Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ 4:6

Διότι, αφού πρώτα ειρήνευσε τον εαυτό του, έγινε και στους άλλους πρόξενος ειρήνης, και εκπληρωνόταν σε αυτόν το «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, ότι υιοί Θεού κληθήσονται.» Ήταν μακρόθυμος, ατάραχος και προσηνής προς αυτούς που τον πλησίαζαν. Και ο λόγος του ήταν ιλαρός με σεμνότητα και «αρτυμένος με άλας.» Και διέθετε, κατά τη Γραφή, τη φρόνηση και την ακεραιότητα. Ήταν δε πάρα πολύ αγαπητός στους αδελφούς, ευφραίνοντας τις ψυχές τους με τον πνευματικό λόγο της νουθεσίας, και προτρέποντάς τους στην αρετή με το καλό παράδειγμα του βίου και της ενάρετης πράξης του. Δίδασκε εκείνα τα οποία έπραττε και αναμείγνυε τον κατά Θεόν φόβο με την πραότητα. Και σε κάθε περίσταση εφάρμοζε το κατάλληλο, «ελέγχοντας, επιτιμώντας, παρακαλώντας», κατά τον λόγο του Αποστόλου. Όπως δε για τη δική μας ωφέλεια μας διηγήθηκε, κατά τη μεγάλη ασθένεια που του συνέβη, ενώ κατεχόταν από σφοδρό και ακατάπαυστο πυρετό, δεν παρακάλεσε τον Θεό να του παράσχει την υγεία του, ούτε να τον ανακουφίσει από την οδύνη, αλλά να του χαρίσει υπομονή και ευχαριστία. Συνέβη δε κάποτε ένας ευλαβής και χρήσιμος αδελφός, αφού ταράχθηκε από διαβολική ενέργεια, να θελήσει να αναχωρήσει. Και καθώς, αν και τον νουθέτησε πολύ, δεν τον έπεισε να παραμείνει, στάθηκε σε προσευχή και έκανε γονυκλισίες. Και βλέποντάς τον ο αδελφός, σηκώθηκε και αυτός, και έπραξε το ίδιο.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΒʹ. Ότι δεν πρέπει ο ασκητής να επιδιώκει την ευτραπελία. Πρέπει να απέχει κανείς από κάθε είδους ευτραπελία. Διότι συμβαίνει συχνά, όσοι ασχολούνται με τέτοια πράγματα, να εκπίπτουν από τον ορθό λόγο, καθώς η ψυχή διαχέεται στη γελοιότητα και καταλύει τον συγκεντρωμένο και συγκροτημένο χαρακτήρα της φρονήσεως. Πολλές φορές, μάλιστα, το κακό, καθώς προχωρά, καταλήγει στην αισχρολογία και στην έσχατη ατοπία, έτσι ώστε να είναι αδύνατον να συνυπάρξουν η νήψη της ψυχής και η διάχυση της ευτραπελίας. Εάν όμως κάπου παραστεί ανάγκη να χαλαρώσει λίγο η σκυθρωπότητα και να φαιδρυνθεί κάποιος με τα λόγια, ας είναι ο λόγος σας γεμάτος από πνευματική χάρη και αρτυμένος με το ευαγγελικό αλάτι, ώστε να αποπνέει την ευωδία της εσωτερικής σοφής οικονομίας και να ευφραίνει διπλά τον ακροατή, τόσο με την ανακούφιση όσο και με τη χάρη της συνέσεως.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΞΣΤ΄. Τι είναι το αλάτι που πρόσταξε να έχουμε ο Κύριος, λέγοντας: «Να έχετε μέσα σας αλάτι, και να ειρηνεύετε μεταξύ σας»; Και ο Απόστολος επίσης λέει: «Ο λόγος σας να είναι πάντοτε με χάρη, αρτυμένος με αλάτι». ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Και εδώ το νόημα είναι φανερό μέσα από τα συμφραζόμενα του κάθε χωρίου. Διότι από τα μεν λόγια του Κυρίου διδασκόμαστε να μη δίνουμε καμία αφορμή για αποχωρισμό και διάσπαση μεταξύ μας, αλλά να διατηρούμαστε πάντοτε μέσα στον σύνδεσμο της ειρήνης για την ενότητα του πνεύματος. Από δε τα λόγια του Αποστόλου, εάν θυμηθεί κανείς αυτόν που είπε: «Μήπως τρώγεται ο άρτος χωρίς αλάτι; Ή μήπως υπάρχει γεύση σε κενά λόγια;», θα διδαχθεί να οικονομεί τους λόγους του για την οικοδομή της πίστεως, «ώστε να μεταδώσει χάρη σε εκείνους που ακούν», χρησιμοποιώντας τον κατάλληλο χρόνο και την ευπρεπή τάξη, με σκοπό να γίνουν πιο ευπειθείς οι ακροατές.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΙΑ΄. Αν πρέπει να πηγαίνει κανείς για επίσκεψη, όταν κάποιοι το επιζητούν. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Το να επισκέπτεται κανείς είναι μεν αρεστό στον Θεό· πρέπει όμως αυτός που πραγματοποιεί την επίσκεψη να είναι συνετός ακροατής και φρόνιμος στις απαντήσεις του, εκπληρώνοντας τον λόγο της Γραφής: «Ο λόγος σας ας είναι με χάρη, με αλάτι αρτυμένος, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να αποκρίνεστε στον καθένα». Το να κάνει όμως κανείς επίσκεψη είτε λόγω συγγένειας είτε λόγω φιλίας είναι ξένο προς τη δική μας επαγγελία.

Μην πεις προφασιζόμενος, «Αλίμονο στο κεφάλι μου, αλίμονο στην κοιλιά μου», προβάλλοντας αφανείς μάρτυρες για έναν ανύπαρκτο πόνο και εγκαταλείποντας την ευτονία της αγρυπνίας χάριν της ανάπαυσης. Απεναντίας, να έχεις κρυφές προσευχές, τις οποίες βλέπει ο Θεός εν τω κρυπτώ, και θα σου ανταποδώσει εν τω φανερώ. Να έχεις το πνευματικό εφόδιο μιας άριστης πολιτείας, για να βρεις κρυμμένο πλούτο σε ημέρα ανάγκης. Κατά τις εφημερίες της διακονίας σου, μαζί με τον κόπο του σώματος, να έχεις και παρακλητικό λόγο προς αγάπη των διακονουμένων, ώστε να καταστεί ευπρόσδεκτη η διακονία σου, αρτυμένη με αλάτι.

ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ. Ο λόγος σας να είναι πάντοτε με χάρη, αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να αποκρίνεστε στον καθένα. Διότι χειρότερο είναι το κρίμα εκείνων που κατανοούν και δεν πράττουν· ούτε όμως και το να αμαρτάνει κανείς από άγνοια είναι ακίνδυνο.

Άλλη είναι η απλότητα εκείνων που ομολογούν την ευσέβεια εν ειρήνη, και άλλοι οι ιδρώτες εκείνων που στέκονται απέναντι στις αντιθέσεις της ψευδώνυμης γνώσης. Ώστε, αν με αυτόν τον τρόπο και εμείς, οικονομώντας τους λόγους μας με διάκριση, τους χρησιμοποιούμε παντού αναλόγως, προς διαφύλαξη ή οικοδομή της πίστεως, πότε αντιστεκόμενοι πιο αγωνιστικά σε εκείνους που προσπαθούν να την καταλύσουν με τις μεθοδείες του διαβόλου, και πότε εξηγώντας την πιο απλά και οικεία σε εκείνους που επιθυμούν να οικοδομηθούν μέσα σε αυτήν, δεν κάνουμε τίποτε άλλο από εκείνο που ειπώθηκε από τον Απόστολο: «Να γνωρίζετε πώς πρέπει να αποκρίνεστε στον καθένα». Πριν όμως έλθουμε σε αυτή καθαυτήν την ομολογία της πίστεως, αξίζει να επισημάνουμε και τούτο: ότι τη μεγαλειότητα και τη δόξα του Θεού, επειδή είναι απερίληπτη από τον λόγο και ακατάληπτη από τον νου, δεν ήταν δυνατό ούτε να τη δηλώσουμε ούτε να την κατανοήσουμε με μία μόνο λέξη ή έννοια· απεναντίας, η θεόπνευστη Γραφή, μέσα από πολλές εκφράσεις που εντάσσονται στη δική μας καθημερινή χρήση, μόλις που την υπαινίχθηκε, σαν μέσα από κάτοπτρο, σε εκείνους που είναι καθαροί στην καρδιά.

Τέτοιοι είναι εκείνοι που δεν εργάζονται καθόλου, αλλά περιεργάζονται, καταλαλούν και φλυαρούν χωρίς φόβο Θεού. Επιπλέον δε είναι και προπετείς σε ασυνάρτητα λόγια, με το πρόσχημα δήθεν της διδασκαλίας, χωρίς να κατανοούν ούτε αυτά που λένε ούτε για ποια πράγματα διαβεβαιώνουν. Και: αν έχεις σύνεση, απάντησε στον αδελφό σου. Ειδάλλως, βάλε το χέρι στο στόμα σου. Αν πάλι είναι καιρός να μιλήσεις, είναι καλό να πεις λόγο την κατάλληλη στιγμή. Διότι λέγει: ο λόγος σας ας είναι πάντοτε αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να απαντάτε στον καθένα χωριστά. Διότι κάθε λόγος είναι κοπιαστικός, και αυτός που προσθέτει γνώση προσθέτει πόνο. Εκείνος δε που είναι προπετής στα χείλη θα πέσει σε κακά. Διότι λόγω της απουσίας παιδείας στη γλώσσα επέρχεται οργή. Ενώ ο άκακος φυλάγει τη γλώσσα του, επειδή αγαπά την ψυχή του. Διότι εκείνοι που μεταχειρίζονται την κολακεία εξαπατούν τις καρδιές των άκακων, και καλοπιάνοντάς τους τούς πλανάνε. Ας φοβηθούμε λοιπόν την καταδίκη των δασκάλων. Διότι η καταδίκη είναι βαρύτερη για όσους λένε και δεν πράττουν, οι οποίοι διδάσκουν ψευδώνυμη γνώση και εμβατεύουν μάταια και υπερηφανεύονται από τον σαρκικό τους νου, ως τυφλοί που οδηγούν τυφλούς, με αποτέλεσμα να πέφτουν και οι δύο σε λάκκο. Διότι από την έκβαση του λόγου του θα αναγνωριστεί ο άνθρωπος.

Αυτό θα μπορούσες να το μάθεις ακριβώς και από τα επόμενα. <Και όταν τον βρήκαν πέρα από τη θάλασσα, του είπαν: Ραββί, πότε ήρθες εδώ;> Ο λόγος τους παίρνει μεν τη μορφή διάθεσης εκείνων που αγαπούν, και προσποιείται κατά κάποιον τρόπο γλυκύτητα, όμως ελέγχεται ως εντελώς ανόητος και παιδαριώδης. Διότι, αφού συνάντησαν έναν τόσο σπουδαίο διδάσκαλο, δεν έπρεπε να λένε κάτι μάταιο και να βιάζονται να μάθουν το τίποτα. Γιατί, άραγε, έπρεπε να περιεργάζονται πότε τυχόν έφτασε ο ίδιος; Και τι ήταν πιθανό να ωφεληθούν μαθαίνοντάς το αυτό; Συνεπώς, πρέπει να αναζητούνται σοφά πράγματα από τους σοφούς, και ας προτιμάται η συνετή σιωπή από τους απερίσκεπτους λόγους. Διότι ο μαθητής του Χριστού προστάζει να είναι αρτυμένος με αλάτι ο λόγος μας. Κάποιος άλλος από τους σοφούς προτρέπει σε αυτό λέγοντας: «Τέκνο, αν μεν έχεις λόγο συνέσεως, αποκρίσου. Αν όμως όχι, ας μπει το χέρι στο στόμα σου». Και το πόσο φαύλο είναι να κατακρίνεται κάποιος για αχαλίνωτη γλώσσα, θα το γνωρίσουμε και από κάτι άλλο: «Διότι αν κάποιος, λέει, νομίζει ότι είναι θρήσκος ανάμεσά σας, χωρίς να χαλιναγωγεί τη γλώσσα του, αλλά απατώντας την καρδιά του, αυτού η θρησκεία είναι μάταιη». <Αποκρίθηκε σε αυτούς ο Ιησούς και είπε: Αμήν σας λέω, με ζητάτε όχι επειδή είδατε σημείο, αλλά επειδή φάγατε από τους άρτους και χορτάσατε.> Θα πούμε λοιπόν κάτι κοινό, όμως λίγο τετριμμένο από τη συνήθεια.

