Πατερικές αναφορές στο ΔΑΝΙΗΛ 2:22

Εάν ο Πατέρας είναι κατά πάντα ασύγκριτος προς τον Υιό, αλλά κατά πάντα ασύγκριτος και προς την κτίση· και εάν δεν σχετίζεται με άλλον τρόπο προς τον Υιό και με διαφορετικό προς την κτίση, αλλά με τον ίδιο ακριβώς τρόπο· τότε ο Υιός δεν είναι μόνο ανόμοιος με τον Πατέρα, αλλά και όμοιος με την κτίση. Και πώς δεν είναι αυτό άτοπο; Εάν, όταν αποκαλούν τον Υιό κτίσμα, δεν τον εννοούν ως ένα από τα συνηθισμένα κτίσματα· γιατί, όταν εμείς τον αποκαλούμε γέννημα, τον θεωρούν ως ένα από τα κοινά γεννήματα; Εάν ο Θεός δεν γεννά, για να μην υποστεί ρεύση (αλλοίωση)· τότε ούτε κτίζει, για να μην κοπιάσει· εάν όμως κτίζει απαθώς, πολύ περισσότερο γεννά απαθώς. Εάν το απαύγασμα κάθε φωτός γεννάται μεν από το φως, όχι όμως σε κάποια χρονική στιγμή, αλλά άχρονα και συναΐδια με αυτό (διότι δεν υπάρχει φως χωρίς απαύγασμα)· έτσι και ο Υιός, ως απαύγασμα, δεν θα ξεκινήσει να υπάρχει κάποτε μέσα στον χρόνο, αλλά υπάρχει συναΐδια, εφόσον ο Θεός είναι φως, όπως λέει ο Δαβίδ: «Στο φως σου θα δούμε φως»· και ο Δανιήλ: «Και το φως είναι μαζί Του». Εάν το γέννημα είναι ουσία κατ' αυτούς, όπως είναι και το αγέννητο, και ο Υιός του Θεού είναι γέννημα, άρα και ο Υιός του Θεού είναι ουσία. Εάν ο Θεός γέννησε τον Υιό εκ βουλήσεως και όχι εκ φύσεως, τότε είτε θέλησε μία φορά και στο εξής παρέμεινε άβουλος, είτε θέλησε και πάλι, και άρα γέννησε και πάλι. Εάν όμως η βούλησή Του δεν είναι μία, αλλά μεταβαλλόμενη, δεν είναι πλέον απλός, ούτε δημιουργός του ενός, αλλά πράττει ανάλογα με το τι βούλεται. Εάν ο Θεός δεν γεννά, αυτό συμβαίνει είτε επειδή παντελώς δεν δύναται, είτε επειδή δεν βούλεται.

Επομένως, η κρυμμένη δόξα του Μωυσή, ο Χριστός, ήταν το τέλος του νόμου που καταργείται· διότι, αν κάποιος αφαιρέσει τη σκιά και, τρόπον τινά, αφαιρέσει το φανερό και δεύτερο πρόσωπο, όπως αυτό βρίσκεται στο γράμμα του νόμου, θα δει τον Εμμανουήλ να διαμορφώνεται με πολλούς τρόπους σε καθετί, και να υπομένει τη σφαγή υπέρ του κόσμου και να σώζει την οικουμένη, ώστε να δοξάζεται από εμάς και να προσκυνείται από τους αγίους αγγέλους. Απρόσιτο, λοιπόν, είναι στις διάνοιες των Ιουδαίων το φως της δόξας του Σωτήρα. Διότι, επειδή κάθε πνευματική θεωρία αποβλέπει στο μυστήριο του Χριστού, αλλά οι ταλαίπωροι Ιουδαίοι δεν αποδέχονται την πίστη σε αυτόν, έχει παραμείνει πάνω τους το κάλυμμα, το οποίο όμως καταργείται εν Χριστώ. <«Όταν όμως κάποιος επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα»>. Ο ίδιος ο Κύριος είναι το φως και αποκαλύπτει «τα βαθιά και απόκρυφα», και δείχνει το αληθινό και δοξασμένο πρόσωπο του νόμου στους σοφούς, σε εκείνους που έχουν αγιαστεί εν πνεύματι και έχουν λαμπρυνθεί μέσω της πίστεως στον Χριστό. Διότι ο νόμος παιδαγωγεί οδηγώντας προς τον Χριστό, και εκείνος που έχει ταχθεί να παιδαγωγεί προς κάποιον άλλον, δεν σταματά τους εκπαιδευόμενους στον εαυτό του, αλλά μάλλον τους μεταφέρει σε κάτι καλύτερο και μεγαλύτερο από τον εαυτό του.

