Πατερικές αναφορές στο ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ 19:15

Θα προσθέσω δε στη βίβλο και τα εξής, σαν κάποιο επινίκιο νυμφικό στεφάνι. Θείος νόμος, τόσο ο παλαιός όσο και ο νέος, διατάσσει κάθε λόγος να στηρίζεται στο στόμα δύο ή τριών μαρτύρων. Στην αγία λοιπόν σύνοδο των τριακοσίων δεκαοκτώ αγίων πατέρων στη Νίκαια διακηρύχθηκε ότι δεν είναι το ίδιο πράγμα η φύση και η υπόσταση, όπως δείξαμε και στα προηγούμενα. Κατά τον ίδιο τρόπο και η αγία σύνοδος στην Έφεσο, η προγενέστερη των διακοσίων αγίων πατέρων, όρισε δημόσια, διά του πανσόφου Κυρίλλου, ότι άλλο είναι η ουσία και η φύση και άλλο η υπόσταση, δηλαδή το πρόσωπο. Αρκούν λοιπόν για τη δική μας αγία καθολική και αποστολική Εκκλησία οι πεντακόσιοι δέκα οκτώ πατέρες, για συνηγορία και υπεράσπιση κατά των Ακεφάλων· διότι ούτε άνθρωπος ούτε όλες οι δυνάμεις των ουρανών θα μπορέσουν ποτέ να λύσουν ή να ανατρέψουν όσα όρισαν και θέσπισαν οι πατέρες τέτοιων αγίων συνόδων. Όταν λοιπόν οι Ακέφαλοι μας προβάλλουν ένα χωρίο ή δύο, που πολλές φορές λένε τη φύση πρόσωπο, εμείς τους αντιπροβάλλουμε τον χορό των πεντακοσίων δεκαοκτώ αγίων πατέρων. Διότι η ψήφος των πολλών υπερισχύει σε κάθε πράγμα, καθώς διέταξαν και οι κανόνες των αγίων αποστόλων του Χριστού. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Ἀμήν.

Διότι θα αρκούσε βέβαια και μόνο η ψήφος τόσων πολλών επισκόπων για να φέρει σε αμηχανία όσους επιθυμούν έστω και να υποκρίνονται εναντίον μας. Όταν όμως και οι ίδιοι οι εχθροί μας μαρτυρούν υπέρ ημών και εναντίον του εαυτού τους, ομολογώντας ότι οι εναντίον μας κατηγορίες αποτελούν σκευωρία, ποιος πλέον δεν αισχύνεται να αμφιβάλλει; Επειδή δηλαδή ο νόμος προστάζει ότι οι δικαστικές αποφάσεις πρέπει να στηρίζονται «επί στόματος δύο και τριών μαρτύρων», ιδού, υπάρχει υπέρ ημών ένα τόσο μεγάλο πλήθος μαρτύρων, το οποίο έχει ως επιπρόσθετη απόδειξη και την ομολογία των εχθρών, ώστε και όσοι απέμειναν να μην δίνουν πλέον σημασία σε όσους δίκασαν αυθαίρετα όπως ήθελαν, αλλά να αναγκάζονται στο εξής, αντί να προβάλλουν εύλογα επιχειρήματα, να αδικούν όσους τους ελέγχουν. Διότι αυτό κυρίως τους δυσαρεστεί, το γεγονός δηλαδή ότι όσα έπραξαν στα κρυφά και τα συμφώνησαν μεταξύ τους σε μια γωνία, αυτά τα έφεραν στο φως και τα αποκάλυψαν ο Ουάλης και ο Ουρσάκιος. Και γνωρίζουν πολύ καλά ότι η μετάνοια αυτών καταδικάζει μεν εκείνους, δικαιώνει δε όσους αδικήθηκαν από αυτούς. Γι' αυτό τον λόγο άλλωστε καθαιρέθηκαν και στη σύνοδο της Σαρδικής, όπως είπα προηγουμένως, και πολύ δικαιολογημένα μάλιστα. Διότι έτσι και οι Φαρισαίοι τότε, όταν υπερασπίζονταν τον Παύλο, εξέθεταν τη συνωμοσία που είχε οργανωθεί εναντίον του από τους ίδιους και τους Ιουδαίους. Έτσι και ο μακάριος Δαβίδ αποδείχθηκε ότι διωκόταν άδικα, όταν ο διώκτης του ομολόγησε λέγοντας: «Αμάρτησα, τέκνο μου Δαβίδ». Έτσι και αυτοί, νικημένοι από την αλήθεια, θεώρησαν σωστό να συντάξουν εγγράφως την ομολογία τους και να την παραδώσουν στον Ιούλιο, τον επίσκοπο Ρώμης.

