Πατερικές αναφορές στο ΔΑΝΙΗΛ 3:18

Ώστε λοιπόν και εδώ, όσα συμβαίνουν κατ' αυτόν τον τρόπο δεν γίνονται εξαιτίας αδυναμίας εκείνου που ερωτάται ή εκείνου που προσεύχεται, αλλά για τη δοκιμασία και τη βεβαίωση της πίστης όσων προσέρχονται, προκειμένου να φανεί εάν θα παραμείνουν στηριγμένοι στην πίστη μέχρι τέλους. Διότι παραμένοντας σε αυτήν, στα έσχατα της εκβάσεως του πράγματος βλέπουν τη δόξα του Θεού η οποία εκδηλώνεται σε αυτούς. Υπάρχουν δε κάποιοι που ζητούν με την ελπίδα να επιτύχουν κάποιο σαρκικό πράγμα, και όχι πλέον για την ωφέλεια της ψυχής. Και οι άνθρωποι αυτοί το επιτυγχάνουν γρήγορα. Γιατί όμως δεν προσέχουμε περισσότερο τα όσα συνέβησαν με τον Αζαρία και τον Ανανία; Οι οποίοι, έχοντας την πεποίθηση στον Θεό ότι δύναται να τους σώσει από το καμίνι, έλεγαν στον βασιλιά: «Έχουμε Θεό στους ουρανούς, ο οποίος δύναται να μας λυτρώσει από τα χέρια σου και από το καμίνι του πυρός· αλλά ακόμη και αν δεν το πράξει, εμείς τους θεούς σου δεν θα τους λατρεύσουμε». Και ο Θεός δεν τους δόξασε αμέσως, αλλά τους άφησε μέχρι που παραδόθηκαν μέσα στο ίδιο το καμίνι. Και όταν φανερώθηκε σε όλους η τέλεια πεποίθησή τους στον Θεό, τους λύτρωσε και τους δόξασε, αφήνοντας μέσω αυτών ένα υπόδειγμα για όσους ολιγωρούν απέναντι στην ανοχή του Θεού, ο οποίος είπε: «Εκείνος δε που θα υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός θα σωθεί».

ΞΕʹ. Ή μάλλον και ένα όχι ευκαταφρόνητο μέρος του στρατού, και ό,τι βρήκε σαθρό και νοσηρό, δούλο των περιστάσεων και τότε και παλαιότερα· από το οποίο ένα μέρος είχε ήδη υποδουλωθεί, ενώ το άλλο έτρεφε ελπίδες. Διότι, βέβαια, δεν τους απέσπασε όλους, ούτε παραχώρησε σε αυτόν τόση δύναμη εναντίον μας ο διώκτης που ενεργούσε μέσω αυτού· αλλά απέμειναν περισσότεροι από επτά χιλιάδες, οι οποίοι δεν έκλιναν γόνυ στον Βάαλ, ούτε προσκύνησαν τη χρυσή εικόνα, ούτε δαγκώθηκαν από τα φίδια, επειδή ατένιζαν το φίδι που υψώθηκε και καταλύθηκε με τα Πάθη του Χριστού· πολλοί μάλιστα από εκείνους που βρίσκονταν σε αξιώματα και υψηλές θέσεις, οι οποίοι ήταν και πιο αναμενόμενο να υποκύψουν και λόγω φόβου και λόγω προσδοκιών· πολλοί δε από τους απλούς ανθρώπους και εκείνους που υπολογίζονταν απλώς ως πλήθος, στους οποίους όταν επιτέθηκε αποκρούστηκε, όπως ακριβώς αποκρούεται από ένα ισχυρό τείχος μια πολιορκητική μηχανή που δεν επιφέρει καίριο πλήγμα. Εντούτοις, δεν τον στενοχωρούσε τόσο το μέρος που του διέφευγε, όσο τον αποθράσυνε, σαν να τελούσε σε κατάσταση λύσσας, το μέρος που αιχμαλώτιζε· και η επιθυμία του τού παρουσίαζε αυτό που προσδοκούσε ως κάτι που είχε ήδη κατακτηθεί.

Ε'. Ας δαμάσουμε τον θυμό σαν άγριο θηρίο, και τη γλώσσα σαν κοφτερό ξίφος, και ας κατασβήσουμε την ηδονή σαν φωτιά. Ας τοποθετήσουμε στις ακοές μας θύρες, οι οποίες να ανοίγουν και να κλείνουν σωστά· και ας σωφρονίσουμε τον οφθαλμό μας· ας παιδαγωγήσουμε τη λυσσώδη αφή και την κατασπαράσσουσα γεύση, ώστε να μην ανέλθει ο θάνατος μέσα από τις θυρίδες μας· διότι έτσι νομίζω πως πρέπει να ονομάζονται τα αισθητήρια· και ας περιγελάσουμε την αμετρία του γέλιου. Ας μην κάμψουμε το γόνυ στον Βάαλ εξαιτίας της ανάγκης, ούτε να προσκυνήσουμε τη χρυσή εικόνα από φόβο. Ένα μόνο ας φοβηθούμε, το να φοβηθούμε κάτι περισσότερο από τον Θεό, και να καθυβρίσουμε την εικόνα Του εξαιτίας της κακίας. Σε όλα ας αναλάβουμε τον θυρεό της πίστεως, και ας αποφύγουμε όλα τα βέλη του πονηρού. Και αυτός είναι φοβερός πόλεμος, και αυτή είναι μεγάλη παράταξη, και τούτο είναι μέγα τρόπαιο. Εάν με αυτόν τον τρόπο έχουμε συγκεντρωθεί ή συντρέχουμε, τότε όντως η πανήγυρη είναι κατά Χριστόν, όντως έχουμε τιμήσει ή θα τιμήσουμε τους μάρτυρες, όντως πανηγυρίζουμε τα επινίκια. Εάν όμως ήρθαμε για να ικανοποιήσουμε τις ηδονές της γαστέρας και για να τρυφήσουμε πρόσκαιρα και για να αναπληρώσουμε όσα κενώνονται, θεωρώντας αυτούς τους τόπους ως τόπους κραιπάλης και όχι σωφροσύνης, και ως καιρούς εμπορικών συναλλαγών και υποθέσεων, και όχι πνευματικής αναβάσεως ή θεώσεως –για να τολμήσω να μιλήσω έτσι–, για την οποία μεσιτεύουν οι μάρτυρες, τότε πρώτα απ' όλα ούτε καν αναγνωρίζω την περίσταση αυτή. Διότι, τι σχέση έχουν τα άχυρα με τον σίτο;

Δεν αγνοούσα, βέβαια, ότι οι προστάτες της φωτιάς θα άναβαν το καμίνι επταπλάσια εναντίον μου, αλλά έλεγα από μέσα μου: δυνατός είναι ο Θεός να γλιτώσει από κάθε κακοπάθεια εκείνους που υπεραλγούν για την κληρονομιά Του και προτιμούν να λένε και να πράττουν τα πάντα υπέρ αυτής, και αν ακόμη δεν θελήσει να τους γλιτώσει, με κρίσεις που γνωρίζει Εκείνος, ωστόσο το να συμπράττουμε εμείς ή να συναινούμε, παρόντες στις κοινές ύβρεις, είναι επιζήμιο και ενώπιον του Θεού δεν είναι ανεύθυνο. Εξαιτίας αυτών, η φωτιά, αφού ξεχύθηκε, περιέκλεισε σχεδόν εμάς πρώτους. Αλλά να ξέρεις ότι δεν μείναμε άγευστοι ούτε από τα θαύματα που συνέβησαν στους Αβραμιαίους παίδες μέσα στη φωτιά· διότι, για να πω το ψαλμικό αλλάζοντάς το λίγο: «σαν άνθρωπος αβοήθητος, ανάμεσα σε φυλακισμένους είμαι ελεύθερος». Σε αυτούς όμως που μας φυλακίζουν και βρίσκονται κοντά μας, αυτό δεν είναι φανερό· διότι μάλλον θα τους εξόργιζε, και δεν θα τους έκανε να μεταμεληθούν, αν το μάθαιναν, όπως συνέβη με εκείνους τους Χαλδαίους.