Ας μάθουν μέσω αυτών οι οικονόμοι των μυστηρίων του Σωτήρος, να μην εισάγουν πρόωρα τον άνθρωπο μέσα από τα ιερά καταπετάσματα, ούτε να επιτρέπουν σε νεόφυτους να προσέρχονται στις θείες τράπεζες, βαπτίζοντας κάποιους σε ακατάλληλο χρόνο, και να τους εμπιστεύονται άκαιρα τον Δεσπότη των πάντων, τον Χριστό. Διότι, για να γίνει για εμάς τύπος και σε αυτό το ζήτημα, και για να διδάξει σε ποιον είναι πιο πρέπον να μυείται, δέχεται μεν αυτούς που πιστεύουν, αλλά φαίνεται να μην τους έχει ακόμη δείξει εμπιστοσύνη, με το να μην τους εμπιστεύεται τον εαυτό Του· ώστε από αυτό να είναι φανερό, ότι πρέπει οι νεοπροσήλυτοι να παραμένουν όχι λίγο χρόνο στην κατήχηση· διότι μόνον έτσι θα μπορούσαν να γίνουν πραγματικά πιστοί. <Επειδή Αυτός γνώριζε τους πάντες, και διότι δεν είχε ανάγκη να μαρτυρήσει κάποιος για τον άνθρωπο· επειδή ο Ίδιος γνώριζε τι υπήρχε μέσα στον άνθρωπο.> Θεοπρεπές είναι και αυτό μαζί με τα άλλα αξιώματα στον Χριστό, και σε κανένα από τα δημιουργήματα δεν ενυπάρχει. Διότι ο ψαλμωδός το αποδίδει αυτό μόνο στον αληθινό Θεό λέγοντας: «Αυτός που έπλασε καταμόνας τις καρδιές τους, που κατανοεί όλα τα έργα τους»· αν λοιπόν μόνον ο Θεός κατανοεί τα όσα υπάρχουν μέσα μας και τα κατανοεί ο Χριστός· πώς δεν θα είναι κατά φύσιν ο Θεός «ο γνώστης των κρυφών», και αυτός που γνωρίζει τα «βαθιά και απόκρυφα», όπως είναι γραμμένο; «Διότι, ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνον το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του;»

«Και έκραζε ο ένας προς τον άλλον και έλεγαν: Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης είναι όλη η γη από τη δόξα Του». Οι μακάριοι προφήτες δεν δέχονταν τις αποκαλύψεις των οραμάτων από τον Θεό ούτε μεμονωμένα ούτε με τρόπο συνεχή και αδιάλειπτο. Αλλά μάλλον τμηματικά, ανάλογα με το τι φαινόταν καλό στον Δεσπότη. Και στους χρόνους κατά τους οποίους ήθελε να το πράξει Αυτός που αποκαλύπτει τα βαθιά και τα απόκρυφα και γνωρίζει τα κρυμμένα. Γιατί το φως είναι μαζί Του, όπως έχει γραφτεί. Επομένως, ενώ ζούσε ακόμη ο Οζίας, ο οποίος λεγόταν και Αζαρίας, και κυβερνούσε τον θρόνο της βασιλείας στα Ιεροσόλυμα, ο μακάριος προφήτης Ησαΐας συνέταξε τους λόγους για όσα είχαν ήδη προηγηθεί. Διότι ο Οζίας και Αζαρίας ήταν από τους πλέον φιλόθεους, αφού λέγεται ότι έπραξε το ευθές ενώπιον του Θεού. Όμως δεν διαφύλαξε μέχρι τέλους καλή και άμεμπτη τη δόξα της ευσέβειας. Διότι, αφού με τη βοήθεια του Θεού υπερίσχυσε έναντι των γειτονικών εθνών και κατόρθωσε εναντίον τους πάρα πολλά και αξιοθαύμαστα, μέθυσε από τους τρόπους της ευημερίας και κατρακύλησε στην αλαζονεία. Έφτασε, μάλιστα, σε τέτοιο σημείο φρονήματος, ώστε να αρπάξει την ιερή λειτουργία και να προσέλθει αυτόκλητος στο να ιερουργεί στον Θεό. Διότι, αφού εισήλθε στον θείο ναό, δεν ήθελε να προσφέρει τις θυσίες στον Θεό μέσω της μεσιτείας των Λευιτών, δηλαδή των ιερέων. Αντιθέτως, αφού ανέβηκε στο ίδιο το θείο θυσιαστήριο, επιδίωκε να προσφέρει θυμίαμα ενάντια στο έθος και τον νόμο.

