Πατερικές αναφορές στο ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ 15:9

Του εν αγίοις πατρός ημών Βασιλείου, αρχιεπισκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας, εις το «Πρόσεχε σεαυτώ». Τη χρήση του λόγου μάς έδωσε ο Θεός που μας δημιούργησε, ώστε να αποκαλύπτουμε ο ένας στον άλλον τις βουλές των καρδιών μας, και λόγω του κοινωνικού χαρακτήρα της φύσης μας να μεταδίδει ο καθένας στον πλησίον του τα βουλεύματά του, εξάγοντάς τα από τα κρύφια της καρδιάς σαν από κάποια ταμεία. Διότι, εάν ζούσαμε με γυμνή την ψυχή, θα επικοινωνούσαμε αμέσως μεταξύ μας μέσω των νοημάτων. Επειδή όμως η ψυχή μας επεξεργάζεται τις έννοιες ενώ καλύπτεται από τη σάρκα σαν κάτω από παραπέτασμα, έχει ανάγκη από λέξεις και ονόματα για να φανερώνει προς τα έξω όσα βρίσκονται κρυμμένα στο βάθος της.

Πρόσεχε τον εαυτό σου, μήπως τυχόν υπάρξει κρυφός λόγος στην καρδιά σου που να αποτελεί ανόμημα. Εμείς οι άνθρωποι είμαστε επιρρεπείς στις αμαρτίες της διανοίας. Γι' αυτό Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας, επειδή γνωρίζει ότι το μεγαλύτερο μέρος της αμαρτίας συντελείται στην ορμή της προθέσεως, μας παρήγγειλε πρωτίστως την καθαρότητα του ηγεμονικού μέρους της ψυχής. Διότι εκείνο με το οποίο αμαρτάνουμε πάρα πολύ εύκολα, αυτό ακριβώς αξίωσε να έχει μεγαλύτερη φρούρηση και επιμέλεια. Διότι, όπως ακριβώς οι πιο προνοητικοί από τους ιατρούς προφυλάσσουν από νωρίς με προληπτικές συμβουλές τα πιο αδύναμα σώματα, έτσι και ο κοινός κηδεμόνας και αληθινός ιατρός των ψυχών, οχύρωσε εκ των προτέρων με ισχυρότερες προφυλάξεις εκείνο το μέρος μας που είδε να είναι το πιο ολισθηρό προς την αμαρτία. Διότι οι πράξεις που τελούνται μέσω του σώματος έχουν ανάγκη και από χρόνο και από ευκαιρία και από κόπους και από συνεργούς και από την υπόλοιπη χορηγία.

Οι δε κινήσεις της διανοίας ενεργούνται άχρονα, επιτελούνται άκοπα, σχηματίζονται χωρίς εξωτερική πράξη, και κάθε καιρό τον βρίσκουν κατάλληλο. Και πού, κάποιος από τους σοβαρούς και συνοφρυωμένους από σεμνοφάνεια, ο οποίος εξωτερικά περιβάλλεται το προσωπείο της σωφροσύνης, ενώ κάθεται πολλές φορές ανάμεσα σε ανθρώπους που τον μακαρίζουν για την αρετή του, δραπέτευσε με τη διάνοιά του προς τον τόπο της αμαρτίας μέσα από την αόρατη κίνηση της καρδιάς του. Είδε με τη φαντασία του αυτά που επιδιώκει, ανέπλασε νοερά κάποια απρεπή συναναστροφή, και γενικώς, αφού ζωγράφισε στον εαυτό του ολοκάθαρα την ηδονή μέσα στο κρυφό εργαστήριο της καρδιάς του, διέπραξε εσωτερικά την αμαρτία χωρίς μάρτυρες, άγνωστη σε όλους, μέχρι να έλθει Εκείνος που αποκαλύπτει τα κρυφά του σκότους και φανερώνει τις βουλές των καρδιών. Πρόσεχε, λοιπόν, μήπως ποτέ γεννηθεί στην καρδιά σου κάποιος κρυφός και άνομος λογισμός. Διότι εκείνος που κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του. Επειδή οι μεν πράξεις του σώματος εμποδίζονται από πολλά, εκείνος όμως που αμαρτάνει νοερά, ολοκληρώνει την αμαρτία του με την ταχύτητα των λογισμών.