«Τώρα, λοιπόν, αν είστε έτοιμοι, μόλις ακούσετε τον ήχο της σάλπιγγας, της σύριγγας και της κιθάρας, της σαμβύκης και του ψαλτηρίου και κάθε είδους μουσικών οργάνων, να πέσετε και να προσκυνήσετε τη χρυσή εικόνα· αν όμως δεν το κάνετε, την ίδια εκείνη ώρα θα ριχτείτε στο καμίνι του καιόμενου πυρός, και ποιος είναι ο θεός που θα σας γλιτώσει από τα χέρια μου;» Είδες την απειλή ενός τυραννικού βασιλιά, ο οποίος δεν γνώριζε εκείνον που είπε: «μη φοβηθείτε από τους ανθρώπους που μπορούν να σκοτώσουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν το εσωτερικό (την ψυχή)· μάλλον να φοβηθείτε εκείνον που μπορεί και την ψυχή και το σώμα να καταστρέψει στη γέεννα». Μην πτοούμενοι από αυτά τα λόγια, οι παίδες «αποκρίθηκαν λέγοντας: Δεν έχουμε εμείς ανάγκη να σου αποκριθούμε για τον λόγο αυτόν. Διότι υπάρχει ο Θεός, τον οποίο εμείς λατρεύουμε, ικανός να μας γλιτώσει από το καμίνι του καιόμενου πυρός, και από τα χέρια σου, βασιλιά, θα μας ελευθερώσει· και αν όχι, ας σου είναι γνωστό, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν την προσκυνάμε.» Δες, λοιπόν, τρεις παίδες που έγιναν υπόδειγμα σε όλους τους πιστούς ανθρώπους, οι οποίοι ούτε το πλήθος των σατραπών φοβήθηκαν, ούτε όταν άκουσαν τα λόγια του βασιλιά δείλιασαν, ούτε όταν είδαν τη φωτιά του καμινιού να καίει πτοήθηκαν, αλλά καταφρόνησαν όλους τους ανθρώπους και ολόκληρο τον κόσμο, έχοντας μόνο τον φόβο του Θεού μπροστά στα μάτια τους.

Έτσι λοιπόν και τότε, οι τρεις παίδες στη Βαβυλώνα, όντας μαθητές της πίστεως, «αποκρίθηκαν στον βασιλιά λέγοντας: Δεν έχουμε εμείς ανάγκη να σου αποκριθούμε για τον λόγο αυτό». Ο δε Δανιήλ, ακούγοντας τα λόγια αυτά, τους επαίνεσε. Και εκείνοι πάλι είπαν: «Υπάρχει Θεός, τον οποίο εμείς λατρεύουμε, ο οποίος είναι δυνατός να μας ελευθερώσει από το καμίνι της φλεγόμενης φωτιάς και θα μας γλιτώσει, βασιλιά, από τα χέρια σου». Ο δε μακάριος Δανιήλ, επειδή ήταν προφήτης και προέβλεπε το μέλλον, επιδοκίμασε ότι πράγματι θα γίνει αυτό που ειπώθηκε από αυτούς, και οι παίδες, για να αποδείξουν στον βασιλιά το ανυπέρβλητο της πίστης τους, πρόσθεσαν λέγοντας: «Ακόμη όμως και αν όχι, ας γίνει γνωστό σε εσένα, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν την προσκυνούμε». Ακούγοντας πάλι αυτά, την τρίτη φωνή, ο μακάριος Δανιήλ τους θαύμασε ως καλούς αθλητές και τους στεφάνωσε για την πίστη τους.

Δείτε τη σταθερότητα των λόγων που προφέρονται από ένα μόνο στόμα, ώστε να μην σφάλουν σε καμία λέξη. Διότι, όταν ο βασιλιάς απείλησε και είπε: «Γιατί δεν λατρεύετε τους θεούς μου και δεν προσκυνάτε τη χρυσή εικόνα που έστησα;» εκείνοι αποκρίθηκαν: «Δεν έχουμε καμία ανάγκη να σου δώσουμε απάντηση για το ζήτημα αυτό», θεωρώντας τον ανάξιο για μια τέτοια απολογία. Έπειτα, όταν ο βασιλιάς είπε: «Θα ριχθείτε στο καιόμενο καμίνι της φωτιάς, και ποιος είναι εκείνος ο θεός που θα μπορέσει να σας γλιτώσει από τα χέρια μου;», αντέκρουσαν τον λόγο που ειπώθηκε από τον βασιλιά και είπαν: «Υπάρχει ο Θεός, τον οποίο εμείς λατρεύουμε, ο οποίος είναι δυνατός να μας ελευθερώσει από το καιόμενο καμίνι της φωτιάς και θα μας γλιτώσει, βασιλιά, από τα χέρια σου». Όταν δε ο βασιλιάς είπε πάλι: «Τώρα λοιπόν, αν είστε έτοιμοι, μόλις ακούσετε τον ήχο της σάλπιγγας, της σύριγγας και της κιθάρας, της σαμβύκης και του ψαλτηρίου και κάθε είδους μουσικών οργάνων, να πέσετε και να προσκυνήσετε τη χρυσή εικόνα», εκείνοι του αποκρίθηκαν: «Ας σου είναι γνωστό, βασιλιά, ότι δεν λατρεύουμε τους θεούς σου και δεν προσκυνάμε τη χρυσή εικόνα που έστησας».

Διότι τρία πράγματα τους έθεσε ο βασιλιάς με έναν λόγο, σαν να αγωνίζονταν για τρία βραβεία, ώστε, παγιδεύοντάς τους έστω και σε ένα από αυτά, να τους ανατρέψει. Εκείνοι όμως απάντησαν γενναία και στα τρία, μη θέλοντας να ηττηθούν σε τίποτα. Διότι, πρώτον, περιφρόνησαν τον λόγο του βασιλιά, αποδεικνύοντας ότι το είδωλο που εκείνος προσκυνούσε δεν ήταν άξιο ούτε καν λόγου. Δεύτερον, δίδαξαν τον βασιλιά ποιον πρέπει να φοβάται κανείς και να προσκυνά, λέγοντας: «Υπάρχει Θεός, τον οποίο εμείς λατρεύουμε, ο οποίος είναι δυνατός να μας διασώσει από το καμίνι της φλεγόμενης φωτιάς». Έπειτα, τρίτον, θέλοντας να επιδείξουν την πίστη τους, είπαν: «Και αν όχι, ας είναι γνωστό σε εσένα, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν λατρεύουμε και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν προσκυνούμε». Διότι αυτό ακριβώς εξασφάλισαν με αυτή τη φράση, μήπως τυχόν, αφού ριχτούν στο καμίνι και κατακαούν, καυχηθούν οι Χαλδαίοι και πλανήσουν τον βασιλιά λέγοντας: «Μη λυπάσαι, βασιλιά, νίκησες και έλαβες το βραβείο εναντίον τους· διότι φώναζαν καθώς καίγονταν μέσα στη φωτιά και έλεγαν: σε παρακαλούμε, κύριε βασιλιά, θα κάνουμε τα όσα διατάζεις, θα προσκυνήσουμε την εικόνα». Για να ονομαστούν λοιπόν πιστοί μάρτυρες ακόμη και μετά τον θάνατό τους, εξασφάλισαν τους εαυτούς τους με κάθε τρόπο, μη θέλοντας να δώσουν καμία αφορμή στον διάβολο.

Διότι απέδωσαν όλη την εξουσία και τη δόξα στον Θεό, πιστεύοντας ότι «είναι δυνατός να μας ελευθερώσει». «Και αν» πάλι «δεν» το θελήσει, εμείς προτιμούμε με χαρά να πεθάνουμε, παρά να πράξουμε τα όσα εσύ έχεις προστάξει. «Τότε ο Ναβουχοδονόσορ γέμισε από οργή και η όψη του προσώπου του αλλοιώθηκε εναντίον του Σεδράχ, του Μισάχ και του Αβδεναγώ, και είπε: ανάψτε το καμίνι επτά φορές περισσότερο, μέχρι να καεί εντελώς. Και διέταξε άνδρες ισχυρούς στη δύναμη, αφού τους δέσουν, να τους ρίξουν στο καμίνι της φωτιάς που καιγόταν. Τότε οι άνδρες εκείνοι δέθηκαν μαζί με τα ενδύματα και τις περισκελίδες τους... και ρίχτηκαν στο καμίνι της φωτιάς που καιγόταν» σύμφωνα με «τον λόγο του βασιλιά». Υπερίσχυαν, λοιπόν, αν πρέπει να λέμε την αλήθεια, οι παίδες... Διότι, όσο υπερίσχυε ο λόγος των παίδων, τόσο οργιζόταν ο βασιλιάς. «Και είπε: το καμίνι ανάψτε το επτά φορές περισσότερο», προφανώς επειδή ήδη νικιόταν από αυτούς. Διότι στα επίγεια πράγματα υπερίσχυσε ο βασιλιάς, αλλά στην πίστη προς τον Θεό υπερίσχυσαν οι τρεις παίδες. —Αλλά θα πει κάποιος: δεν μπορούσε, λοιπόν, ο Δανιήλ, όντας φίλος του βασιλιά, να παρακαλέσει για αυτούς και να ζητήσει την απελευθέρωση των τριών παίδων; Μπορούσε, αλλά για να φανερωθούν τα μεγάλα έργα του Θεού και να μάθουν οι Βαβυλώνιοι να φοβούνται τον Θεό, για τον λόγο αυτόν σιωπούσε, ώστε και η πίστη αυτών να φανερωθεί και ο Θεός να δοξαστεί μέσω αυτών.