Οι δε Φαρισαίοι τον παρακολουθούσαν στενά αν θα θεραπεύσει το Σάββατο. Διότι τέτοιος είναι ο φθονερός άνθρωπος· μετατρέπει τους επαίνους των άλλων σε τροφή για τη νόσο του, και εξοργίζεται άδικα με τη δόξα των άλλων. Και τι κάνει απέναντι σε αυτό πάλι Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα, που εξετάζει τις καρδιές και γνωρίζει τα όσα βρίσκονται μέσα σε αυτές; «Διότι το φως είναι μαζί του», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Είπε σε αυτόν που είχε ξηραμένο το χέρι: «Στάσου στο μέσον». Και ποιος είναι ο λόγος αυτής της πράξης;

Επομένως, ακόμα κι αν πολλοί έχουν γράψει πριν από εμάς ερμηνεύοντας τα όσα αναφέρονται στους αγίους προφήτες, δεν πρόκειται για αυτόν τον λόγο να σιωπήσουμε. Αντίθετα, θα αποδιώξουμε τον δισταγμό ως αδράνεια, και όποια χάρη μάς δώσει ο Ίδιος που αποκαλύπτει τα βαθιά και απόκρυφα, αυτήν θα την κάνουμε φανερή και σε άλλους, ενθυμούμενοι τον Χριστό που λέει: «Δωρεάν ελάβετε, δωρεάν δότε». Αρχίζοντας, λοιπόν, τη σαφή ερμηνεία για τον μακάριο προφήτη Ωσηέ, θα εκθέσω προκαταβολικά και εκείνα που αφορούν τη συγγραφή των άλλων προφητών. Διότι είναι συνήθεια σε όλους, τους λόγους που διατυπώνει ο καθένας, να τους μεταπλάθουν εύκολα σύμφωνα με το θέλημα του Αγίου Πνεύματος, ώστε άλλοτε μεν από την ιστορία, δηλαδή από τα αισθητά και κατά κάποιον τρόπο ορατά και γενόμενα πράγματα, να ανάγονται εύκολα στα εσώτατα και πνευματικά, άλλοτε δε πάλι να κατέρχονται, και μάλιστα εντελώς ανεπαίσθητα, στα αισθητά πράγματα. Επιπλέον, είναι συχνότατη σε αυτούς η εισαγωγή προσώπων, οι θρήνοι και οι αναφωνήσεις, καθώς και η ανάμνηση των παρελθόντων και η προαναγγελία των μελλοντικών. Πρέπει, λοιπόν, ερευνώντας το καθένα με όση μεγαλύτερη σαφήνεια γίνεται, να παρατηρούμε αναγκαστικά την τάξη των νοημάτων και τη διαφορά των προσώπων. Διότι έτσι ο λόγος θα γίνει για εμάς σαφής και ασύγχυτος, και οπωσδήποτε απαλλαγμένος από κάθε δυσχέρεια.