Εκεί λοιπόν όπου το παράπτωμα είναι οξύ, ταχεία μας έχει δοθεί και η προφύλαξη. Διότι προειδοποιεί: πρόσεξε μήπως γεννηθεί ποτέ στην καρδιά σου κρυφός, άνομος λογισμός. Μάλλον όμως ας αναδράμουμε στην ίδια την αρχή του λόγου. «Πρόσεχε τον εαυτό σου», λέει. Το καθένα από τα ζώα έχει λάβει έμφυτα από τον Θεό, που δημιούργησε τα πάντα, τα εφόδια για την προφύλαξη της δικής του συστάσεως. Και θα διαπίστωνες, αν παρατηρούσες με προσοχή, ότι τα περισσότερα από τα άλογα ζώα διαθέτουν αδίδακτη την αποστροφή προς ό,τι τα βλάπτει, ενώ παράλληλα, από κάποια φυσική έλξη, σπεύδουν προς την απόλαυση εκείνων που τα ωφελούν. Γι' αυτό και σε εμάς ο Θεός, που μας παιδαγωγεί, έδωσε αυτό το μέγα παράγγελμα, ώστε ό,τι υπάρχει σε εκείνα εκ φύσεως, σε εμάς να προστεθεί με τη βοήθεια της λογικής· και αυτό που κατορθώνεται από τα άλογα ζώα χωρίς επίγνωση, να επιτελείται από εμάς διά της προσοχής και της συνεχούς επιστασίας των λογισμών. Έτσι, να γίνουμε ακριβείς φύλακες των αφορμών που μας έχουν δοθεί από τον Θεό, αποφεύγοντας αφενός την αμαρτία, όπως ακριβώς τα άλογα ζώα αποφεύγουν τις δηλητηριώδεις τροφές, και επιδιώκοντας αφετέρου τη δικαιοσύνη, όπως ακριβώς και εκείνα αναζητούν το θρεπτικό μέρος της χλόης.

Πρόσεχε, λοιπόν, τον εαυτό σου, για να είσαι ικανός να διακρίνεις αυτό που βλάπτει από αυτό που σώζει. Επειδή δε η προσοχή είναι διπλή: αφενός, το να προσηλώνει κανείς το βλέμμα του με τα σωματικά μάτια στα ορατά, και αφετέρου, το να στρέφεται με τη νοερή δύναμη της ψυχής στη θεωρία των ασώματων πραγμάτων· εάν πούμε ότι το παράγγελμα αναφέρεται στη λειτουργία των ματιών, αμέσως θα αποδείξουμε το αδύνατο της εφαρμογής του. Διότι πώς θα μπορούσε κάποιος να αντιληφθεί ολόκληρο τον εαυτό του με το μάτι; Επειδή ούτε το ίδιο το μάτι δεν μπορεί να δει τον εαυτό του, ούτε φτάνει στην κορυφή του κεφαλιού, ούτε γνωρίζει την πλάτη, ούτε το πρόσωπο, ούτε τη διάταξη στα βάθη των σπλάγχνων. Είναι ασεβές, λοιπόν, να λέμε ότι τα παραγγέλματα του Πνεύματος είναι αδύνατα. Απομένει, επομένως, να εννοήσουμε το πρόσταγμα αναφορικά με τις νοερές ενέργειες. Πρόσεχε τον εαυτό σου, δηλαδή: εξέταζε τον εαυτό σου προσεκτικά από παντού. Έχε ακοίμητο το μάτι της ψυχής για τη φύλαξη του εαυτού σου. Περπατάς ανάμεσα σε παγίδες. Κρυμμένοι βρόχοι έχουν στηθεί από παντού από τον εχθρό. Ερεύνα, λοιπόν, προσεκτικά τα πάντα, για να σωθείς όπως το ζαρκάδι από τους βρόχους και όπως το πουλί από την παγίδα. Διότι το μεν ζαρκάδι δεν πιάνεται στους βρόχους χάρη στην οξύτητα της οράσεώς του, γι' αυτό άλλωστε πήρε και το όνομά του (δορκάς) από τη χαρακτηριστική του οξυδέρκεια· το δε πουλί, με τα ελαφρά του φτερά, όταν προσέχει, υψώνεται πάνω από την επιβουλή αυτών που το κυνηγούν.