Είναι σαν να έλεγε: Έχω συνηθίσει να είμαι φιλομαθής ερευνητής, και με μεγάλη ευχαρίστηση μαθαίνω τα σκοτεινά και τα πλέον δυσνόητα θεωρήματα. Εάν όμως προκύψει ανάγκη να τα διασαφηνίσω, δηλαδή να τα καταστήσω φανερά στους πολλούς, το πράττω με ευχαρίστηση. Διότι ο λόγος μου δεν θα είναι χωρίς χάρη, αλλά σαν κάποια ωδή ψαλτηρίου. Και με τη λέξη πρόβλημα, λέει, εννοεί όσα προτίθεμαι να πω. Πάντοτε, άλλωστε, ο λόγος των αγίων είναι συγκερασμένος με τέρψη. Διότι έτσι κάπου γράφει και ο πάνσοφος Παύλος, ότι «Ο λόγος σας να είναι με χάρη, αρτυμένος με αλάτι», ώστε να μεταδώσει χάρη σε όσους ακούν.

Πώς λοιπόν δεν θα θεωρήσουμε άξιο κάθε επαίνου αυτό που διακηρύσσεται από τον Παύλο: «Ο λόγος σας ας είναι με χάρη, αρτυμένος με αλάτι»; Αλλά νομίζω ότι δεν είναι δυνατόν να φαίνεται τέτοιος ο λόγος, προτού η διάνοιά μας βρεθεί σε καλή κατάσταση. «Διότι από το περίσσευμα της καρδιάς λαλεί το στόμα.» Ας αρτύζεται με αλάτι, λοιπόν, ο νους των ευσεβών· ας αποβάλλει την αμαρτία σαν κάποιο περίττωμα· ας μην γίνεται μαλθακός, περιπλανώμενος σε άτοπες ηδονές. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Παύλος λέει: «Να γίνεστε εδραίοι, αμετακίνητοι, να περισσεύετε στο έργο του Κυρίου πάντοτε.» Διότι λέγοντας να γίνεστε εδραίοι, θέτει μακριά από κάθε έπαινο εκείνους που δεν έχουν ακόμη σταθεροποιημένο και ασφαλή τον νου τους. Αυτούς και ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων τους κατακρίνει, λέγοντας μέσω του προφήτη τα εξής: «Αγάπησαν να κινούν τα πόδια τους, και δεν τα συγκράτησαν, και ο Θεός δεν ευαρεστήθηκε σε αυτούς.» Και τα πόδια εδώ σημαίνουν κάποια μεταβατική κίνηση, και τη ροπή της διανοίας προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, δηλαδή τόσο προς τα φαύλα, όσο και προς όσα απαιτούν την επιδοκιμασία του θαυμασμού, ώστε οπωσδήποτε τα πόδια να είναι σταθερά, έχοντας ήδη αποκτήσει τη σταθερότητα ως μόνιμη έξη, και αποφεύγοντας τον δρόμο προς τη φαυλότητα.

Επομένως, εφόσον πρόκειται να δώσουμε λόγο για τη ζωή μας, ας φροντίσουμε να επιδιώκουμε τα καυχήματα της επιείκειας και ο καθένας ας λαμπρύνει τη δική του ζωή μέσω κάθε αρετής. Ας διατηρήσουμε την ευγένεια του σώματος, ας πάψουμε από κάθε φαύλη και βδελυρή ηδονή, ας φανούμε ανώτεροι από τη μικροψυχία προς τους αδελφούς μας. Ας συγκρατήσουμε τις ορμές του θυμού και ας απέχει ο όρκος στο όνομα του Θεού, και, όπως λέει ο πάνσοφος Παύλος, «Ο λόγος σας ας είναι με χάρη, αρτυμένος με αλάτι, για να δώσει χάρη σε αυτούς που ακούνε». Ας βρεθούμε χρηστοί και εύσπλαχνοι προς αυτούς που έχουν ανάγκη. Ας ευεργετήσουμε τα ορφανά, ας ανακουφίσουμε τις χήρες, ας επισκεφθούμε τους φυλακισμένους. Ας θυμηθούμε όσους βρίσκονται σε ασθένειες, εφόσον και εμείς οι ίδιοι βρισκόμαστε στο σώμα.

Το λιβάνι και το αλάτι είναι αυτά που προστίθενται πάνω τους, με το λιβάνι να υποδηλώνει την ευωδία μέσα στον αγιασμό και την ευωδία του Χριστού, και το αλάτι να φανερώνει τη φρόνηση. Διότι ο λόγος των αγίων δεν είναι ασύνετος ή μωρός, αλλά είναι αρτυμένος με χάρη και με αλάτι, σύμφωνα με όσα έχουν γραφεί, και μεταδίδει χάρη σε όσους τον ακούν. Άλλωστε, έχει ειπωθεί προς αυτούς και από τον Χριστό: «Εσείς είστε το αλάτι της γης». Και παρατίθενται κατά την ημέρα του Σαββάτου.

Διότι αυτή ήταν η μέριμνα του μακαρίου, να μη δεσμευθεί η διάνοιά του σε κανένα γήινο πράγμα, και για τον λόγο αυτό δεν απέκτησε τίποτα πάνω στη γη παρά μόνο ένα σάγιο και ένα τρίχινο ένδυμα, τα οποία και φορούσε· κατείχε δε και ένα κύπελλο, από το οποίο έπαιρνε την τροφή του. Μαζί με όλα αυτά απέκτησε υπέρμετρη ταπεινοφροσύνη και ισότιμη αγάπη προς όλους. Δεν προτίμησε τον πλούσιο από τον φτωχό, ούτε βέβαια τον άρχοντα από τον αρχόμενο, αλλά τιμούσε όλους το ίδιο. Δεν προσωπολήπτησε, ούτε επέπληξε ποτέ κανέναν με αυθάδεια, αλλά ο λόγος του ήταν αρτυμένος με αλάτι, με αγάπη και πραότητα.