Και εκεί που θα έπρεπε να φαίνονται λαμπροί λόγω της σεμνότητάς τους, εκεί να γίνονται περίγελος ξεπέφτοντας στην ασχήμια, και να θέλουν να πράττουν όσα δεν είναι θεμιτά; Το να κάνουν βέβαια αυτό δεν αφήνει κάποιους άμεμπτους, και πολύ λογικά. Διότι δεν απάλλασσαν, λέει, το θυσιαστήριο από τα παραπετάσματα, αλλά αφού έπεφταν κάτω από αυτά, τολμούσαν να μεθούν και να εκτελούν τα έργα της ηδονής, ώστε να ακούσουν τον Θεό να λέει ξεκάθαρα: «Και εγώ είμαι μάρτυρας, λέει ο Κύριος». Και από ποιο άτοπο θα απείχε ένας μεθυσμένος άνδρας, ο οποίος έχει χάσει τα λογικά του και ρέπει εύκολα προς οποιοδήποτε κακό; Διότι ο Θεός των όλων επιβλέπει και «τα εν τω σκότει», σύμφωνα με το γραμμένο, και τίποτα δεν είναι εντελώς αθέατο σε αυτόν· φαίνεται όμως πως ιδιαίτερα όσα γίνονται στις εκκλησίες, τα πράττουμε σχεδόν σαν να είναι παρών και να μας παρακολουθεί. Και εάν πράγματι είναι παντελώς αισχρό, και επισύρει την έσχατη καταδίκη από τον νόμο, το να μεθά κανείς γενικά, πώς δεν ξεπερνά κάθε περιγραφή της φαυλότητας το να εμφανίζονται τέτοιοι μέσα στις ίδιες τις εκκλησίες; Και το ακόμη πιο βαρύ, αν τα μέσα για την τρυφηλή ζωή συλλέγονταν από άδικα και πονηρά κέρδη; Όσοι τα πράττουν αυτά θα ακούσουν τον Θεό να λέει ξεκάθαρα: «Μήπως ο οίκος μου είναι σπήλαιο ληστών;». Επομένως, τα εγκλήματα των άλλων θα αποβούν προς μεγάλη μας ωφέλεια, και μέσα από αυτά στα οποία άλλοι προσέκρουσαν, εμείς θα γίνουμε καλύτεροι, αν αποφεύγουμε τις δικές τους πράξεις.

Διότι το φως είναι μαζί του, όπως έχει γραφτεί, ή μάλλον ο ίδιος είναι το φως. [<Δεν σώζεται βασιλιάς χάρη σε μεγάλη δύναμη.>] «Δεν σώζεται, λέει, βασιλιάς χάρη σε μεγάλη δύναμη», δηλαδή, εξαιτίας του πλήθους των σωματοφυλάκων που έχει υπό τις διαταγές του.

Διότι είναι αληθινή και ταυτόσημη η δικαιοσύνη που ενυπάρχει στα ευαγγελικά θεσπίσματα. Επειδή καθιστά τους ανθρώπους όσιους και άμωμους. <Και θα σε οδηγήσει θαυμαστά η δεξιά σου.> (B f. 167 b, I f. 236) Ο θεσπέσιος Παύλος, υψώνοντας τον οφθαλμό της διάνοιάς του προς τη θεοπτία, λέγει: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστες οι οδοί του! Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός του;» Επειδή δεν έχει καμία απολύτως ανάγκη για να γνωρίζει καλά και αλάνθαστα τι αποβαίνει προς ωφέλεια των δημιουργημάτων του, αλλά έχει τον ίδιο του τον εαυτό ως οδηγό για καθετί που πρέπει να πράξει. Διότι μόνος αυτός γνωρίζει τα πάντα, και το φως είναι μαζί του, και σε αυτόν είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης.

Δανιήλ. Διότι η σοφία και η σύνεση είναι δικές του· και αυτός μεταβάλλει τους καιρούς και τους χρόνους, εγκαθιστά βασιλείς και τους καθαιρεί, δίνει σοφία στους σοφούς, και φρόνηση σε αυτούς που κατέχουν σύνεση. Αυτός αποκαλύπτει τα βαθιά και τα απόκρυφα, γνωρίζοντας όσα βρίσκονται στο σκοτάδι, και το φως είναι μαζί του.