Πρόσεχε, λοιπόν, τον εαυτό σου, δηλαδή: μην προσέχεις ούτε τα δικά σου, ούτε τα γύρω από σένα, αλλά μόνο τον εαυτό σου. Διότι άλλο είμαστε εμείς οι ίδιοι, άλλο είναι τα δικά μας, και άλλο τα γύρω από εμάς. Εμείς, λοιπόν, είμαστε η ψυχή και ο νους, σύμφωνα με τον οποίο δημιουργηθήκαμε κατ' εικόνα του Δημιουργού· δικά μας είναι το σώμα και οι αισθήσεις του· ενώ γύρω από εμάς είναι τα χρήματα, οι τέχνες και η υπόλοιπη συγκρότηση του βίου. Τι σημαίνει, λοιπόν, ο λόγος; Μην προσέχεις τη σάρκα, ούτε να επιδιώκεις με κάθε τρόπο το δικό της καλό, την υγεία, την ομορφιά, την απόλαυση των ηδονών και τη μακροζωία· ούτε τα χρήματα, τη δόξα και την εξουσία να θαυμάζεις· ούτε, θεωρώντας μεγάλα όλα όσα εξυπηρετούν τις ανάγκες της πρόσκαιρης ζωής σου, να παραμελείς, με την προσήλωσή σου σε αυτά, την προέχουσα ζωή σου. Αντιθέτως, πρόσεχε τον εαυτό σου, δηλαδή την ψυχή σου. Αυτήν να στολίζεις και αυτήν να φροντίζεις, ώστε όλος μεν ο ρύπος που της προκαλείται από την πονηρία να απομακρύνεται μέσω της προσοχής, και να καθαρίζεται κάθε ασχήμια που προέρχεται από την κακία, ενώ παράλληλα να την κατακοσμείς και να την λαμπρύνεις με κάθε ομορφιά που πηγάζει από την αρετή.

Εξέτασε τον εαυτό σου ποιος είσαι, γνώρισε τη φύση σου· ότι δηλαδή το μεν σώμα σου είναι θνητό, η δε ψυχή αθάνατη, και ότι η ζωή μας είναι διπλή· η μία, που προσιδιάζει στη σάρκα, παρέρχεται γρήγορα, ενώ η άλλη, που είναι συγγενής με την ψυχή, δεν υπόκειται σε περιορισμό. Πρόσεχε, λοιπόν, τον εαυτό σου, ώστε ούτε να προσκολληθείς στα θνητά σαν να είναι αιώνια, ούτε να καταφρονήσεις τα αιώνια σαν να είναι παροδικά. Να περιφρονείς τη σάρκα, διότι παρέρχεται· να επιμελείσαι την ψυχή, που είναι πράγμα αθάνατο. Εξέταζε τον εαυτό σου με κάθε ακρίβεια, για να γνωρίζεις να παρέχεις στο καθένα το κατάλληλο, στη μεν σάρκα τροφή και ενδύματα, στη δε ψυχή δόγματα ευσέβειας, ευγενή διαγωγή, άσκηση της αρετής και διόρθωση των παθών· να μην παχαίνεις υπερβολικά το σώμα, ούτε να δείχνεις ιδιαίτερη φροντίδα για τον όγκο των σαρκών. Διότι, επειδή η σάρκα επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα και το πνεύμα ενάντια στη σάρκα, και αυτά αντιτίθενται μεταξύ τους, πρόσεχε μήπως τυχόν, δίνοντας το βάρος στη σάρκα, παραχωρήσεις μεγάλη εξουσία στο χειρότερο στοιχείο. Διότι, όπως ακριβώς στην κλίση της ζυγαριάς, εάν βαρύνεις τον ένα δίσκο, οπωσδήποτε θα κάνεις ελαφρύτερο τον απέναντι, έτσι ακριβώς συμβαίνει και με το σώμα και την ψυχή· ο πλεονασμός του ενός καθιστά αναγκαία την ελάττωση του άλλου.