Τι σε συμφέρει, ω άνθρωπε, να μαρτυρήσεις και να αναχωρήσεις εν δόξη από αυτόν τον κόσμο, ή να διασωθείς και, παραμένοντας εδώ, να αμαρτάνεις; Διότι γνωρίζουμε πολλούς που ομολόγησαν την πίστη τους μπροστά στο δικαστικό βήμα και εξαιτίας κάποιας αφορμής, κατά θεία πρόνοια, αφέθηκαν ελεύθεροι, και οι οποίοι, αφού έζησαν για ικανό χρονικό διάστημα, βρέθηκαν να υποπίπτουν σε παραπτώματα. Τι τους ωφέλησε η ομολογία προς τον Θεό; Διότι θα τους συνέφερε περισσότερο εάν είχαν αναχωρήσει από αυτόν τον κόσμο καθαροί, φέροντας τον επουράνιο στέφανο, παρά μένοντας πίσω να επισωρεύουν στον εαυτό τους αμαρτίες, για τις οποίες πρόκειται να δώσουν λόγο. Ώστε, ας εύχεται εκείνος που προσάγεται εξαιτίας του Ονόματος, αφού μαρτυρήσει με οποιονδήποτε τρόπο, να αναχωρήσει. Διότι αυτός πλέον δεν κρίνεται αλλά θα κρίνει, «έχοντας ίδια μερίδα στην πρώτη ανάσταση». Γίνε, λοιπόν, σταθερός, ω άνθρωπε, χωρίς ποτέ να κλονίζεσαι στην πίστη, και όταν κληθείς στο μαρτύριο υπάκουσε πρόθυμα, ώστε να φανεί η πίστη σου. Ίσως, πάλι, ο Θεός σε δοκίμασε όπως τον Αβραάμ, όταν του ζήτησε τον Ισαάκ. Εάν, ενώ έχεις προσαχθεί, θελήσει να σε λυτρώσει, δόξαζε τον Θεό και γι' αυτό. Μιμήσου και εσύ τους τρεις παίδες και κατανόησε την πίστη τους· διότι είπαν στον βασιλιά: «Δυνατός είναι ο Θεός να μας λυτρώσει», αλλά «εάν δεν» θελήσει, βρισκόμαστε στην εξουσία του Θεού· ευχαρίστως πεθαίνουμε παρά να πράξουμε αυτό που προστάχθηκε από εσένα.

Αυτήν λοιπόν τη φωνή τού υπενθυμίζουν, ώστε να τον κάνουν πιο επιεική. Έπειτα λέει: «Και αν όχι, ας γίνει γνωστό σε εσένα, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν λατρεύουμε, και τη χρυσή εικόνα, την οποία έστησες, δεν προσκυνούμε». Παρατήρησε τη σοφία εκείνων των νέων. Διότι, αφενός, για να μην καταλογίσουν αδυναμία στον Θεό οι τότε παρευρισκόμενοι, αν συνέβαινε να πεθάνουν πέφτοντας μέσα στο καμίνι, ομολόγησαν εκ των προτέρων τη δύναμή Του, λέγοντας ότι: «Υπάρχει Θεός στον ουρανό, ο οποίος δύναται να μας ελευθερώσει»· αφετέρου δε, για να μη θεωρηθεί πάλι, διαφεύγοντας από τη φλόγα, ότι δουλεύουν στον Θεό με σκοπό τον μισθό και την ανταμοιβή, πρόσθεσαν ότι: «Και αν όχι, ας γίνει γνωστό σε εσένα, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν λατρεύουμε, και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν προσκυνούμε», ανακηρύσσοντας έτσι ταυτόχρονα τη δύναμη του Θεού και επιδεικνύοντας το παράστημα της δικής τους ψυχής, ώστε να μην πει κανείς για αυτούς εκείνο το οποίο είπε συκοφαντώντας ο διάβολος για τον Ιώβ. Και τι είπε ο διάβολος για τον Ιώβ; Ότι: «Δεν σε σέβεται δωρεάν ο Ιώβ· διότι εσύ περιέφραξες με ασφάλεια τα εσωτερικά και τα εξωτερικά του». Για να μην μπορεί, λοιπόν, κάποιος να το λέει αυτό και για τούτους, εκείνοι προκαταβολικά έφραξαν το αναίσχυντο στόμα.

Δ΄. Αυτό συμβαίνει και στην εποχή μας. Και τώρα υπάρχει ο βασιλιάς της βαβυλωνιακής καμίνου, και τώρα ανάβει φλόγα φοβερότερη από εκείνη· υπάρχει και τώρα αυτός που διατάζει να θαυμάζουν μια τέτοια εικόνα· παρίστανται δίπλα του και σατράπες και στρατιώτες και μαγευτική μουσική· και πολλοί θαυμάζουν αυτήν την εικόνα, την ποικιλόμορφη, τη μεγάλη. Διότι κάτι τέτοιο είναι η πλεονεξία, σαν εκείνη την εικόνα, η οποία δεν περιφρονεί ούτε τον σίδηρο, αλλά ενώ αποτελείται από ανόμοια πράγματα, προστάζει να τα θαυμάζουν όλα, και τον χαλκό και τον σίδηρο και όσα είναι πολύ πιο ευτελή από αυτά. Αλλά, όπως υπάρχουν αυτά, έτσι υπάρχουν και σήμερα οι ζηλωτές εκείνων των παίδων, οι οποίοι λένε: Τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε και την εικόνα σου δεν την προσκυνούμε, αλλά υπομένουμε και την κάμινο της φτώχειας και κάθε άλλη ταλαιπωρία για χάρη των νόμων του Θεού.

Τόσο δυνατός είναι, ώστε ακόμα και αφού πέσουμε μέσα, μπορεί πάλι να μας αρπάξει από τη φλόγα. Και αν δεν το κάνει, ας είναι γνωστό σε εσένα, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε, και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν την προσκυνάμε. Πρόσεξε πώς αγνοούν το μέλλον κατά θεία οικονομία. Διότι, αν το γνώριζαν εκ των προτέρων, δεν θα ήταν καν αξιοθαύμαστοι για αυτό που έπραξαν· διότι ποιο θα ήταν το θαυμαστό, εάν, έχοντας εγγυήσεις για τη σωτηρία τους, τολμούσαν να αντιμετωπίσουν τα δεινά; Αφενός ο Θεός θα δοξαζόταν, επειδή μπόρεσε να τους βγάλει από το καμίνι, αφετέρου εκείνοι δεν θα προκαλούσαν τον θαυμασμό, εφόσον δεν θα είχαν ρίξει οι ίδιοι τους εαυτούς τους στους κινδύνους. Για τον λόγο αυτόν τους άφησε να αγνοούν το μέλλον, ώστε να τους δοξάσει περισσότερο. Και όπως ακριβώς εκείνοι διασφάλιζαν ότι ο βασιλιάς δεν θα καταλόγιζε αδυναμία στον Θεό σε περίπτωση που κατακαίγονταν, έτσι και ο Θεός έπραξε και τα δύο: και τη δική Του δύναμη έδειξε, και φρόντισε ώστε η προθυμία των παίδων να φανεί λαμπρότερη. Από πού, λοιπόν, προερχόταν σε αυτούς, λέει, η αμφιβολία και το να μην έχουν την πεποίθηση ότι οπωσδήποτε θα σωθούν; Από το γεγονός ότι θεωρούσαν τους εαυτούς τους εντελώς ευτελείς και ανάξιους μιας τέτοιας ευεργεσίας. Και ότι δεν το λέω αυτό κάνοντας εικασίες, αποδεικνύεται από το ότι, όταν έπεσαν στο καμίνι, οδύρονταν λέγοντας τα εξής: Αμαρτήσαμε, ανομήσαμε, δεν μας επιτρέπεται καν να ανοίξουμε το στόμα μας. Για αυτούς τους λόγους έλεγαν: «Και αν όχι».