Τη συγκεκριμένη αγία λυχνία μνημονεύει σαφώς και ο θεσπέσιος Ζαχαρίας. Είπε, λοιπόν: «Και επέστρεψε ο άγγελος που μιλούσε μέσα μου, και με ξύπνησε, όπως ξυπνά ένας άνθρωπος από τον ύπνο του, και μου είπε: Τι βλέπεις; Και είπα: Είδα, και ιδού, μια λυχνία ολόχρυση, και το λαμπάδι της, και επτά λύχνοι πάνω της, και δύο ελιές πάνω από αυτήν· μία στα δεξιά του λαμπαδίου της και μία στα αριστερά. Και ρώτησα, και είπα προς τον άγγελο που μιλούσε μέσα μου, λέγοντας: Κύριε, τι είναι αυτά; Και μου απάντησε, λέγοντας: Δεν γνωρίζεις τι είναι αυτά; Και είπα: Όχι, Κύριε». Ο μακάριος προφήτης, λοιπόν, ρωτούσε λέγοντας: «Τι είναι αυτά, Κύριε;» Ο θεσπέσιος άγγελος, αφού παρενέβαλε μια σύντομη διήγηση, ερμηνεύει το όραμα και ανάγει την κατασκευή της λυχνίας στον Χριστό, λέγοντας για τους επτά λύχνους σε αυτήν: «Αυτοί είναι οι οφθαλμοί του Κυρίου, οι οποίοι επιβλέπουν σε όλη τη γη». Διότι, αν πρέπει να πούμε κάτι και με πιο απτά λόγια, το θείο μας βλέπει με αμέτρητους οφθαλμούς και παρατηρεί τα ανθρώπινα, γνωρίζοντας αυτά που βρίσκονται στο σκοτάδι, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Και το φως είναι μαζί του». Διότι, εάν ο Θεός χορηγεί το φως σε εμάς που βρισκόμαστε στον κόσμο, πολύ περισσότερο θα είναι ο Ίδιος πλούσιος σε αυτό, και πριν από όλους τους άλλους, κατέχοντάς το στη δική Του φύση.

Τότε «ο Δανιήλ εισήλθε στο σπίτι του και έκανε γνωστό το ζήτημα στον Ανανία, τον Μισαήλ και τον Αζαρία. Και ζητούσαν το έλεος από τον Θεό του ουρανού», «για να μην καταστραφούν και αυτοί» «μαζί με τους υπόλοιπους σοφούς της Βαβυλώνας. Τότε, σε όραμα της νύχτας, αποκαλύφθηκε το μυστήριο στον Δανιήλ. Και ευλόγησε τον Θεό του ουρανού ο Δανιήλ λέγοντας: Ας είναι ευλογημένο το όνομα του Κυρίου από τον αιώνα και έως τον αιώνα, διότι δική Του είναι η σοφία, η σύνεση και η δύναμη· και Αυτός αλλάζει καιρούς και χρόνους, εγκαθιδρύει και καθαιρεί βασιλιάδες, δίνοντας σοφία στους σοφούς και φρόνηση σε αυτούς που κατέχουν σύνεση· Αυτός αποκαλύπτει τα βαθιά και τα απόκρυφα, γνωρίζοντας όσα κρύβονται στο σκοτάδι, και το φως βρίσκεται μαζί Του. Σε Σένα, Θεέ των πατέρων μου, εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου και Σε αινώ, διότι μου έδωσες σοφία και δύναμη, και μου έκανες γνωστά αυτά που ζητήσαμε από Σένα, και μου φανέρωσες τον λόγο του βασιλιά». Πρέπει, λοιπόν, να κατανοήσουμε την ευσπλαχνία του Θεού, το πώς γρήγορα αποκαλύπτει και φανερώνει στους άξιους και σε όσους Τον φοβούνται, εκπληρώνοντας τις δεήσεις και τα αιτήματά τους, όπως λέει ο προφήτης: «Ποιος είναι σοφός για να τα κατανοήσει αυτά; Και ποιος άνθρωπος συνετός για να τα γνωρίσει;»

Διότι ο βασιλιάς, αφού άκουσε τη γραφή και την ερμηνεία της, λυπήθηκε για όσα ειπώθηκαν, διέταξε όμως να ντύσουν «τον Δανιήλ με πορφύρα» και «να είναι αυτός ο τρίτος άρχοντας στο βασίλειο. Εκείνη ακριβώς τη νύχτα θανατώθηκε ο Βαλτάσαρ, ο βασιλιάς των Χαλδαίων, και ο Δαρείος ο Μήδος παρέλαβε τη βασιλεία όντας εξήντα δύο ετών». Και αφού δόθηκε η ερμηνεία από τον Δανιήλ, όπως αναφέρει η Γραφή, «εκείνη ακριβώς τη νύχτα» ο λόγος εκπληρώθηκε και η βασιλεία των Βαβυλωνίων πέρασε στους Μήδους, όπως έχει ειπωθεί από τον Δανιήλ: «εγκαθιστά βασιλείς και τους καθαιρεί», «γνωρίζοντας τα όσα βρίσκονται στο σκοτάδι, και το φως είναι μαζί του».