Δεν θα μου φθάσει η ημέρα για να διηγηθώ και τον τρόπο ζωής εκείνων που συνεργούν στο ευαγγέλιο του Χριστού, και τη δύναμη της εντολής, πόσο αρμονικά ταιριάζει σε όλους. Πρόσεχε τον εαυτό σου· να είσαι νηφάλιος, συνετός, φύλακας των παρόντων, προνοητικός για το μέλλον. Μην εγκαταλείπεις λόγω ραθυμίας αυτό που είναι ήδη παρόν· και μην προϋποθέτεις την απόλαυση πραγμάτων που ούτε υπάρχουν ούτε ίσως πρόκειται να υπάρξουν, σαν να τα έχεις κιόλας στα χέρια σου. Ή μήπως δεν ενυπάρχει εκ φύσεως αυτή η αρρώστια στους νέους, λόγω της ελαφρότητας του νου τους, να νομίζουν ότι έχουν ήδη αποκτήσει αυτά που ελπίζουν; Διότι, όταν κάποτε βρουν ηρεμία ή τη νυχτερινή ησυχία, πλάθουν για τον εαυτό τους ανυπόστατες φαντασιώσεις, παρασυρόμενοι παντού από την ευκολία της διανοίας τους, και φαντάζονται κοινωνική επιφάνεια, λαμπρούς γάμους, καλά παιδιά, βαθιά γεράματα και τιμές από όλους. Έπειτα, μη μπορώντας να σταματήσουν πουθενά τις ελπίδες τους, φουσκώνουν από οίηση στοχεύοντας στα μεγαλύτερα ανθρώπινα μεγαλεία.

Αποκτούν σπίτια ωραία και μεγάλα· αφού τα γεμίσουν με κάθε λογής πολύτιμα αντικείμενα, ιδιοποιούνται τόση γη, όση τους έχει αποκόψει η ματαιότητα των λογισμών από ολόκληρη την κτίση. Και πάλι, τα πλούτη που προέρχονται από αυτά τα κλείνουν μέσα στις αποθήκες της ματαιότητας. Προσθέτουν σε αυτά κοπάδια, πλήθος υπηρετών που υπερβαίνει κάθε αριθμό, πολιτικά αξιώματα, ηγεμονίες εθνών, στρατηγίες, πολέμους, τρόπαια, ακόμη και την ίδια τη βασιλεία. Έχοντας διατρέξει όλα αυτά με τα κενά πλάσματα της φαντασίας τους, εξαιτίας της υπερβολικής τους ανοησίας νομίζουν ότι απολαμβάνουν τα προσδοκώμενα σαν να είναι ήδη παρόντα και να βρίσκονται στα πόδια τους. Είναι ίδιον αρρώστημα αυτό μιας αργόσχολης και ράθυμης ψυχής, το να βλέπει όνειρα ενώ το σώμα είναι ξύπνιο. Αυτήν, λοιπόν, τη χαυνότητα της διανοίας και τη φλεγμονή των λογισμών καταστέλλοντας ο λόγος, και αναχαιτίζοντας σαν με κάποιο χαλινάρι την αστάθεια του νου, παραγγέλλει αυτό το μεγάλο και σοφό παράγγελμα: «Πρόσεχε», λέει, «τον εαυτό σου», μην πλάθοντας με το μυαλό σου τα ανύπαρκτα, αλλά διαχειριζόμενος τα παρόντα προς το συμφέρον σου. Νομίζω δε, ότι ο νομοθέτης χρησιμοποίησε αυτήν την παραίνεση, θέλοντας να εξαλείψει και εκείνο το πάθος από τις ανθρώπινες συνήθειες.

Και βεβαίως, και σε εκείνον που πιέζεται από τις περιστάσεις, θα ήταν κατάλληλο να επαναλαμβάνονται αυτά σαν επωδή στην καρδιά του, ώστε ούτε από οίηση να εξαρθεί σε υπέρμετρη αλαζονεία, ούτε από απελπισία να καταπέσει σε μικρόψυχη δυσθυμία. Υπερηφανεύεσαι για τον πλούτο σου; Και καυχιέσαι για τους προγόνους σου; Και αγάλλεσαι για την πατρίδα σου, το κάλλος του σώματος και τις τιμές εκ μέρους όλων; Πρόσεχε τον εαυτό σου, διότι είσαι θνητός, διότι είσαι χώμα, και στο χώμα θα επιστρέψεις. Στρέψε το βλέμμα σου σε αυτούς που πριν από εσένα έζησαν μέσα σε παρόμοιες λαμπρότητες. Πού είναι εκείνοι που περιβλήθηκαν τις πολιτικές εξουσίες; Πού είναι οι ακαταμάχητοι ρήτορες; Πού είναι αυτοί που διοργάνωναν τις πανηγύρεις, οι λαμπροί ιπποτρόφοι, οι στρατηγοί, οι σατράπες, οι τύραννοι;

