αφού συγκάλεσε τους μαθητές του, μιμείται τον Παύλο, ή μάλλον τον δικό μου Ιησού, και με αποχαιρετιστήρια λόγια τους παρηγορεί και τους στηρίζει, κληροδοτώντας στα παιδιά του με αυτόν τον τρόπο μια καλή κληρονομιά και αντάξια των κόπων που υπέμεινε, ώστε να αποκτήσει για τον εαυτό του μια τόσο μεγάλη περιουσία. Ποια είναι η κληρονομιά, ίσως επιθυμείτε να μάθετε; Τα λόγια του Θεού, τα οποία είναι πιο επιθυμητά από το χρυσάφι και τους πολλούς πολύτιμους λίθους, και η σοφία, την οποία είναι προτιμότερο να αποκτά κανείς παρά θησαυρούς χρυσού και αργύρου. «Διότι γνωρίζετε», λέει, «ω σπλάχνα μου, τη δύναμη των αιρετικών στην κακία, και πώς θολώνοντας τον λόγο του Θεού, σπεύδουν με κάθε τρόπο να ποτίσουν τους πλησίον με θολή καταστροφή, χρησιμοποιώντας και προβάλλοντας αυτά τα δύο, την πειστικότητα και την αυστηρότητα· την μεν στους πιο απλοϊκούς, τη δε στους πιο δειλούς. Όμως, για εσάς ελπίζω και εύχομαι οι ψυχές σας να στέκονται καλά και απέναντι στα δύο. Διότι ούτε από την πειστικότητα των λόγων θα παρασυρθείτε, ούτε μέσω κενής απάτης θα εξαπατηθείτε, καθώς έχετε θεμελιωθεί πάνω στην πέτρα της αποστολικής ομολογίας και διδασκαλίας, πάνω στην οποία έχει οικοδομηθεί η Εκκλησία και την οποία οι πύλες του Άδη δεν θα κατισχύσουν· γιατί είναι πιστός εκείνος που το υποσχέθηκε, ούτε από κάτι φοβερό θα κλονιστούν οι πύργοι των καρδιών σας. Διότι μάθατε να μην φοβάστε από τα ύψη της ημέρας, ούτε από αυτούς που σκοτώνουν το σώμα αλλά δεν μπορούν να βλάψουν την ψυχή. Μάλλον, λοιπόν, να στηρίζετε τους άλλους, ώστε να φυλάττουν την παρακαταθήκη που λάβαμε από τους Αποστόλους και τους κατά καιρούς Πατέρες, για την οποία θα μας ζητηθεί λόγος την ημέρα της ανταποδόσεως. Ιδού, σας τα προείπα και με το να σας τα προείπω σας κατέστησα υπεύθυνους για αμαρτία αν παραβείτε· διότι λέει 'αν δεν είχα έλθει και δεν τους είχα μιλήσει, δεν θα είχαν αμαρτία'. Είμαι αθώος από το αίμα σας, διότι δεν απέφυγα να σας μιλήσω, αλλά αγρύπνησα στο έργο του σκοπού ως σκοπός σύμφωνα με τον Ιεζεκιήλ. Προσέχετε πώς ακριβώς θα πορευτείτε, όχι ως άσοφοι αλλά ως σοφοί, και με κάθε προφύλαξη να τηρήσετε τις δικές σας καρδιές και των αδελφών σας· διότι θα διαβείτε ανάμεσα από παγίδες και θα περπατήσετε πάνω σε επάλξεις πόλεων. Διότι και μετά τον θάνατό μου θα εισέλθουν εναντίον σας λύκοι βαρείς, που δεν θα λυπηθούν το ποίμνιο, για να εξαπατήσουν τον λαό και να τον πάρουν οπίσω τους· σε αυτούς να αντισταθείτε όντας στερεοί στην πίστη. Ο Παύλος σάς τα παραγγέλλει αυτά μέσω εμού».