Αυτός είναι ο δεύτερος άθλος· και πάλι ο Δανιήλ τίθεται επικεφαλής του ζητήματος, και ζητά χρόνο, έχοντας προετοιμαστεί για πολλή υπομονή και προσευχή. Ώστε δεν απαιτούσε να εισακουστεί αμέσως· εκείνος του έδωσε αυτή τη χάρη, και αυτός την ανακοίνωσε στους φίλους του. Τότε το μυστήριο αποκαλύφθηκε στον Δανιήλ σε νυχτερινό όραμα. Και ευλόγησε ο Δανιήλ τον Θεό του ουρανού και είπε: «Ας είναι ευλογημένο το όνομα του Θεού από τον αιώνα και έως τον αιώνα, διότι δική Του είναι η σοφία και η σύνεση και η δύναμη. Και Αυτός μεταβάλλει τους χρόνους και τους καιρούς, εγκαθιστά και καθαιρεί βασιλείς, δίνοντας σοφία στους σοφούς και φρόνηση σε εκείνους που ζητούν σύνεση. Αυτός αποκαλύπτει τα βαθιά και απόκρυφα, γνωρίζοντας όσα βρίσκονται στο σκοτάδι· και το φως κατοικεί μαζί Του. Σε Εσένα, τον Θεό των πατέρων μου, αναπέμπω δοξολογία και αίνο, διότι μου έδωσες σοφία και σύνεση, και τώρα μου έκανες γνωστά εκείνα που Σου ζητήσαμε». Δεν του αποκαλύφθηκε ακόμη με φανερό τρόπο, αλλά πάλι μέσω οράματος· διότι ο προφήτης προγυμνάζεται πνευματικά. Δες όμως την παρρησία του. «Ποια είναι», λέει, «αυτή η αναίσχυντη απόφαση;» Σε εμένα τουλάχιστον φαίνεται ότι, ακόμη και πριν βρει τη λύση, εμπόδισε τον αρχιδήμιο από τη σφαγή, τόσο με το να επικρίνει την επιχείρηση, όσο και με το να υποσχεθεί ότι θα βρει λύση στο δεινό. Τι αποκαλύφθηκε λοιπόν στον Δανιήλ; Διότι υπάρχει υπεροχή ακόμη και μεταξύ των αγίων· γι' αυτό και εκείνος λαμβάνει το προβάδισμα. Και πώς το είδε; Σε όραμα, λέει, και όχι μέσω ανθρώπινης σοφίας. Και πολύ σωστά το ονομάζει μυστήριο, καθώς αυτό ήταν άγνωστο σε όλους.

Έπειτα, ας εξετάσουμε αν αυτό το απέκτησε από επίκτητη γνώση ή αν το έχει εκ φύσεως. Διότι λέγει και το εξής: «Αυτός αποκαλύπτει τα βαθιά και τα απόκρυφα»· δεν είπε «τα βρίσκει», αλλά ότι αποκαλύπτει σε άλλους αυτά που για εμάς είναι βαθιά και απόκρυφα, αυτά δηλαδή που απέχουν πολύ στον χρόνο και παραμένουν κρυμμένα. «Γνωρίζει αυτά που βρίσκονται στο σκοτάδι, και το φως είναι μαζί του». Πρόσεξε τι λέει. Όπως ακριβώς λέει και ο Δαβίδ: «Όπως είναι το σκοτάδι της, έτσι είναι και το φως της». Με αυτό εννοεί το πλήθος της γνώσης, δηλαδή ότι, ακόμη και αν κάποια πράγματα είναι άδηλα, για αυτόν δεν υπάρχει σκοτάδι, ή ότι ο ίδιος αποτελεί το φως τους. Πώς γνωρίζει, λοιπόν, όσα βρίσκονται στο σκοτάδι;

Αλλ' Εκείνος που αποκαλύπτει τα βαθιά και τα απόκρυφα, δεν επέτρεψε να μείνει κρυφή η ενέδρα, ούτε να παραμείνει αφανής η επιβουλή· αλλά όπως ακριβώς η Αιγύπτια γυναίκα τότε, όταν άρπαξε τον Ιωσήφ στον θάλαμο μέσα σε πλήρη απομόνωση, περίμενε ότι θα διαφύγει την προσοχή όλων των ανθρώπων, δεν διέφυγε όμως από τον ακοίμητο οφθαλμό, και όχι μόνο από Εκείνον, αλλά ούτε και από τους ανθρώπους των μεταγενέστερων εποχών, και αυτό που είπε στον Ιωσήφ χωρίς να είναι κανείς παρών, διαλαλείται σε ολόκληρη την οικουμένη· έτσι ακριβώς και αυτός, έλπισε μεν ότι θα μείνει απαρατήρητος όταν συνομιλούσε στο δεσμωτήριο μέσω εκείνων των προσποιητών συμβούλων, όμως δεν παρέμεινε κρυφός· απεναντίας, όλοι μετέπειτα έμαθαν για την ενέδρα, την επιβουλή, τη νίκη και το τρόπαιο.