Αν όμως δεν το είπαν αυτό φανερά, ότι δηλαδή, δυνατός μεν είναι ο Θεός να μας διασώσει, εάν όμως δεν μας διασώσει, δεν θα μας διασώσει εξαιτίας των αμαρτιών μας, μην απορήσεις. Διότι θα έδιναν την εντύπωση στους βαρβάρους ότι συγκαλύπτουν την αδυναμία του Θεού με την πρόφαση των δικών τους αμαρτημάτων. Γι' αυτό, αφού μίλησαν μόνο για τη δύναμή Του, δεν παραθέτουν την αιτία. Εξάλλου, ήταν ορθά διαπαιδαγωγημένοι ώστε να μην περιεργάζονται τις κρίσεις του Θεού. Αφού λοιπόν είπαν αυτά, εισήλθαν στο πυρ, και ούτε τον βασιλιά εξύβρισαν, ούτε την εικόνα κατέστρεψαν. Διότι ο ανδρείος πρέπει να είναι ακριβώς τέτοιος, σώφρων και επιεικής, και μάλιστα μέσα στους κινδύνους, για να μη φανεί ότι προσέρχεται σε τέτοιους αγώνες από θυμό και κενοδοξία, αλλά από ανδρεία και σωφροσύνη.

Διότι εκείνος μεν που υβρίζει, υφίσταται την υποψία των κατηγοριών αυτών· εκείνος όμως που υπομένει και σύρεται βιαίως και αγωνίζεται με επιείκεια, δεν θαυμάζεται μόνο ως ανδρείος, αλλά εξυμνείται εξίσου για τη σωφροσύνη και την επιείκειά του. Αυτό ακριβώς έπραξαν και εκείνοι τότε, επιδεικνύοντας και ανδρεία και απόλυτη επιείκεια, χωρίς να πράττουν τίποτα αποβλέποντας σε μισθό ή σε ανταπόδοση και ανταμοιβή. «Και αν δεν θελήσει», λένε, «να μας ελευθερώσει, τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε· διότι έχουμε ήδη λάβει τις αμοιβές, αφού αξιωθήκαμε να απαλλαγούμε από την ασέβεια, και για τον λόγο αυτό να κατακαούν τα σώματά μας». Έτσι λοιπόν κι εμείς, έχοντας ήδη την ανταπόδοση (διότι πράγματι την έχουμε, αφού αξιωθήκαμε να τον γνωρίσουμε, αφού αξιωθήκαμε να γίνουμε μέλη Χριστού), ας μην τα κάνουμε μέλη πόρνης. Διότι σε αυτό το φρικωδέστατο σημείο πρέπει να ολοκληρώσουμε τον λόγο, ώστε, διατηρώντας ακμαίο τον φόβο της απειλής, να παραμένουμε καθαρότεροι από τον χρυσό, γινόμενοι τέτοιοι εξαιτίας αυτού του φόβου.

Και τι θα συνέβαινε, εάν ο Παύλος, γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι δεν πρόκειται να πεθάνει, περιφρονούσε τους κινδύνους; Σε τι θα ήταν τότε αξιοθαύμαστος; Διότι έτσι ακόμη και ο πιο ράθυμος θα έμπαινε στη φωτιά, εάν έβρισκε κάποιον αξιόπιστο εγγυητή της ασφάλειάς του. Όμως οι τρεις παίδες δεν ήταν τέτοιοι· αλλά τι έκαναν; Άκουσε τι λένε: «Βασιλιά, υπάρχει Θεός στον ουρανό, ο οποίος θα μας ελευθερώσει από τα χέρια σου και από το καμίνι αυτό· αλλά και αν δεν το κάνει, ας σου είναι γνωστό ότι δεν λατρεύουμε τους θεούς σου και δεν προσκυνούμε τη χρυσή εικόνα που έστησες».

Δες, λοιπόν, το θαυμαστό γεγονός: αυτούς που έδεσαν οι άνθρωποι, αυτούς τους έλυσε το πυρ. Διότι, όπως ακριβώς εάν κάποιος παρέδιδε κάποιους στους υπηρέτες των φίλων του, και αυτοί, σεβόμενοι τη φιλία του κυρίου τους, όχι μόνο δεν τους κακοποιούν, αλλά και τους αποδίδουν πολλή τιμή· έτσι και το πυρ, επειδή αναγνώρισε ότι οι παίδες εκείνοι είναι φίλοι του Δεσπότη του, διέρρηξε τα δεσμά τους, και τους έλυσε και τους άφησε ελεύθερους, και μεταβλήθηκε σε έδαφος για αυτούς, και καταπατούνταν από αυτούς, και ευλόγως· διότι είχαν ριφθεί εκεί για τη δόξα του Θεού. Όσοι βρισκόμαστε σε θλίψεις, ας συγκρατούμε αυτά τα υποδείγματα. «Αλλά να», λέει κάποιος, «εκείνοι απαλλάχθηκαν από τη θλίψη, εμείς όμως όχι». Και δικαιολογημένα, διότι εκείνοι δεν εισήλθαν στην κάμινο με την προσδοκία ότι θα απαλλαγούν, αλλά με τη βεβαιότητα ότι θα πεθάνουν οριστικά· διότι άκουσέ τους τι λένε: «Υπάρχει Θεός στους ουρανούς, ο οποίος θα μας λυτρώσει· και εάν όχι, ας γίνει γνωστό σε εσένα, βασιλιά, ότι δεν λατρεύουμε τους θεούς σου και δεν προσκυνούμε τη χρυσή εικόνα που έστησας».

Διότι οδηγούνταν στο μέσο ολόκληρης της οικουμένης, όντας νέοι, αιχμάλωτοι και δούλοι, και με το που εμφανίστηκαν, ο βασιλιάς πετούσε αμέσως φωτιά από τα μάτια του. Στρατηγοί, ύπαρχοι, τοπάρχες και ολόκληρο το θέατρο του διαβόλου στεκόταν ολόγυρά τους, και ο ήχος των αυλών από παντού, των σαλπίγγων και κάθε είδους μουσικής, που υψωνόταν προς τον ουρανό, αντηχούσε στα αυτιά τους, ενώ το καμίνι αναζωπυρωνόταν σε απέραντο ύψος, και η φλόγα του άγγιζε τα σύννεφα, και τα πάντα ήταν γεμάτα φόβο και τρόμο. Όμως, τίποτε από αυτά δεν τους τρόμαξε· αλλά, περιγελώντας τα σαν να επρόκειτο για παιδιά που παίζουν, επιδείκνυαν την ανδρεία και την πραότητά τους, και υψώνοντας φωνή πιο λαμπρή από εκείνες τις σάλπιγγες, έλεγαν: «Ας σου γίνει γνωστό, βασιλιά». Διότι ούτε καν με ένα λόγο δεν ήθελαν να υβρίσουν τον τύραννο, αλλά μόνο να καταδείξουν την ευσέβειά τους. Γι' αυτό και δεν εκφώνησαν μακροσκελείς λόγους, αλλά με συντομία αποδεικνύουν τα πάντα: «Διότι υπάρχει», λένε, «Θεός στον ουρανό ικανός να μας διασώσει».

Τι μου δείχνεις το πλήθος; Τι το καμίνι; Τι τα ακονισμένα ξίφη; Τι τους φοβερούς δορυφόρους; Ανώτερος και δυνατότερος από όλα αυτά είναι ο Δεσπότης μας. Έπειτα, αναλογιζόμενοι ότι ενδέχεται ο Θεός να θελήσει και να παραχωρήσει να καούν, ώστε, εάν συμβεί αυτό, να μη φανεί ότι ψεύδονται, προσθέτουν και τούτο, λέγοντας ότι εάν δεν γίνει αυτό, ας είναι γνωστό σε εσένα ότι δεν λατρεύουμε τους θεούς σου.