Έχει γραφτεί λοιπόν στο Δευτερονόμιο: «Κάθε επτά χρόνια θα κάνεις άφεση, και το πρόσταγμα της αφέσεως έχει ως εξής: θα διαγράψεις κάθε χρέος που σου οφείλει ο πλησίον και δεν θα το απαιτήσεις από τον αδελφό σου, διότι έχει κηρυχθεί άφεση προς τιμήν του Κυρίου του Θεού σου. Από τον ξένο θα απαιτήσεις όσα τυχόν σου οφείλει, όμως προς τον αδελφό σου θα κάνεις άφεση του χρέους». Και λίγο παρακάτω λέει πάλι: «Εάν όμως βρεθεί ανάμεσά σας κάποιος φτωχός από τους αδελφούς σου, σε μία από τις πόλεις σου, στη γη που σου δίνει ο Κύριος ο Θεός σου, δεν θα σκληρύνεις την καρδιά σου ούτε θα κλείσεις το χέρι σου απέναντι στον αδελφό σου που έχει ανάγκη. Θα του ανοίξεις διάπλατα τα χέρια σου, και θα του δανείσεις όσα έχει ανάγκη και στον βαθμό που του λείπουν». Στη συνέχεια παραγγέλλει λέγοντας: «Πρόσεξε τον εαυτό σου, μήπως γεννηθεί στην καρδιά σου κάποιος κρυφός παράνομος λογισμός και πεις: Πλησιάζει το έβδομο έτος, το έτος της αφέσεως, και κοιτάξεις με πονηρό μάτι τον αδελφό σου που έχει ανάγκη και δεν του δώσεις, και εκείνος καταβοήσει εναντίον σου προς τον Κύριο, και αυτό θα είναι για εσένα μεγάλη αμαρτία».

Πρόσεχε τον εαυτό σου, μήπως δημιουργηθεί κάποιος κρυφός και άνομος λογισμός στην καρδιά σου και πεις: «Πλησιάζει το έβδομο έτος, το έτος της αφέσεως», και δεις με πονηρό μάτι τον αδελφό σου που έχει ανάγκη και δεν του δώσεις, και εκείνος βοήσει εναντίον σου προς τον Κύριο, και αυτό θα σου καταλογιστεί ως μεγάλη αμαρτία. Πρέπει οπωσδήποτε να του δώσεις, και να του δανείσεις όσα έχει ανάγκη από εσένα, και να μη λυπηθεί η καρδιά σου όταν του δίνεις. Διότι για τον λόγο αυτό θα σε ευλογήσει ο Κύριος ο Θεός σου σε όλα τα έργα σου και σε καθετί με το οποίο θα καταπιαστείς». «Να μη λυπηθεί», λέει, «η καρδιά σου όταν του δίνεις»· διότι «ο Θεός αγαπά αυτόν που δίνει με χαρά», σύμφωνα με τα λόγια του μακάριου Παύλου. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Έπειτα, πώς αυτό το έβδομο έτος φανερώνει την παρουσία του Σωτήρα μας, κατά την οποία αναδείχθηκε ο καιρός της γενικής άφεσης ή, με άλλα λόγια, ολοκληρώθηκε ο τρόπος της; ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Ή μήπως δεν θυμάσαι όσα έχουμε πει και στα προηγούμενα, ότι είναι σύνηθες στην Αγία Γραφή να παρομοιάζει ολόκληρο το διάστημα του παρόντος και ενεστώτος αιώνα με εβδομάδα, εξαιτίας της ανακύκλωσης των ημερών από την αρχή; Διότι το τέλος της εβδομάδας είναι το Σάββατο, και αμέσως γειτονεύει η όγδοη ημέρα, η οποία εισάγει για εμάς σαν μια νέα αρχή αιώνα, μέσω της ανάστασης του Χριστού. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Το θυμάμαι. ΚΥΡΙΛΛΟΣ:

Πρόσεχε, λοιπόν, τον εαυτό σου και φύλαξε την ψυχή σου πάρα πολύ, μήπως τυχόν υπάρξει κάποιος κρυφός λόγος στην καρδιά σου ή ανόμημα· διότι ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπο σπαθί, και εισχωρεί μέχρι τον διαχωρισμό ψυχής και πνεύματος, αρθρώσεων και μυελών, και κρίνει τους διαλογισμούς και τις έννοιες της καρδιάς· και δεν υπάρχει κανένα κτίσμα αφανές ενώπιόν του, αλλά τα πάντα είναι γυμνά και ξεσκεπασμένα στα μάτια του· προς αυτόν οφείλουμε να δώσουμε λόγο. Και σε άλλο σημείο λέει: γυμνός είναι ο άδης ενώπιόν του, και δεν υπάρχει κάλυμμα για την απώλεια. Δυνατός όμως είναι ο Θεός, ο οποίος δεν θα επιτρέψει να καταποθείς τελείως από τον σάλο της απιστίας, αλλά θα σε ελκύσει προς τον εαυτό του, στερεώνοντάς σε στην αληθινή πίστη, ώστε με παρρησία να πεις χωρίς ντροπή μαζί με τον Απόστολο: τον αγώνα τον καλό αγωνίστηκα, τον δρόμο τελείωσα, την πίστη διατήρησα· στο εξής με περιμένει το στεφάνι της δικαιοσύνης, το οποίο θα μου αποδώσει ο Κύριος, ο δίκαιος κριτής, εκείνη την ημέρα, και όχι μόνο σε εμένα, αλλά και σε όλους όσους έχουν αγαπήσει την επιφάνειά του. Διότι ο ίδιος έχει πει: μακάριος είναι όποιος δεν σκανδαλιστεί εξαιτίας μου.

Διότι όχι μόνο αυτή, αλλά και οι φυσικές κινήσεις για την τεκνογονία κάνουν την εμφάνισή τους στα παιδιά ενώ είναι ακόμη βρέφη. Πώς, λοιπόν, εμείς θεωρούμε τη νόσο της σαρκικής επιθυμίας ως μεταγενέστερη; Επειδή ακριβώς αυτά ενυπάρχουν σε εμάς εκ φύσεως, και τα φυσικά είναι ακατηγόρητα, δημιουργημένα από τον αγαθό Θεό, προκειμένου μέσω αυτών να πορευτούμε κάνοντας αγαθά έργα. Επομένως, δεν αποτελούν δείγματα μιας άρρωστης ψυχής, αλλά γίνονται τέτοια για όσους κάνουν κακή χρήση. Έτσι, λοιπόν, όταν «φροντίζουμε για τη σάρκα ώστε να ικανοποιούμε τις επιθυμίες της», τότε πραγματικά το πάθος είναι κακό και η φιληδονία αποτελεί αρχή των σαρκικών παθών και νόσο της ψυχής. Ώστε, σε τέτοιες περιπτώσεις, αυτός που πάσχει πρώτος είναι ο νους. Γι' αυτό και ο Κύριος, θεωρώντας ότι τα πονηρά πάθη ξεκινούν πρώτα από τη διάνοια, λέει ότι από την καρδιά εξέρχονται οι πονηροί διαλογισμοί, και αυτοί είναι που μολύνουν τον άνθρωπο. Και ο νόμος πριν από το Ευαγγέλιο λέει: «πρόσεχε τον εαυτό σου, μήπως δημιουργηθεί στην καρδιά σου κάποια κρυφή, παράνομη σκέψη».

Είναι εύκολο στον καθένα μας να πολυπραγμονεί στα ξένα, παρά να εξετάζει τα δικά του. Για να μην το παθαίνουμε, λοιπόν, αυτό, σταμάτησε, λέει, να περιεργάζεσαι τα κακά του τάδε. Μη δίνεις την ευκαιρία στους λογισμούς να εξετάζουν την ασθένεια του άλλου, αλλά να προσέχεις τον εαυτό σου· δηλαδή, στρέψε το μάτι της ψυχής σου στη δική σου εξέταση, και μην παύσεις να διερευνάς τον εαυτό σου.

Ενθυμούμενος τη φύση σου, δεν θα επαρθείς ποτέ. Και θα ενθυμείσαι τον εαυτό σου, εάν προσέχεις τον εαυτό σου. Πρόσεχε, λοιπόν, τον εαυτό σου· δηλαδή, από κάθε πλευρά να εξετάζεις προσεκτικά τον εαυτό σου. Να διατηρείς ακοίμητο το όμμα της ψυχής για τη φύλαξη του εαυτού σου. Διαβαίνεις ανάμεσα σε παγίδες· κρυφές θηλιές έχουν στηθεί από τον εχθρό από πολλές μεριές. Τα πάντα, λοιπόν, να τα ερευνάς προσεκτικά, ώστε να σωθείς όπως το ζαρκάδι από τα δίχτυα και όπως το πτηνό από την παγίδα.