Εκείνοι δε, μόλις το άκουσαν, συνέρρεαν με όση ταχύτητα διέθεταν, παίρνοντας δύναμη από τον πόθο και την προθυμία. Διέσχιζαν την ενδιάμεση απόσταση σαν να ήταν φτερωτοί, παρακινώντας ο ένας τον άλλον, προσπερνώντας ο ένας τον άλλον, όλοι τους ασθμαίνοντες και φτάνοντας στη μονή με κομμένη την ανάσα. Διότι η ανέλπιστη παρουσία των ποθητών προσώπων γνωρίζει πώς να πείθει αυτούς που τα αγαπούν να κάνουν τα πάντα και να υπερβαίνουν τις δυνάμεις τους. Έπειτα, με χαμογελαστά μάτια κοιτούσαν εκείνη τη γλυκιά όψη και με προσηλωμένη την ακοή δέχονταν εκείνους τους λόγους, οι οποίοι ήταν εξαιρετικά ωφέλιμοι. Διότι, εκτός από τα άλλα χαρίσματα του μακαρίου, διέθετε και λόγο αρτυμένο με αλάτι, όπως λέει ο θείος Απόστολος, πολύ πλούσιο σε χάρη, ιδιαίτερα ιλαρό και ελκυστικό για τη σωτηρία, ώστε να μπορεί να μαλακώσει ακόμη και τη σκληρή σαν πέτρα ψυχή και να τη μεταστρέψει από την ακαμψία της. Γι’ αυτό, οι περισσότεροι έφτασαν τότε στο σημείο να δακρύσουν από πνευματική αγαλλίαση, βλέποντας εκείνον τον θαυμαστό άνδρα και ακούγοντας με προσοχή τους λόγους του. 20.

Όπως ακριβώς ήταν ο Παύλος, ο οποίος με τους πιο απαλούς λόγους ανέτρεφε ως τροφός τους αρτιγέννητους, ενώ στους τέλειους κήρυττε εν μυστηρίω τη σοφία που ήταν αποκεκρυμμένη από τους αιώνες, την οποία δεν χωρά ο αιώνας τούτος ούτε οι άρχοντες αυτού του αιώνα. Λέει, λοιπόν, ότι μια τέτοια παρασκευή μελιού και γάλακτος εναπόκειται κάτω από τη γλώσσα, υποδεικνύοντας με αυτή την έκφραση την αποταμιευμένη και εύκαιρη χρήση των λόγων· διότι εκείνος που γνωρίζει πώς πρέπει να αποκρίνεται στον καθένα ξεχωριστά, έχοντας κάτω από τη γλώσσα του αυτήν την ποικίλη δύναμη του λόγου, προσφέρει αρμοδίως στον κάθε ακροατή, την κατάλληλη στιγμή, εκείνο που εξυπηρετεί την ανάγκη του.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΑ΄. Να συμπεριφέρεστε με σοφία προς τους έξω, εξαγοραζόμενοι τον καιρό. Ο λόγος σας να είναι πάντοτε με χάρη, αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να απαντάτε στον καθένα. α΄. Αυτό που έλεγε ο Χριστός στους μαθητές, αυτό συμβουλεύει και τώρα ο Παύλος. Τι έλεγε όμως ο Χριστός;

Άκουσε δε και τον μακάριο Πέτρο και όσους ήταν μαζί του, πώς απαντούν με επιείκεια στους Ιουδαίους λέγοντας: «Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον, παρά στους ανθρώπους». Καίτοι βέβαια, ως άνθρωποι που είχαν αψηφήσει την ίδια τους τη ζωή, μπορούσαν και να υβρίσουν και να πράξουν το οτιδήποτε· αλλά γι' αυτό ακριβώς αψήφησαν τη ζωή τους, όχι για να κενοδοξούν (διότι εκείνο είναι χαρακτηριστικό της κενοδοξίας), αλλά για να κηρύττουν και να εκφέρουν τα πάντα με παρρησία· το άλλο, αντιθέτως, αποτελεί γνώρισμα αμετρίας. «Ο λόγος σας να είναι πάντοτε με χάρη, αρτυμένος με αλάτι»· δηλαδή, η χάρη του λόγου να μην εκπίπτει σε απρέπεια. Διότι είναι δυνατόν να ομιλεί κανείς με χάρη, είναι δυνατόν όμως και να το πράττει αυτό με την πρέπουσα κοσμιότητα: «για να γνωρίζετε πώς πρέπει να απαντάτε στον καθένα ξεχωριστά».

Μαζί με αυτά τα κατορθώματα έχουμε και τις άγιες επιστολές του, οι οποίες μας σκιαγραφούν με ακρίβεια τον χαρακτήρα εκείνης της μακάριας ψυχής. Όπως λοιπόν σαν να συνομιλούσαμε και να συναναστρεφόμασταν με τον ίδιο τον Παύλο παρόντα, έτσι με προθυμία ας πειθόμαστε στα όσα έχουν γραφτεί, ας ξεδιπλώσουμε τα όσα αναφέρονται μέσα σε αυτά και ας μάθουμε τι άραγε είναι αυτό που βροντοφωνούσε σήμερα λέγοντας: «Μακάρι να με ανεχόσασταν λίγο στην αφροσύνη μου· αλλά και με ανέχεστε· διότι σας ζηλεύω με ζήλο Θεού». Τι λες, ω Παύλε; Εσύ που παραγγέλλεις στους μαθητές να συμπεριφέρονται με σοφία προς τους έξω, εσύ που λες, «ο λόγος σας ας είναι πάντοτε με χάρη, αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να αποκρίνεστε στον καθένα»· εσύ που εύχεσαι για όλους να γεμίσουν από πνευματική σοφία, εσύ ο ίδιος λες: «Μακάρι να με ανεχόσασταν λίγο στην ανοησία μου»; Δεν σου αρκούσε το να ξεστομίσεις κάποιον λόγο αφροσύνης, αλλά τον προβάλλεις αυτόν και στους μαθητές; Και δεν τον προβάλλεις μόνο στους μαθητές, αλλά τον κάνεις φανερό και σε όλους τους ανθρώπους που θα υπάρξουν στο μέλλον μέσω της επιστολής; Βλέπετε πώς δεν πρέπει να προσπερνούμε επιπόλαια τα όσα λέγονται, αλλά να εξετάζουμε το καθένα με ακρίβεια; Διότι τούτο, αν μεν διαβαστεί επιπόλαια, προκαλεί σύγχυση στους ακροατές, αν όμως ερευνηθεί, δεικνύει την πολλή σοφία του Παύλου, τη μεγάλη σύνεσή του και την άφατη μέριμνά του.