Τίτλος Βʹ. — Περί του ότι είναι αδύνατον να ξεφύγει κανείς από τον Θεό· και ότι επιβλέπει τα πάντα, και τίποτα δεν του μένει κρυφό. «Δεν υπάρχει κανείς που να μπορεί να διασώσει από τα χέρια μου.» «Είναι θεατής των έργων των χεριών των ανθρώπων· και τίποτα από όσα πράττουν δεν του διαφεύγει.» «Ο Κύριος επιβλέπει τα πάντα, κατανοώντας ανεξιχνίαστα, ένδοξα και εξαίσια, των οποίων δεν υπάρχει αριθμός.» «Ποιος είναι αυτός που μου κρύβει τις βουλές του, και συγκρατώντας λόγια στην καρδιά του, νομίζει ότι μπορεί να κρυφτεί από εμένα;» «Ο Θεός είναι αυτός που ερευνά καρδιές και νεφρούς.» «Υψηλός είναι ο Κύριος, και επιβλέπει τα ταπεινά, και τα υψηλά τα γνωρίζει από μακριά.» «Πού να πορευθώ μακριά από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» «Ο άδης και η απώλεια είναι φανερά ενώπιον του Κυρίου· πώς όχι πολύ περισσότερο και οι καρδιές των ανθρώπων;» «Σε κάθε τόπο τα μάτια του Κυρίου παρατηρούν κακούς και αγαθούς.» «Θεός που βρίσκεται κοντά είμαι εγώ, λέει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά. Εάν κάτι κρυφτεί σε κρυφά μέρη, εγώ δεν θα το δω; Μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη, λέει ο Κύριος;» «Ο Κύριος αποκαλύπτει τα βαθιά και τα απόκρυφα, γνωρίζοντας αυτά που βρίσκονται στο σκοτάδι, και το φως είναι μαζί του.» «Αυτό που συγκρατεί τα πάντα, έχει γνώση κάθε φωνής· γι' αυτό, κανένας που ξεστομίζει άδικα λόγια δεν πρόκειται να περάσει απαρατήρητος, ούτε πρόκειται να τον προσπεράσει η δίκη που ελέγχει.» «Είναι μάρτυρας των νεφρών του, και αληθινός επόπτης της καρδιάς του, και ακροατής της γλώσσας.» «Είναι αδύνατον να ξεφύγει κανείς από το χέρι σου.» «

ΞΖ΄. Ο Θεός, που ταπεινώνει το υψηλό δέντρο και υψώνει το ταπεινό δέντρο, που ξηραίνει το χλωρό δέντρο και κάνει να βλαστήσει ξανά το ξηρό δέντρο, αυτός είναι που δίνει ανοιχτό στόμα, εν μέσω μεγάλης συνάξεως, στους δούλους του, και λόγο σε εκείνους που ευαγγελίζονται με πολλή δύναμη, διότι η σοφία και η σύνεση και η ισχύς είναι δικές του, και αυτός, όπως μεταβάλλει καιρούς και χρόνους, έτσι και τις ψυχές που τον ζητούν και τον ποθούν τις καθιστά βασιλιάδες κυρίαρχους των παθών, και τις μεταθέτει από ζωή σε ζωή, δίνοντας σοφία στους σοφούς κατά το πνεύμα και φρόνηση σε εκείνους που γνωρίζουν τη σύνεση. Αυτός αποκαλύπτει τα βαθιά και απόκρυφα σε εκείνους που ερευνούν τα βάθη του Θεού, και τους δίνει τη δυνατότητα να γνωρίζουν όσα κρύβονται στο σκοτάδι των αινιγμάτων, διότι το φως της σοφίας και της γνώσης είναι μαζί του, και το δίνει σε όποιον θέλει.