Πρόσεξε, λοιπόν, μήπως φανείς κατώτερος από τα άλογα ζώα ως προς την προστασία του εαυτού σου, μήπως, πιασμένος στις παγίδες, γίνεις θήραμα του διαβόλου, αιχμαλωτισμένος από αυτόν για να εκτελείς το δικό του θέλημα. Πρόσεχε λοιπόν τον εαυτό σου, δηλαδή μην προσέχεις ούτε τα δικά σου ούτε τα γύρω από εσένα, αλλά μάλλον πρόσεχε τον ίδιο σου τον εαυτό. Διότι άλλο είμαστε εμείς οι ίδιοι, άλλο είναι τα δικά μας, και άλλο τα γύρω από εμάς. Εμείς, λοιπόν, είμαστε η ψυχή και ο νους, μέσω των οποίων έχουμε πλαστεί κατ' εικόνα του Δημιουργού. Δικό μας, πάλι, είναι το σώμα και οι αισθήσεις που λειτουργούν μέσω αυτού, ενώ γύρω από εμάς είναι τα χρήματα, οι τέχνες και η λοιπή συγκρότηση του βίου. Τι λέει λοιπόν ο λόγος; Μην προσέχεις τη σάρκα, ούτε να επιδιώκεις με κάθε τρόπο το δικό της αγαθό, δηλαδή την υγεία, την ομορφιά, τις απολαύσεις των ηδονών και τη μακροζωία, ούτε να θαυμάζεις τα χρήματα, τη δόξα και την εξουσία, ούτε όσα εκπληρώνουν την εξυπηρέτηση των αναγκών σου στην πρόσκαιρη τούτη ζωή.

Πρόσεχε λοιπόν τον εαυτό σου· δηλαδή, στρέψε το βλέμμα της ψυχής σου στην εσωτερική σου έρευνα. Διότι πολλοί, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, παρατηρούν μεν το σκουπιδάκι στο μάτι του αδελφού τους, αλλά δεν βλέπουν το δοκάρι στο δικό τους μάτι. Μην παύσεις, λοιπόν, να ερευνάς τον εαυτό σου, ούτε να περιεργάζεσαι τα γύρω σου, προσπαθώντας να βρεις το ψεγάδι κάποιου άλλου, σύμφωνα με τη συμπεριφορά εκείνου του φορτικού και αλαζόνα Φαρισαίου, ο οποίος στεκόταν δικαιώνοντας τον εαυτό του και εξευτελίζοντας τον τελώνη. Αντιθέτως, μην παραλείπεις να ανακρίνεις συνεχώς τον εαυτό σου: μήπως αμάρτησες στις σκέψεις σου, μήπως γλίστρησε η γλώσσα σου προτρέχοντας της διανοίας, μήπως στα έργα των χεριών σου διαπράχθηκε κάτι από τα αθέλητα. Πρόσεχε, λοιπόν, τον εαυτό σου, ώστε να μην επιτρέψεις ποτέ να εξανδραποδιστεί ο νους και να γίνει δούλος των παθών.

Καμαρώνεις για τον πλούτο σου και υπερηφανεύεσαι για τους προγόνους σου; Και καυχάσαι για την πατρίδα, για την ομορφιά του σώματος και για τις τιμές που λαμβάνεις από όλους; Πρόσεχε τον εαυτό σου, επειδή είσαι θνητός· διότι χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις. Κοίταξε γύρω σου εκείνους που έζησαν πριν από σένα και βρέθηκαν στις ίδιες περιστάσεις. Πού είναι αυτοί που είχαν περιβληθεί τις πολιτικές εξουσίες; Πού είναι οι ακαταμάχητοι ρήτορες; Πού είναι εκείνοι που διοργάνωναν τις δημόσιες εορτές; Οι λαμπροί ιπποτρόφοι, οι στρατηγοί, οι τύραννοι; Δεν έγιναν όλα σκόνη; Δεν έγιναν όλα ένας μύθος; Δεν έχουν απομείνει ως αποδείξεις της ζωής τους μόνο λίγα οστά; Σκύψε πάνω από τους τάφους, να δεις αν θα μπορέσεις να διακρίνεις ποιος είναι ο υπηρέτης και ποιος ο κύριος· πού είναι ο φτωχός και ποιος είναι ο πλούσιος. Ξεχώρισε, εάν έχεις τη δύναμη, τον φυλακισμένο από τον βασιλιά, τον ισχυρό από τον αδύναμο, τον εύμορφο από τον άσχημο. Αν, λοιπόν, διατηρείς πάντοτε στη μνήμη σου τη φύση σου, δεν θα υπερηφανευθείς ποτέ.