Γι' αυτό και κάποιος λέει: «Μην εμποδίσεις τον λόγο σε καιρό σωτηρίας». Είδες τον καιρό της εκφοράς του; Άλλος πάλι, μιλώντας για τον καιρό της σιωπής, λέει: «Αν έχεις λόγο να πεις, αποκρίσου· αν όμως όχι, ας είναι το χέρι σου πάνω στο στόμα σου». Και πάλι: «Εκείνος που φλυαρεί θα μισηθεί». Και: «Καλύτερος είναι ο άνθρωπος που αποκρύπτει τη μωρία του, παρά ο άνθρωπος που αποκρύπτει τη σοφία του». Άκουσες κάποιον λόγο; Ας πεθάνει μέσα σου. Έχε θάρρος, δεν πρόκειται να σε διαρρήξει. Και πάλι: «Εξαιτίας ενός λόγου ο άφρων θα κυριευθεί από ωδίνες, όπως η επίτοκος εξαιτίας του βρέφους». Έπειτα, σχετικά και με το μέτρο των λόγων: «Μίλησε, νεαρέ, αν σου είναι αναγκαίο, το πολύ δύο φορές· αν ερωτηθείς, συνόψισε τα πολλά σε λίγα». Διότι απαιτείται μεγάλη προσοχή στους λογισμούς, ώστε να χρησιμοποιεί κανείς την εξουσία της γλώσσας με πολλή ασφάλεια. Γι' αυτό και πάλι έλεγε: «Υπάρχει έλεγχος που δεν είναι ωραίος· και υπάρχει κάποιος που σιωπά και αναδεικνύεται σοφός». Διότι δεν πρέπει μόνο να σιωπά κανείς, και να ομιλεί εγκαίρως, αλλά και να το πράττει με πολλή χάρη. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Ο λόγος σας να είναι πάντοτε γεμάτος χάρη, αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να αποκρίνεστε στον καθένα».

Αλλά αυτά, λέγει κάποιος, διατάσσονται στους ιερείς· διότι και ο λόγος μας τώρα αναφέρεται στους ιερείς. Το ότι όμως απευθύνονται και στους ποιμαινομένους, άκουσε τι συμβουλεύει πάλι σε άλλους, σε άλλη επιστολή του: «Ο λόγος του Χριστού ας ενοικεί μέσα σας πλούσια με κάθε σοφία». Και πάλι: «Ο λόγος σας να είναι πάντοτε γεμάτος χάρη, αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να απαντάτε στον καθένα ξεχωριστά». Και το να είναι έτοιμοι προς απολογία έχει λεχθεί προς όλους, ενώ γράφοντας στους Θεσσαλονικείς λέει: «Να οικοδομείτε, λέγει, ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και κάνετε». Όταν όμως ομιλεί για τους ιερείς λέει: «Οι πρεσβύτεροι που προΐστανται καλώς ας αξιώνονται διπλής τιμής, προπάντων εκείνοι που κοπιάζουν στον λόγο και στη διδασκαλία». Διότι αυτός είναι ο τελειότερος όρος της διδασκαλίας, όταν δηλαδή, και με όσα πράττουν και με όσα λέγουν, καθοδηγούν τους μαθητευομένους προς τον μακάριο βίο που όρισε ο Χριστός· διότι δεν αρκεί η πράξη από μόνη της για τη διδασκαλία. Και ο λόγος αυτός δεν είναι δικός μου, αλλά του ίδιου του Σωτήρος: «Εκείνος που θα τα εφαρμόσει, λέγει, και θα τα διδάξει, αυτός θα ονομαστεί μέγας». Εάν λοιπόν η πράξη αποτελούσε από μόνη της διδασκαλία, η δεύτερη λέξη θα είχε τεθεί περιττώς· διότι θα αρκούσε να πει μόνο: «όποιος τα εφαρμόσει».

«Να πολιτεύεσθε με σοφία απέναντι στους έξω, αξιοποιώντας τον καιρό. Ο λόγος σας να είναι πάντοτε γεμάτος χάρη, αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να αποκρίνεστε στον καθένα χωριστά. Όλα όσα με αφορούν θα σας τα κάνει γνωστά.» Θέλει η συναναστροφή με τους απίστους να είναι φιλική, μέχρι τα όρια αυτής της κοινής φιλίας. Διότι, όσο διάστημα βρισκόμαστε μαζί με τέτοιους ανθρώπους, οφείλουμε να συμβιώνουμε ειρηνικά, επειδή μετά από αυτό θα ισχύσει το: «Εσύ κατά μόνας, με ελπίδα με εγκατέστησες». «Ο Τυχικός, ο αγαπητός αδελφός και πιστός διάκονος και σύνδουλος εν Κυρίω, τον οποίο σας έστειλα ακριβώς για αυτόν τον σκοπό, για να πληροφορηθεί τα δικά σας και να παρηγορήσει τις καρδιές σας, μαζί με τον Ονήσιμο, τον πιστό και αγαπητό αδελφό, ο οποίος προέρχεται από εσάς.»

«Καιρός πολέμου, και καιρός ειρήνης.» «Γιατί αποσιωπήσατε την ασέβεια και τρυγήσατε τις αδικίες της;» «Ο Κύριος μου δίνει γλώσσα παιδείας, για να γνωρίζω πότε πρέπει να αρθρώσω λόγο.» «Να τηρείς τον κατάλληλο καιρό, και να φυλάγεσαι από το κακό.» —«Μην κάνεις τον σοφό σε ακατάλληλη στιγμή.» —«Μην εμποδίσεις τον λόγο σε καιρό σωτηρίας.» «Ο σοφός άνθρωπος θα σιωπήσει μέχρι την κατάλληλη στιγμή. Από το στόμα του ανόητου θα αποδοκιμαστεί η παραβολή· διότι δεν πρόκειται να την πει στον κατάλληλο καιρό της.» «Να χαίρεστε με όσους χαίρονται, και να κλαίτε με όσους κλαίνε. Προσέχετε πώς πορεύεστε, όχι ως άσοφοι, αλλά ως σοφοί· εξαγοραζόμενοι τον καιρό, διότι οι ημέρες είναι πονηρές. Γι' αυτό μην γίνεστε άφρονες, αλλά να κατανοείτε ποιο είναι το θέλημα του Θεού.» «Να πορεύεστε με σοφία προς τους έξω, εξαγοραζόμενοι τον καιρό. Ο λόγος σας να είναι πάντοτε με χάρη, αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να απαντάτε στον καθένα.» Είναι σφοδρός ο πόθος; Άδραξε αυτό που ποθείς. Όσο ο σίδηρος είναι θερμός, ας σκληρυνθεί στο ψυχρό, μήπως και παρεμβληθεί κάτι ενδιάμεσα και ανακόψει τον πόθο.