Και το σπουδαιότερο βέβαια είναι τούτο: ότι, παρόλο που ανατράφηκε μέσα σε πολλή τρυφή, και δεν προερχόταν από αλιείς και τελώνες και από ανθρώπους που ζούσαν φτωχικά, αλλά είχε απολαύσει τόσο μεγάλη τιμή, υπέφερε όλα όσα υπέφερε. Και εκείνο που φαινόταν να είναι το πιο δυσβάσταχτο για τους αποστόλους, το ίδιο υπέμεινε και αυτός: το να μισείται από φίλους, από οικέτες, από εχθρούς, από εκείνους που είχαν ευεργετηθεί. Και την ιερή άγκυρα, και το απάνεμο λιμάνι (που ήταν αυτό το οποίο είχε ειπωθεί στους αποστόλους, το «ένεκεν εμού»), αυτό δεν είχε τη δυνατότητα να το δει. Θαυμάζω και τους τρεις παίδες, επειδή αψήφησαν το καμίνι, επειδή ορθώθηκαν απέναντι στον τύραννο. Αλλά άκουσε τι λένε: «Τους θεούς σου δεν λατρεύουμε, και την εικόνα που έστησες δεν την προσκυνούμε». Αυτό ήταν η μεγαλύτερη παρηγοριά για αυτούς, το ότι γνώριζαν δηλαδή καθαρά πως, ό,τι κι αν έπασχαν, τα υπέφεραν όλα για τον Θεό. Αυτός, αντίθετα, δεν γνώριζε ότι αυτά ήταν αγωνίσματα και πάλη· διότι αν το γνώριζε, δεν θα αισθανόταν καν τα όσα του συνέβαιναν. Όταν, λοιπόν, άκουσε (τον Θεό να λέει): «Νομίζεις ότι σου συμπεριφέρθηκα έτσι για κάποιον άλλον λόγο, παρά για να αναδειχθείς δίκαιος;», αναλογίσου πώς αμέσως ανακουφίστηκε από έναν απλό λόγο· πώς ταπείνωσε τον εαυτό του· πώς θεώρησε ότι δεν είχε καν υποφέρει όσα υπέφερε, λέγοντας τα εξής: «Γιατί πλέον να κρίνομαι, ενώ νουθετούμαι και ελέγχομαι από τον Κύριο, ακούγοντας τέτοια λόγια, εγώ που δεν είμαι τίποτα;» Και πάλι: «Προηγουμένως σε άκουγα μόνο με την ακοή των αυτιών μου· τώρα όμως το μάτι μου σε είδε· γι' αυτό απαξίωσα τον εαυτό μου και έλιωσα· και θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη».

Διότι, εάν γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι δεν θα πάθουμε τίποτα το δεινό, επιχειρούσαμε έτσι τα πνευματικά έργα, δεν θα φαινόταν ότι κάνουμε κάτι το σπουδαίο, έχοντας ένα τέτοιο εχέγγυο ασφάλειας. Τώρα, όμως, ακριβώς γι' αυτό είναι προπάντων αξιοθαύμαστοι όσοι πράττουν τέτοια έργα, επειδή, αν και προβλέπουν και κινδύνους και ζημίες και θανάτους και μύρια κακά, παρ' όλα αυτά δεν εγκαταλείπουν τέτοια κατορθώματα, ούτε γίνονται πιο διστακτικοί λόγω της προσδοκίας των φόβων. Όπως ακριβώς, λοιπόν, έλεγαν οι τρεις παίδες: «Υπάρχει Θεός στον ουρανό που έχει τη δύναμη να μας διασώσει· αλλά και αν δεν το κάνει, ας γίνει γνωστό σε εσένα, βασιλιά, ότι εμείς δεν λατρεύουμε τους θεούς σου και δεν προσκυνούμε τη χρυσή εικόνα που έστησες». Έτσι και εσύ, λοιπόν, όταν πρόκειται να αναλάβεις κάποιο έργο κατά Θεόν, να προβλέπεις πολλούς κινδύνους, πολλές ζημίες, πολλούς θανάτους· και να μην παραξενεύεσαι, ούτε να ταράζεσαι όταν συμβαίνουν αυτά. Διότι, λέει η Γραφή: «Τέκνο μου, εάν προσέρχεσαι να δουλεύσεις τον Κύριο, ετοίμασε την ψυχή σου για πειρασμό».

Τι έκανε λοιπόν ο βασιλιάς; Διέταξε να τους φέρουν στη μέση, ώστε να τους τρομοκρατήσει από παντού. Αλλά τίποτα δεν τους πτόησε: ούτε ο θυμός του βασιλιά, ούτε το ότι βρέθηκαν απομονωμένοι ανάμεσα σε τόσους πολλούς, ούτε η φωτιά που έβλεπαν, ούτε οι σάλπιγγες που ηχούσαν, ούτε όλοι όσοι τους κοίταζαν με πύρινο βλέμμα· αντίθετα, αφού τα χλεύασαν όλα αυτά, σαν να επρόκειτο να πέσουν σε δροσερή πηγή νερών, μπήκαν στο καμίνι, υψώνοντας εκείνη τη μακάρια φωνή: «Τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε, και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν την προσκυνούμε». Και δεν ανέφερα τυχαία αυτήν την ιστορία, αλλά για να μάθετε ότι, έστω κι αν υπάρξει βασιλικός θυμός, έστω επιβουλή στρατιωτών, έστω φθόνος εχθρών, έστω αιχμαλωσία, έστω ερημιά, έστω φωτιά, έστω καμίνι, έστω μύρια δεινά, τίποτα δεν θα μπορέσει να καταβάλει ούτε να φοβίσει τον δίκαιο. Διότι, αν τότε που ο βασιλιάς ήταν ασεβής, οι νεανίσκοι δεν τρόμαξαν από τον θυμό του τυράννου, πολύ περισσότερο εμείς οφείλουμε να έχουμε θάρρος, έχοντας φιλάνθρωπο και ήμερο βασιλιά, και να χρωστάμε ευγνωμοσύνη στον Θεό για αυτήν τη θλίψη, έχοντας μάθει από όσα ειπώθηκαν ότι οι θλίψεις καθιστούν λαμπρότερους, και ενώπιον του Θεού και ενώπιον των ανθρώπων, εκείνους που γνωρίζουν να τις υπομένουν γενναία.

Πριν από αυτό, όταν είπαν, «Τους θεούς σου δεν λατρεύουμε», εξάφθηκε από οργή περισσότερο και από το καμίνι· τώρα όμως, επειδή με τα ίδια τους τα έργα το δίδαξαν αυτό, όχι μόνο δεν αγανάκτησε, αλλά και τους επαίνεσε και τους θαύμασε, διότι τον παράκουσαν.

Δεν είπε τίποτε τέτοιο στον εαυτό του, αλλά ούτε και δυσφόρησε, ούτε θρήνησε λέγοντας: «Ωραίες ανταμοιβές λαμβάνω εγώ, που μελετώ τον νόμο Του ημέρα και νύχτα, εγώ, που βρισκόμουν σε τέτοιο αξίωμα και έγινα πιο ταπεινός από όλους· εγώ, που λυπήθηκα τους εχθρούς μου, παραδόθηκα στα χέρια ενός ακόλαστου παιδιού». Τίποτε τέτοιο δεν είπε, ούτε καν το σκέφθηκε, αλλά τα υπέμεινε όλα με φιλοσοφία, έχοντας μία μόνο παρηγοριά για όσα συνέβαιναν: το ότι αυτά γίνονταν εν γνώσει του Θεού. Όπως ακριβώς έλεγαν και οι τρεις παίδες: «Και αν όχι, ας σου είναι γνωστό, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε, και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν την προσκυνούμε». Αν όμως κάποιος τους έλεγε: «Και με ποια ελπίδα πεθαίνετε; Τι προσδοκάτε και τι ελπίζετε μετά τον θάνατο, μετά τη φωτιά;» (διότι δεν υπήρχε ακόμη τότε η προσδοκία της αναστάσεως), θα άκουγε την εξής απάντηση: «Αυτή είναι για εμάς η μεγαλύτερη ανταπόδοση, το να πεθάνουμε για τον Θεό». Έτσι λοιπόν και εκείνος θεωρούσε ως τη μεγαλύτερη παρηγοριά του αυτό, το ότι ο Θεός, αν και τα γνώριζε αυτά, δεν τα εμπόδισε. Διότι και ένας εραστής χίλιες φορές θα προτιμούσε να σφαγιαστεί για την αγαπημένη του, παρόλο που δεν προσδοκά τίποτε από εκείνη μετά τον θάνατο. Έτσι ακριβώς πρέπει και εμείς να τα υπομένουμε όλα, όχι με την προσδοκία της Βασιλείας, ούτε με καμία άλλη ελπίδα για τα μελλοντικά αγαθά, αλλά για χάρη του ίδιου του Θεού. Όμως, υπάρχουν τόσο πολλοί που έχουν πλέον καταπέσει και είναι τόσο ράθυμοι, ώστε δεν επιθυμούν την αρετή ούτε καν με την προοπτική της ανταμοιβής.