Διότι τους προστάζει ο Θεός ότι, εάν πλησιάζει να έλθει το έβδομο έτος (ας υποθέσουμε, δέκα, ή πέντε, ή και λιγότερους μήνες πριν), κατά το οποίο έτος χάριζαν κάθε χρέος στους οφειλέτες, και έπειτα έλθει κάποιος φτωχός και ενδεής να ζητήσει από αυτούς δανεικά χρήματα, τους προστάζει λέγοντας να μην σκεφτούν πονηρά εξαιτίας αυτού του έβδομου έτους της αφέσεως, και δεν δώσουν όσα χρειάζεται ο φτωχός αδελφός τους. Αντιθέτως, να του δώσουν και να μην λυπηθούν που θα πρέπει να τα χαρίσουν όλα όταν έλθει το έβδομο έτος. «Πρόσεχε τον εαυτό σου, μήπως δημιουργηθεί στην καρδιά σου κάποιος κρυφός άνομος λογισμός, που να λέει, πλησιάζει το έβδομο έτος, το έτος της αφέσεως, και δεις με πονηρό μάτι τον αδελφό σου που έχει ανάγκη, και δεν του δώσεις. Και τότε εκείνος θα καταβοήσει εναντίον σου προς τον Κύριο, και θα βαρύνει εσένα μεγάλη αμαρτία. Οπωσδήποτε να του δώσεις, και να του δανείσεις όσα έχει ανάγκη, ανάλογα με την έλλειψή του. ... διότι για την πράξη σου αυτή, θα σε ευλογήσει Κύριος ο Θεός σου σε όλα τα έργα σου, και σε καθετί με το οποίο θα καταπιαστείς».

Ας είναι λοιπόν η ψυχή σαν εκείνη που συγκεντρώνει τα περιπλανώμενα τέκνα της και νουθετεί τους διασκορπισμένους από την αμαρτία λογισμούς, ας τους εισάγει στον οίκο του σώματός της, προσδοκώντας πάντοτε τον Κύριο με νηστεία και αγάπη, πότε θα έρθει για να τη συγκεντρώσει αληθινά. Και επειδή το μέλλον είναι άδηλο, ας ελπίζει ακόμη περισσότερο, ελπίζοντας με αγαθό τρόπο στον Κυβερνήτη, και ας θυμάται πώς και η Ραάβ, αν και βρισκόταν ανάμεσα σε αλλοφύλους, πίστεψε στους Ισραηλίτες και αξιώθηκε να είναι μαζί τους· ενώ οι Ισραηλίτες με την επιθυμία τους στράφηκαν προς την Αίγυπτο. Όπως λοιπόν δεν έβλαψε καθόλου τη Ραάβ η συγκατοίκηση με τους αλλοφύλους, αλλά η πίστη την οικείωσε με τη μερίδα των Ισραηλιτών, έτσι δεν θα βλάψει καθόλου η αμαρτία εκείνους που με ελπίδα και πίστη περιμένουν τον Λυτρωτή, ο Οποίος, όταν έλθει, μεταβάλλει τους λογισμούς της ψυχής και τους κάνει θεϊκούς, επουράνιους, αγαθούς, και διδάσκει στην ψυχή την αληθινή, απερίσπαστη και αμετεώριστη προσευχή. «Μη φοβάσαι», λέει, «εγώ θα πορευτώ μπροστά σου και θα εξομαλύνω τα βουνά, θα συντρίψω χάλκινες θύρες και θα σπάσω σιδερένιους μοχλούς», και πάλι: «Πρόσεχε», λέει, «τον εαυτό σου, μήπως γεννηθεί στην καρδιά σου κάποιος κρυφός λόγος ανομήματος»· «μην πεις στην καρδιά σου: αυτό το έθνος είναι πολυάριθμο και ισχυρό».