γʹ. Βλέποντας, λοιπόν, τη διένεξη σχετικά με τις άγιες νηστείες να έχει κορυφωθεί υπερβολικά, θρηνούσα πικρά και στενοχωριόμουν, διότι μέσω του αγαθού η αμαρτία κατεργάζεται για εμένα τον θάνατο. Διότι ποιο είναι το όφελος της νηστείας, για εκείνους που νηστεύουν μέσα σε έριδες και διαμάχες; Γι' αυτό, σε όσους υποστήριζαν ότι οι εβδομάδες των αγίων νηστειών είναι επτά, συμβούλευα να μην αντιδικούν και να μη διχάζουν το ωραίο σώμα του Χριστού, δηλαδή την Εκκλησία· αλλά μάλλον να υπακούν σε εκείνους που τους έχει εμπιστευθεί η προεδρία και η οικονόμηση του λόγου. Διότι το να περισσεύει κανείς στο αγαθό, να προκόβει, να ανεβαίνει στα μεγαλύτερα και υψηλότερα, και να προσθέτει σε κάθε αίνο προς τον Κύριο, αποτελεί γνώρισμα εκείνων που πράττουν σωστά. Σε εκείνους δε που νομοθετούσαν τις οκτώ εβδομάδες, επισήμαινα ότι ούτε το καλό είναι καλό, εάν δεν γίνεται με καλό τρόπο. Διότι καλή μεν είναι η παρθενία, αλλά εάν παντρευτείς, δεν αμάρτησες· καλό είναι να νηστεύει κανείς κάθε ημέρα· αλλά αυτός που δεν τρώει ας μην κατακρίνει αυτόν που τρώει. Σε τέτοιου είδους ζητήματα δεν αρμόζει να επιβάλλουμε νόμους, ούτε να ασκούμε βία, ούτε να καθοδηγούμε καταναγκαστικά το ποίμνιο που μας έχει εμπιστευθεί, αλλά μάλλον με την πειθώ, με ηπιότητα, και με λόγο αρτυμένο με αλάτι, αυτά υποδεικνύαμε και σε τούτους.

Κατηχητική επιστολή προς τους μαθητές του. Ο Θεόδωρος, ο ελάχιστος, πρεσβύτερος και ηγούμενος της Μονής Στουδίου, προς τους αγαπημένους μου αδελφούς και πνευματικούς υιούς, αυτούς που για χάρη του Κυρίου είναι διασκορπισμένοι εδώ και εκεί. Χάρη και ειρήνη σε εσάς από τον Θεό Πατέρα και τον Κύριο Ιησού Χριστό, ο οποίος σας χάρισε τον διωγμό υπέρ του ονόματός Του. Ο οποίος, αν και είναι λυπηρός κατά σάρκα, είναι χαροποιός κατά πνεύμα, διότι είναι αιτία των θεόλεκτων μακαρισμών και πρόξενος αιώνιων στεφάνων. Γι' αυτόν τον λόγο και εγώ, ο ευτελής, χαίρω με χαρά και αγαλλιώ με αγαλλίαση, διότι αξιώθηκα να δω τους αγαπητούς μου σε τέτοια προκοπή, σε τόσο μεγάλο βαθμό της καλής ομολογίας, την οποία ομολογήσαμε ενώπιον Θεού και ανθρώπων, ότι δηλαδή προσκυνούμε τον Χριστό εγγεγραμμένο, δηλαδή εξεικονισμένο, όπως ακριβώς και όλοι οι άγιοι πατέρες μας. Μόνο σας παρακαλώ και σας υπενθυμίζω να πολιτεύεστε αξίως του ευαγγελίου του Χριστού, έχοντας καλή τη διαγωγή σας στους τόπους και στα πρόσωπα όπου συναναστρέφεστε, ο λόγος σας να είναι γεμάτος χάρη αρτυμένος με αλάτι, η συμπεριφορά σας γεμάτη από ευλάβεια, το φαγητό και το ποτό να τηρούνται με αυτάρκεια, το ένδυμα και το βάδισμα να διακρίνονται από σύνεση, ώστε να αποτελείτε φωτισμό για τους λαϊκούς και όχι το αντίθετο, αφορμή για θεία δοξολογία και όχι το αντίθετο. Ο καθένας ανάλογα με το χάρισμα που έλαβε, ας το διακονεί μεταξύ σας ως καλοί οικονόμοι της ποικίλης χάριτος του Θεού, όπως είναι γραμμένο.