Διότι εάν ο διάβολος, που είναι γεμάτος από τόση κακία, αφού έθεσε σε κίνηση όλα τα όργανά του και εξαπέλυσε όλα τα βέλη του, και άδειασε με μεγάλη υπερβολή και στο σπίτι του δικαίου και στο σώμα του όλα τα κακά που υπήρχαν στους ανθρώπους, δεν έβλαψε καθόλου τον άνδρα, αλλά μάλλον τον ωφέλησε περισσότερο· πώς θα μπορέσουν κάποιοι να κατηγορούν τον τάδε και τον τάδε, ότι δήθεν αδικήθηκαν από αυτούς, και όχι από τον ίδιο τους τον εαυτό; Θαυμάζεις τους τρεις παίδες; Πράγματι, και εγώ τους θαυμάζω, διότι αψήφησαν το καμίνι, διότι εναντιώθηκαν στον τύραννο λέγοντας: «Τους θεούς σου δεν λατρεύουμε, και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν προσκυνούμε». Αλλά γι' αυτούς αποτελούσε μέγιστη παρηγοριά το να γνωρίζουν σαφώς ότι για τον Θεό τα υποφέρουν όλα, οτιδήποτε κι αν πάθουν. Εκείνος όμως ο μακάριος δεν γνώριζε ότι αυτά που έπαθε ήταν αγωνίσματα και πάλη· διότι, εάν το γνώριζε, δεν θα αισθανόταν καθόλου τον πόνο των όσων του συνέβαιναν. Όταν λοιπόν άκουσε: «Νομίζεις ότι σου συμπεριφέρθηκα έτσι για άλλο λόγο, εκτός από το να αναδειχθείς δίκαιος;», αναλογίσου πώς αμέσως ανακουφίστηκε από έναν απλό λόγο, πώς ταπείνωσε τον εαυτό του, πώς θεώρησε ότι δεν έπαθε τίποτα από όσα είχε υποφέρει, λέγοντας τα εξής: «Γιατί κρίνομαι ακόμη, νουθετούμενος και ελεγχόμενος από τον Κύριο, ακούγοντας τέτοια λόγια, ενώ εγώ δεν είμαι τίποτα;». Ας μιμηθούμε, λοιπόν, ο καθένας μας την ευλάβεια αυτού του αγίου, αφού μάθαμε πόσα καλά βλαστάνουν από την υπομονή.

Αλλά τίποτε από αυτά δεν είπε. Και το ακόμη μεγαλύτερο και πιο θαυμαστό είναι ότι, ενώ εκείνος περιπλανιόταν και είχε εκπέσει από όλα, του επιτέθηκε κάποιος Σεμεΐ, άνθρωπος πονηρός και μιαρός, αποκαλώντας τον αιμοσταγή και ασεβή και λέγοντάς του μύρια κακά· και ούτε έτσι εξαγριώθηκε. Απεναντίας, όταν ο στρατηγός του ζήτησε να του επιτραπεί να περάσει απέναντι και να του κόψει το κεφάλι, όχι μόνο δεν του το επέτρεψε, αλλά και δυσαρεστήθηκε, λέγοντας: «Τι υπάρχει κοινό ανάμεσα σε εμένα και σε σένα, υιέ της Σαρουΐας; Αφήστε τον να καταριέται, ώστε να δει ο Κύριος την ταπείνωσή μου και να μου ανταποδώσει αγαθά αντί για την κατάρα του». Βλέπεις πώς γνωρίζει ο δίκαιος ότι το να υπομένει κανείς γενναία τις λοιδορίες γίνεται αφορμή για μεγαλύτερη ευδοκίμηση; Διότι έτσι έχουν τα πράγματα· όταν, αφού λοιδορηθούμε και υποστούμε μύρια δεινά, υπομένουμε γενναία αυτούς που μας ονειδίζουν, προσελκύουμε σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό την εύνοια του Θεού. Θέλησε και ο Μωυσής να βοηθήσει κάποιον που αδικούταν, και αντιμετώπισε έσχατο κίνδυνο, και εξορίστηκε από την πατρίδα του· και ο Θεός το επέτρεψε, για να μάθεις εσύ την υπομονή των αγίων. Διότι, εάν γνωρίζαμε εκ των προτέρων ότι δεν πρόκειται να πάθουμε κανένα δεινό και με αυτόν τον τρόπο καταπιανόμασταν με τα πνευματικά πράγματα, θα φαινόταν ότι δεν κάνουμε τίποτε το σπουδαίο. Αυτό έλεγαν και οι τρεις παίδες: «Υπάρχει Θεός στον ουρανό ικανός να μας ελευθερώσει από τα χέρια σου· αλλά και αν όχι, ας σου είναι γνωστό, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε, και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν την προσκυνούμε».

Τίποτε τέτοιο δεν είπε, ούτε καν το σκέφθηκε· αντίθετα, τα υπέμεινε όλα με φιλοσοφία, έχοντας μόνο μία παρηγοριά στα όσα συνέβαιναν: την πεποίθηση ότι αυτά γίνονται εν γνώσει του Θεού. Και όπως ακριβώς οι τρεις παίδες, ενώ βρίσκονταν στο καμίνι, έλεγαν: «Και εάν όχι, ας σου είναι γνωστό, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν λατρεύουμε και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν προσκυνούμε».

Γι' αυτόν τον λόγο έλεγαν: «Υπάρχει Θεός στον ουρανό ικανός να μας ελευθερώσει· και αν πάλι όχι, ας σου είναι γνωστό, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε». Μας είναι αρκετός ο μισθός, λέει, το ότι πεθαίνουμε για τον Θεό. Και αυτά τα έπρατταν, και επιδείκνυαν τόσο μεγάλη αρετή, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τίποτα από όσα θεωρούνται ανθρώπινα συμβατικά.

Διότι εδώ ακριβώς ολοκληρώθηκε ολόκληρο το τρόπαιό τους και, με το που ρίχτηκαν όλοι μαζί στο καμίνι, τους τοποθετήθηκε το στεφάνι. Και αυτό άρχισε να πλέκεται από εκείνα τα λόγια, ακόμη και πριν από την έκβαση των γεγονότων, τα οποία έλεγαν με πολλή παρρησία και ελευθερία λόγου προς τον βασιλιά, όταν οδηγήθηκαν στο μέσον. «Δεν έχουμε ανάγκη εμείς να σου αποκριθούμε σχετικά με αυτό το ζήτημα. Διότι ο Θεός μας, ο Οποίος βρίσκεται στους ουρανούς και Τον οποίο εμείς λατρεύουμε, είναι ικανός να μας ελευθερώσει από το καμίνι της φλεγόμενης φωτιάς· και από τα χέρια σου, βασιλιά, θα μας σώσει· ακόμη όμως και αν δεν το κάνει, ας γίνει γνωστό σε σένα ότι τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν την προσκυνούμε». Εξαιτίας αυτών των λόγων τους ανακηρύσσω νικητές, καθώς με αυτά κατέκτησαν το βραβείο της νίκης και έτρεξαν προς το λαμπρό στεφάνι του μαρτυρίου, προσθέτοντας στην ομολογία των λόγων τους και αυτή των έργων.