Προσέξτε λοιπόν, αδελφοί μου, να μην ανατραπείτε· να μην γκρεμιστεί το ύψος της ελπίδας σας από μικρές αμέλειες και ελάχιστα παραστρατήματα, και ρίξετε στο έδαφος τον πνευματικό ναό των κατορθωμάτων σας. Γι' αυτό όλα, ως καθαροί, να τα πράττετε με καθαρότητα για τον Καθαρό· με ταπείνωση να τα προσφέρετε στον Κύριο που αντιτάσσεται στους υπερήφανους. Γι' αυτό όλα με αγνότητα να τα προσφέρετε στον Νυμφίο Χριστό. Ο λόγος σας, όπως λέει, να είναι αρτυμένος με αλάτι, για να γνωρίζετε πώς πρέπει να αποκρίνεστε στον καθένα· η συμπεριφορά σας να είναι αναμεμειγμένη με καλοσύνη, μεταδίδοντας χάρη σε όσους σας πλησιάζουν· η κίνησή σας και το βάδισμα και η ομιλία σας να κυβερνώνται από τον Θεό, δίνοντας σύνεση σε όσους σας παρατηρούν. Θέλω λοιπόν να είστε όλοι όχι σαν εμένα, διότι είμαι ακάθαρτος και ασύνετος· αλλά σαν τους αγίους πατέρες μας, σαν τον Ακάκιο, σαν τον Δοσίθεο, σαν τον Βασίλειο, σαν τον Ορσίσιο, σαν τον Πετρώνιο, σαν τον Αββάκυρο, σαν τον Αντίοχο, σαν τον Αγάπιο, σαν τον Αέτιο· έπειτα, σαν τον Ευθύμιο και τον Σάββα· και θα πρόσθετα σαν τον Βασίλειο και τον Γρηγόριο, και θα τολμήσει ο λόγος να πει, και σαν εκείνους που βρίσκονται ακόμη πιο ψηλά.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΞΑ' ΟΤΙ ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΕΑΥΤΟΥΣ ΜΑΣ ΣΕ ΠΕΙΡΑΣΜΟΥΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΝΗΣΤΕΙΑΣ Αδελφοί και πατέρες, χθες υπήρχε ταραχή, και σήμερα γαλήνη. χθες διαθήκη, και σήμερα ηρεμία. αλλά ας είναι ευλογημένος ο Θεός, ο οποίος και τον πειρασμό διέλυσε και σας ενδυνάμωσε ώστε να παραμείνετε αμετακίνητοι ενόψει των απειλών. Αυτό είναι γνώρισμα των αληθινών χριστιανών, αυτό των γνήσιων μοναχών, το να είναι πάντοτε προετοιμασμένοι για τους κινδύνους υπέρ της αρετής και να μη θεωρούν τίποτε ανώτερο από την εντολή του Θεού. Εκείνοι λοιπόν που ήλθαν είπαν όσα είπαν, και απήλθαν, όχι τόσο προκαλώντας τρόμο όσο νιώθοντας ντροπή. σε εσάς δε, είθε ο Κύριος να παράσχει ακέραιο τον μισθό, επειδή προτιμήσατε να διωχθείτε για χάρη Του. διότι, όντας πλούσιος σε έλεος, γνωρίζει να στεφανώνει και μόνο από την πρόθεση εκείνον που επιλέγει το αγαθό. Βεβαίως, ο πειρασμός δεν διαλύθηκε εντελώς, αλλά συνεχίζει να επιμένει, και μάλιστα επειδή παντού εκδίδονται διατάγματα από τους κρατούντες να μην απομείνει κανείς που να μην έχει συμμετάσχει στην αιρετική κοινωνία. Γι' αυτό ας ακούσουμε τον Απόστολο που λέει: «Να συμπεριφέρεστε με σοφία προς τους έξω, αξιοποιώντας κατάλληλα τον χρόνο. Ο λόγος σας να είναι πάντοτε γεμάτος χάρη, αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να απαντάτε στον καθένα». Διότι με αυτά μας διδάσκει ούτε να υποβάλλουμε απερίσκεπτα τους εαυτούς μας σε πειρασμούς ούτε πάλι να αποσιωπούμε τον λόγο του Θεού. «Διότι, εάν δειλιάσει κάποιος, λέει, η ψυχή μου δεν ευαρεστείται σε αυτόν».

«Ο λόγος σας να είναι πάντοτε με χάρη, αρτυμένος με αλάτι, για να γνωρίζετε πώς πρέπει να αποκρίνεστε στον καθένα.» Και πάλι ο Αδελφόθεος λέει: «Έτσι να μιλάτε και έτσι να πράττετε, σαν άνθρωποι που πρόκειται να κριθούν μέσω του νόμου της ελευθερίας.» Ώστε να είμαστε ασφαλείς και να μην πέσουμε σε πειρασμό σε ακατάλληλη στιγμή, αλλά να ξεφύγουμε από τα παρόντα κακά όπως από παγίδα. Και τέτοιος είναι μεν ο ανθρώπινος πειρασμός, δηλαδή ο ελαφρύς. Ο πειρασμός όμως των δαιμόνων, αυτός είναι ο εξαιρετικά βαρύς και αδυσώπητος, ο οποίος, καθώς είναι διαρκώς έτοιμος κάθε μέρα και ώρα και στιγμή στο να μας πειράζει, κάνει για εμάς την αντίσταση πάρα πολύ δύσκολη και τη νίκη δυσκατόρθωτη. Αλλά επειδή τα πάντα κατορθώνονται εκ φύσεως με την επιμέλεια, ας υπομείνουμε και ας νικήσουμε μαζί με τον Χριστό, διότι αυτός είναι που βαστάζει μαζί μας τους αγώνες: «Διότι χωρίς εμένα», λέει, «δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα.» Και ας σπεύσουμε να μην πέσουμε σε αυτόν τον πειρασμό ούτε να βρεθούμε υπό την εξουσία του διαβόλου, διότι εδώ δεν πρόκειται για εξορία σε νησί για λίγο χρόνο, αλλά για απόρριψη από τον Θεό και αποπομπή στο εξώτερο σκοτάδι. Και δεν πρόκειται εδώ για το να μαστιγωθεί κανείς τόσες και τόσες φορές, αλλά οι μαστιγώσεις είναι άπειρες και οι οδύνες ατελεύτητες: «Διότι θα αναστηθούν», λέει, «όσοι έπραξαν τα αγαθά σε ανάσταση ζωής, ενώ όσοι έπραξαν τα φαύλα σε ανάσταση κρίσεως.»

Διότι τέτοια είναι η διδασκαλία των αγίων, ούτε εξ ολοκλήρου γλυκαίνουσα και κολακευτική, ούτε εξ ολοκλήρου στυφή και επικριτική, αλλά μετέχει και από τα δύο, και είναι όντως αρτυμένη με αλάτι, αλλά έχει και χάρη, όπως βροντοφωνάζει ο Παύλος: «Ο λόγος σας ας είναι με χάρη, αρτυμένος με αλάτι». Αναδεικνύει δε ο Κύριος τους εβδομήκοντα μαθητές εξαιτίας του πλήθους εκείνων που είχαν ανάγκη διδασκαλίας. Διότι όπως ακριβώς οι αγροί που έχουν καρποφορήσει ζητούν πολλούς θεριστές, έτσι και αυτοί που επρόκειτο να πιστέψουν, επειδή ήταν πολλοί και αναρίθμητοι, είχαν ανάγκη από πολλούς δασκάλους. Τους στέλνει δε ανά δύο για μεγαλύτερη ασφάλεια, ώστε ο ένας να συνεργεί με τον άλλον, και πορευόμενοι προ του προσώπου Του, προφανώς δίδασκαν, όπως ο Ιωάννης: «Ετοιμάσατε την οδό του Κυρίου». Πρόσεξε δε πώς, αφού είπε, «Παρακαλέστε τον Κύριο του θερισμού, να βγάλει εργάτες», ύστερα ο ίδιος με δική Του εξουσία τους αποστέλλει. Διότι αληθώς Αυτός είναι ο Κύριος του θερισμού, δηλαδή των πιστών, ως αληθινός Θεός. Προλέγει δε σε αυτούς και τους διωγμούς, και ότι θα είναι σαν αρνιά ανάμεσα σε λύκους, ώστε να μην τους ταράξουν με τον αιφνιδιασμό, εάν τους συμβούν απροσδόκητα. «Μην κρατάτε βαλάντιο, ούτε σακίδιο, ούτε υποδήματα, και κανέναν μην ασπαστείτε καθ' οδόν. Σε όποια οικία δε εισέρχεστε, πρώτα να λέγετε: Ειρήνη στον οίκο αυτόν. Και εάν μεν υπάρχει εκεί υιός ειρήνης, θα επαναπαυθεί σε αυτόν η ειρήνη σας, εάν όμως όχι, σε εσάς θα επιστρέψει.»