Δεν είπε μέσα του: «Εγώ, που ζω με αρετή, είμαι φτωχός, ενώ αυτός, που ζει μέσα στην αδικία, πλουτίζει· δούλοι παραστέκονταν σε αυτόν προσφέροντας αδιάκοπη υπηρεσία· αυτός μακαρίζεται από τους ανθρώπους, ενώ ο άλλος θεωρούνταν αξιοθρήνητος· μάγειροι τον υπηρετούσαν με ποικίλη τέχνη, αρτοποιοί, αρχιαρτοποιοί· λουτρά στην πόλη, και λουτρά στην ύπαιθρο, και κήποι και παράδεισοι». Αυτός καθημερινά απολάμβανε υπερβολικά τις τιμές· η γη του προσέφερε τους καρπούς της άφθονα, και αυτός δεν έδινε μερίδιο στους ενδεείς· τα δέντρα, βαρυφορτωμένα από τους καρπούς, έβλεπαν προς τη γη, και εκείνος από το βάρος των κακιών του δεν ανέβλεπε προς τον ουρανό. Ο Λάζαρος όμως καθόταν ολομόναχος, αποκρούοντας με την υπομονή τη ζάλη της φτώχειας. Είδες την υπομονή του δικαίου; Είδες τη σκληρότητα του πλουσίου; Είδες την καρτερία του φτωχού; Είδες την απανθρωπιά του πλουσίου; Είδατε τι είδους ανταμοιβή άνθισε από την υπομονή; Δες μου και τους τρεις παίδες που παρέμεναν στο καμίνι, και που καταπατούσαν το καμίνι σαν να ήταν λεπτός αέρας χάρη στην υπομονή τους, πώς αυτοί οι νέοι τόλμησαν να αψηφήσουν ένα τόσο μεγάλο βασανιστήριο, και δεν υπολόγισαν την απειλή της φλόγας, ούτε όσα πικρά βασανιστήρια επρόκειτο να τους βρουν; Αντιθέτως, ήταν τόσο υψηλό το φρόνημα της υπομονής τους, ώστε να λένε: «Και αν όχι, ας είναι γνωστό σε εσένα, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε, και τη χρυσή εικόνα, την οποία έστησες, δεν την προσκυνούμε».

Ανάγνωσέ μου την κοσμοποιία και θα βρεις σε αυτήν: Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη. Έπειτα, στη συνέχεια, παρουσιάζει την κτίση. Έτσι και οι παίδες, γνωρίζοντας τον νόμο και έχοντας επίγνωση του Θεού, έλεγαν τα εξής: Ευλογείτε, ουρανοί, τον Κύριο, άστρα του ουρανού, τον Κύριο, όλα τα ύδατα πάνω από τον ουρανό, τον Κύριο, ήλιε και σελήνη, τον Κύριο. Και πρόσεξε το θαυμαστό που ακολουθεί ύστερα από όλα αυτά: Ευλογείτε, Ανανία, Αζαρία, Μισαήλ, τον Κύριο. Διότι, όπως ακριβώς στην κοσμοποιία ο νομοθέτης, ιστοριογραφώντας, έλεγε μετά την ολοκλήρωση της δημιουργίας της κτίσης: Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσή μας· έτσι και αυτοί, συμπληρώνοντας την υμνολογία τελευταίοι από όλους, λένε στη συνέχεια: Ευλογείτε, Ανανία, Αζαρία, Μισαήλ, τον Κύριο. Είδες την υπομονή των δικαίων; Είδες το στεφάνι που πλέκεται; Είδες την ισχύ των ανδρείων νέων; Είδες τον ζήλο που είναι σφοδρότερος από το πυρ; Είδες στόμα ομοδίαιτο με τους αγγέλους; Είδες γλώσσα συλλειτουργό των αγγέλων; Είδες υπομονή αθλητών; Δεν δείλιασαν μπροστά στον θάνατο, δεν αλλοιώθηκε το πρόσωπό τους εξαιτίας της επικείμενης τιμωρίας τους, αλλά φαιδροί και ολόλαμπροι στην όψη έλεγαν: Ειδάλλως, ας σου είναι γνωστό, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε, και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν την προσκυνούμε. Είδες πώς παντού η υπομονή γίνεται πρόξενος της βασιλείας των ουρανών;

Τίποτε δεν είναι πολυτιμότερο από την ψυχή· και ούτε εκείνοι που έφτασαν στο έσχατο όριο της μωρίας δεν το αγνόησαν αυτό. Διότι τίποτε δεν είναι αντάξιο της ψυχής, όπως είπε και κάποιος από τους θύραθεν ποιητές. Γνωρίζω ότι δεν έχεις αποδυναμωθεί διεξάγοντας την πάλη εναντίον του πονηρού, γνωρίζω ότι στέκεσαι στο μέσο της φλόγας των ηδονών· αλλά, εάν πεις στον εχθρό ότι δεν λατρεύουμε τις ηδονές σου και δεν προσκυνούμε τη ρίζα όλων των κακών σου, και εάν στρέψεις το βλέμμα σου προς τα άνω, ο Σωτήρας θα διασκορπίσει γρήγορα τη φλόγα, και θα κατακάψει εκείνους που σε έριξαν στη φωτιά, ενώ σε εσένα, στο μέσο του καμινιού, θα αποστείλει νεφέλη και δροσιά και άνεμο που θα φυσά απαλά, ώστε η φωτιά να μην αγγίξει ούτε τους λογισμούς σου ούτε τη συνείδησή σου· αρκεί μόνο να μην κατακάψεις ο ίδιος τον εαυτό σου. Διότι, πολλές φορές, όλα τα όπλα και οι πολιορκητικές μηχανές αυτών που επιτίθενται από έξω δεν μπόρεσαν να καταστρέψουν τις οχυρωμένες πόλεις, η προδοσία όμως ενός ή δύο από τους πολίτες που κατοικούν μέσα τις παρέδωσε στους εχθρούς αμαχητί. Έτσι και τώρα, ας μην σε προδώσει κανένας από τους εσωτερικούς σου λογισμούς, και αν ακόμη ο εχθρός επιστρατεύσει από έξω αμέτρητες μηχανές, μάταια θα τις επιστρατεύσει.

ΜΕ'. Σχετικά δε με το να απαρνηθώ τον Χριστό και να ασπαστώ τον ελληνικό βίο, αυτό θα σου απαντήσω, δανειζόμενος τη φωνή των τριών παίδων επί Ναβουχοδονόσορα: Ας σου είναι γνωστό, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν λατρεύω, και τη χρυσή εικόνα του αγαπημένου σου Απόλλωνα ποτέ δεν πρόκειται να προσκυνήσω. Όσο για το ότι χλεύασες τον μακάριο Κωνσταντίνο, τον ανώτερο από όλους τους βασιλείς, και το γένος του, αποκαλώντας τον εχθρό των δικών σου θεών, μανιακό, αιμοσταγή και λουσμένο στο αίμα των συγγενών του, αυτά θα σου απαντήσω προς υπεράσπισή του: ότι μάλλον ο πατέρας σου Κωνστάντιος και οι αδελφοί του ξεκίνησαν το αδίκημα, όταν του ετοίμασαν θανατηφόρο δηλητήριο και του προξένησαν ολέθριο θάνατο, χωρίς να έχουν υποστεί καμία απολύτως αδικία από αυτόν. Εκείνος δε τη γυναίκα του Φαύστα πολύ δίκαια τη σκότωσε, επειδή μιμήθηκε την αρχαία Φαίδρα και διέβαλε τον γιο του Πρίσκο [Κρίσπο], ισχυριζόμενη ότι έτρεφε ερωτικά αισθήματα για αυτήν και επιχείρησε να τη βιάσει, όπως ακριβώς και εκείνη διέβαλε τον Ιππόλυτο, τον γιο του Θησέα· και έτσι, σύμφωνα με τους νόμους της φύσης, ως πατέρας πήρε εκδίκηση για τον γιο του.

Είδες πόσους ασπασμούς και προσκυνήσεις σου αποδείξαμε από τις Γραφές, οι οποίες δεν επιδέχονται καμία κατάκριση; Και εσύ από τη μια πλευρά, ασπαζόμενος καθημερινά τη σύζυγό σου, η οποία ίσως είναι άσεμνη και εμπαθής, παραμένεις ακατάκριτος, αν και ο Θεός πουθενά δεν σου έχει δώσει εντολή για σωματικό ασπασμό γυναίκας. Εμένα όμως, όταν με δεις να ασπάζομαι την εικόνα του Χριστού ή της πανάμωμης μητέρας Του ή κάποιου άλλου δικαίου, αμέσως αγανακτείς, βλασφημείς, απομακρύνεσαι και μας αποκαλείς ειδωλολάτρες. Έπειτα δεν ντρέπεσαι; Πες μου. Δεν φρίττεις; Δεν τρέμεις; Δεν κοκκινίζεις, βλέποντάς με καθημερινά σε όλη την οικουμένη να καταστρέφω τους ναούς των ειδώλων και να οικοδομώ ναούς των μαρτύρων; Αν προσκυνούσα τα είδωλα, γιατί τιμώ τους μάρτυρες που τα κατέστρεψαν; Αν τιμώ και δοξάζω τα ξύλα ως θεούς, πώς τιμώ και δοξάζω τους μάρτυρες που κατέστρεψαν τα ξύλινα ξόανα; Αν δοξάζω τις πέτρες ως θεούς, πώς τιμώ και προσκυνώ τους μάρτυρες και τους αποστόλους που συνέτριψαν και εξολόθρευσαν τα λίθινα αγάλματα; Πώς τιμώ, επαινώ, ανεγείρω ναούς και τελώ εορτές για τους τρεις παίδες στη Βαβυλώνα, οι οποίοι δεν προσκύνησαν τη χρυσή εικόνα; Όντως, μεγάλη είναι η πώρωση των ανόμων. Αληθινά, μεγάλη είναι η τύφλωση των Ιουδαίων, μεγάλη η αναίδεια, μεγάλη η ασέβεια· αδικείται από αυτούς η αλήθεια, ο Θεός υβρίζεται από τη γλώσσα των αχάριστων Ιουδαίων.

ΙΗ'. Και ανεξάρτητα, λέει, από εκείνα τα επουράνια, αν κρίνεις τους αγίους από τα παρόντα, δεν θα διστάσεις να πεις ότι είναι ανώτεροι από όλους. Ας κριθεί λοιπόν ως εξής: Όταν ο Ναβουχοδονόσορ, που κυβερνούσε τη Βαβυλώνα, συγκέντρωσε όλα τα έθνη που του υποτάσσονταν για να προσκυνήσουν την εικόνα που είχε κατασκευάσει· και από τον Θεό αυτό οικονομήθηκε πάνσοφα, ώστε και η αρετή των παίδων να γίνει σε όλους γνωστή, και να μάθουν όλοι ότι ένας είναι ο αληθινός Θεός, ο οποίος κατοικεί στους ουρανούς· τρεις παίδες, αν και αιχμάλωτοι οι ίδιοι και στερημένοι την ελευθερία τους, μίλησαν με παρρησία σε αυτόν. Και ενώ όλοι προσκυνούσαν με μεγάλο φόβο, και δεν τολμούσαν τίποτε άλλο παρά να υπακούουν, αλλά σαν άφωνα κτίσματα σύρονταν, αυτοί απείχαν τόσο πολύ από το να πάθουν τα ίδια με τους άλλους, ώστε δεν ήθελαν ούτε η ευσέβειά τους να αγνοηθεί, ούτε ανέχονταν να περάσουν απαρατήρητοι, αλλά έλεγαν ώστε να τους ακούσουν όλοι: Τους θεούς σου δεν λατρεύουμε, και την χρυσή εικόνα που έστησες δεν προσκυνούμε. Και όταν αυτούς προς τιμωρία τους παρέλαβε εκείνο το φοβερό καμίνι, δεν έδειξε τη δική του ενέργεια, αλλά σαν να τους σεβάστηκε και αυτό, τους διαφύλαξε αλώβητους από κάθε κακό, και όλοι, ακόμη και ο ίδιος ο βασιλιάς, μέσω αυτών γνώρισαν τον αληθινό Θεό.

Γι' αυτό, προβάλλει τους τρεις παίδες, Ανανία, Αζαρία και Μισαήλ, οι οποίοι διαβλήθηκαν στον βασιλιά, ότι «δεν προσκυνούν τη χρυσή εικόνα που έστησες». Οδηγούνται, λοιπόν, οι τρεις παίδες στο μέσο. Ερωτώνται από τον βασιλιά: «Είναι αλήθεια, Σεδράχ, Μισάχ και Αβδεναγώ, ότι δεν λατρεύετε τους θεούς μου και δεν προσκυνάτε τη χρυσή εικόνα που έστησα;» Με παρρησία αποκρίνονται στον βασιλιά: «Εμείς τους θεούς σου δεν λατρεύουμε και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν προσκυνούμε. Ρίξε μας στο καμίνι του πυρός. Διότι υπάρχει Θεός στον ουρανό, ο οποίος θα μας λυτρώσει από το πυρ και θα μας γλιτώσει από τα χέρια σου, βασιλιά, και αν όχι—ας σου είναι γνωστό, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν λατρεύουμε». Δες, λοιπόν, εδώ, όλοι ήταν εναντίον τους: λαοί, έθνη, μεγιστάνες, βασιλείς, όλοι στέκονταν απέναντί τους, και ολόκληρη η ορατή κτίση και η αόρατη των πονηρών δυνάμεων ήταν εναντίον τους, και όμως τρεις παίδες νίκησαν ολόκληρη την ορατή και αόρατη κτίση. Δες πόση δύναμη υπάρχει στους δούλους του Θεού. Διότι, αφού ρίχτηκαν στο καμίνι του πυρός, διασχίστηκαν οι φλόγες και αυτοί διαφυλάχθηκαν αβλαβείς χάρη στην τέλεια πίστη τους προς τον Θεό, και έτσι εξήλθαν σώοι από το καμίνι, κερδίζοντας τη νίκη κατά πάντων. Αναφώνησε, επομένως, για αυτούς ολόκληρη η επουράνια εκκλησία των αγγέλων και των αγίων δυνάμεων, βλέποντάς τους νικητές.

Δεν θα λύσετε το σθένος το οποίο περιέσφιξε η πίστη· διότι δεν είναι αυτή η κάμινος· ο Θεός βρίσκεται ψηλά και δύναται να μας λυτρώσει, και εάν δεν θελήσει να μας διασώσει, πεθαίνουμε ψάλλοντας: Τάχυνον... Διότι δεν μας επιφέρει καμία μομφή το να πεθάνουμε κατ' αυτόν τον τρόπο υπέρ του αθανάτου Χριστού, ο οποίος καθιστά τους θνητούς αθάνατους. Εάν για τον Ναβουχοδονόσορα πολλές φορές προτιμήσαμε να κινδυνεύσουμε και να σφαγιαστούμε, πόσο μάλλον για τον Θεό μας;

Γι' αυτό σας παρακαλώ, σταθείτε εδραίοι και αμετακίνητοι, ο καθένας σας στον κανόνα της ασκήσεως, στην καθημερινή σας πνευματική εργασία. Γνωρίζετε πώς βάλλοντας μας κατατοξεύει από μέσα και από έξω· περικυκλώνοντάς μας επικίνδυνα και ολέθρια με τους ερεθισμούς, τις πυρίφλεκτες κινήσεις, τις καταστροφικές ηδονές, τους συγκλονισμούς και τις αναταράξεις, την ταραχή της καρδιάς από όλα αυτά, καίγοντας και φλογίζοντας τα πάθη, και, για να μιλήσω όπως οι Χαλδαίοι, υποβάλλοντας ως νάφθα, πίσσα, στουπί και κληματαριές τους φλογώδεις λογισμούς και αναζωπυρώνοντας το καμίνι στις σαράντα εννέα πήχεις, όπως λέγεται. Ποιος λοιπόν θα μπορέσει να ξεφύγει; Ποιος είναι εκείνος που δεν προσκυνά τη χρυσή εικόνα και δεν κάμπτει το γόνατο στον Βάαλ; Ποιος είναι αυτός που λέει, «δεν λατρεύουμε τους θεούς σου, και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν την προσκυνούμε»; Αλλά εκείνος, ο οποίος διαφυλάσσει τον εαυτό του αγνό και, με τη συμμαχία της εξομολογήσεως, κατασβήνει αυτήν την κάμινο και την κάνει εντελώς στάχτη, όσες φορές και αν ανάψει μέσα στην ημέρα. Διότι εδώ βρίσκεται και η δοκιμασία της νίκης, και είναι μακάριος, διότι μαζί με τους Τρεις Παίδες λαμβάνει τον στέφανο της ομολογίας και της αθλήσεως.