Εάν δε εκείνος που πρόκειται να ωφελήσει άλλους γίνει ο ίδιος αδόκιμος, και εκπέσει από την πρέπουσα στον Χριστιανό κατάσταση, δεν θα μπορέσει ούτε να ωφελήσει ούτε να ωφεληθεί. «Διότι δεν είναι κατάλληλο ούτε για τη γη, λέει, ούτε για την κοπριά». Αινίσσεται δε μέσω μεν της γης αυτό που ωφελείται, μέσω δε της κοπριάς αυτό που ωφελεί. Γι' αυτό, ως κάποιος που ούτε ωφελεί ούτε ωφελείται, είναι εντελώς απόβλητος και απορριπτέος. Επειδή όμως ο λόγος ήταν σκοτεινός και παραβολικός, ο Κύριος, διεγείροντας τους ακροατές στο να μην αποδεχθούν απλώς επιφανειακά τα λεγόμενα περί του άλατος, λέει: «Όποιος έχει αυτιά για να ακούει, ας ακούει», δηλαδή: Όποιος έχει σύνεση, ας κατανοήσει. Διότι ως αυτιά εδώ πρέπει να νοηθεί η αντιληπτική δύναμη της ψυχής, και η ικανότητα προς την κατανόηση. Καθένας λοιπόν από εμάς τους πιστούς είναι αλάτι, έχοντας δεχθεί αυτή την ιδιότητα από τους θείους λόγους και την άνωθεν χάρη. Για το ότι δε η χάρη είναι αλάτι, άκουσε τον Παύλο: «Ο λόγος σας ας είναι με χάρη, αρτυμένος με αλάτι». Έτσι, όταν ο λόγος είναι άχαρις, θα μπορούσε να ονομαστεί ανάλατος. Εάν λοιπόν καταφρονήσουμε την ποιότητα των θείων λόγων, και δεν τη δεχθούμε στον εαυτό μας ούτε οικειωθούμε από αυτήν, τότε γινόμαστε μωροί και ασύνετοι, και όντως μωράνθηκε το αλάτι μας, καθώς δεν έχει πλέον την ποιότητα της άνωθεν χάριτος.

Προς τον Επίσκοπο Κερκύρας Και πάλι λάβαμε θεία επίσκεψη από ψηλά, διότι πάλι έλαβα γράμματά σου, τιμιότατε δέσποτα, των οποίων η δύναμη κατέβηκε στη διάνοιά μου πιο δροσιστικά από ό,τι το χιόνι στο χορτάρι ή η βροχή στην αγριάδα. Διότι με γλύκανε ο λόγος σου που είναι αρτυμένος με φιλαδελφία, χάρη και αλάτι, και σαν να ήσουν παρών αγκάλιασα και ασπάστηκα τον δεσπότη και πατέρα μου με στόμα αγάπης. Αλλά, ω φθόνε, πώς μας χώρισες με τόσο μεγάλα τείχη, ώστε να πληγώνεις τον καθένα κατά μόνας, και να ισχύει το «αλίμονο στον έναν» χωριστά και πάλι στον άλλον, και να μη γίνει άρρηκτο το μεταξύ μας σχοινί, δυναμώνοντας μέσα από το πλέξιμό του; Ευλογημένος ο Θεός, ο Λόγος του Θεού, ο οποίος κάνει όσους βρίσκονται μακριά να είναι κοντά με τη δύναμη του λόγου και τη χάρη των γραμμάτων, και κάνει να διαψεύδονται τα σοφίσματα του φθόνου. Διότι, αν και μείναμε ορφανοί ο ένας από τον άλλον, αυτό έγινε κατά πρόσωπο και όχι κατά την καρδιά· αντίθετα, συνομιλούμε μεταξύ μας διαμέσου του στόματος των επιστολών, και από τον καύσωνα των λυπηρών πραγμάτων ο ένας δροσίζει τον άλλον, επιτελώντας το έργο της ηχούς και ανταποδίδοντας τις φωνές που λαμβάνουμε σχετικά με αυτά που μας θλίβουν, ανακουφίζοντας ωστόσο τους εαυτούς μας μέσω των εκφράσεων του λόγου από το βαρύ πνεύμα της καρδιάς. Επομένως, επειδή μου προσέφερες πρώτος το ποτήρι της διήγησης των όσων σε αφορούν, σου ανταποδίδω και εγώ την πρόποση. Είθε να καταστραφεί η άμπελος από την οποία προέρχονται για εμάς τέτοιου είδους ποτά.

Όταν ο Παχώμιος πληροφορήθηκε την προθυμία της, δόξασε τον Θεό και διέταξε τους πιο ευλαβείς από τους αδελφούς να της κατασκευάσουν ένα μικρό ασκητήριο σε κάποια απόσταση από τη μονή. Και ενώ εκείνη αγωνιζόταν κατά Θεόν, συγκεντρώθηκαν κοντά της και άλλες· και καθώς αυτές πλήθαιναν, αυτή έγινε μητέρα τους, διδάσκοντάς τες και δείχνοντάς τους όλους τους δρόμους προς τη σωτηρία. Όρισε δε κάποιον Πέτρο, άνδρα ευλαβή και πολύ προχωρημένο στην ηλικία, για να τις επισκέπτεται. Διότι, μαζί με την απάθεια, και ο λόγος του ανδρός ήταν, σύμφωνα με το γεγραμμένο, αρτυμένος με αλάτι· και μαζί με τη διάνοιά του, εξαιρετικά σεμνό ήταν και το βλέμμα του. Πολλές φορές, λοιπόν, στεκόμενος όρθιος, μιλούσε στις αδελφές αντλώντας από τις θείες γραφές όσα συνέβαλαν στη σωτηρία. Και ο Παχώμιος, αφού συνέταξε κανόνες, τους απέστειλε σε αυτές, ώστε, έχοντας καταρτιστεί σύμφωνα με αυτούς, να τηρούν την κατά Θεόν πολιτεία.