Ερώτηση του ιδίου προς τον ίδιο μέγα Γέροντα, η οποία εστάλη μέσω επιστολής: Συγχώρεσέ με, Πάτερ. «Θα με παιδεύσει ο δίκαιος με έλεος και θα με ελέγξει», λέει η Γραφή. Όπως ο ιατρός που καυτηριάζει ή τέμνει, γνωρίζει ότι ο άρρωστος καρπώνεται τη θεραπεία, έτσι και ο ασθενής γνωρίζει μεν ότι όταν τέμνεται πονά, αλλά αναμένει τη θεραπεία. Ιδού, όπως προείπα, έτσι και τώρα λέω: Επειδή «από το στόμα δύο ή τριών μαρτύρων», καθώς λέει η Γραφή, «θα σταθεί κάθε λόγος», παραδίδω τον εαυτό μου στον Θεό και στην οσιότητά σας.

Τι θα μπορούσαν άραγε να κάνουν αυτοί που εύκολα αθυροστομούν προς οτιδήποτε το πιο παράλογο και πάσχουν από τέτοια χονδροειδή διάνοια, όταν ο μακάριος Γαβριήλ προανήγγειλε στην αγία Παρθένο τα σχετικά με τον Χριστό; «Μην φοβηθείς, λέει, την οικονομία, ω Μαριάμ· διότι βρήκες χάρη ενώπιον του Θεού, και ιδού θα συλλάβεις στη μήτρα σου και θα γεννήσεις Υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού· διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες τους, και θα του δώσει Κύριος ο Θεός τον θρόνο του Δαβίδ του πατέρα του, και θα βασιλεύσει στον οίκο του Ιακώβ στους αιώνες και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος.» Εφόσον λοιπόν ένας άγιος άνδρας προφήτευσε την αδιάκοπη πορεία της βασιλείας του Υιού στους απέραντους αιώνες, και επιπλέον και η φωνή του αγγέλου επιβεβαίωσε την αλήθεια αυτή, νομίζω πως κάθε αγαθός και σώφρων άνθρωπος θα συναινέσει σε αυτό, και θα καταδικάσει ως φλυαρία και παραφροσύνη εκείνους που επιλέγουν να πιστεύουν άλλα πράγματα, παρόλο που ο νόμος διακηρύσσει σαφώς: «Με το στόμα δύο ή τριών μαρτύρων θα στηριχθεί κάθε λόγος.» Μήπως δεν είναι γεμάτη από τη μεγαλύτερη θεομίσητη ασέβεια αυτή η αντίσταση; Β. Αυτό θα έλεγα κι εγώ, αλλά να ξέρεις ότι οι αντίπαλοί μας δεν διακείνται όπως εμείς. Α.

Από το γεγονός ότι ονομάζει τον εαυτό του απόστολο του Ιησού, κηρύττει τον Ιησού ως κατά φύση και αληθινό Θεό· διότι κανείς δεν θα μπορούσε να είναι απόστολος ανθρώπων, αλλά μάλλον του κατά φύση Θεού. Και αποδεικνύει ότι δεν κλήθηκε στην αποστολή παρά τη θέληση του Πατέρα, ούτε μιλάει από δική του επινόηση όπως οι ψευδομάντεις, αλλά διακονεί τα λόγια του Θεού. Καθιστά δε συμμέτοχο της επιστολής τον Τιμόθεο, ως δόκιμο και ως κάποιον που ακολουθεί τα ίχνη του, για να πείσει γρηγορότερα μέσω της συμφωνίας τους, επειδή ο νόμος λέει: «Με το στόμα δύο και τριών μαρτύρων θα στηριχθεί κάθε λόγος». <Στην εκκλησία του Θεού που βρίσκεται στην Κόρινθο.> Γράφουν στην εκκλησία του Θεού που βρίσκεται στην Κόρινθο, αν και η Εκκλησία λέγεται ότι ανήκει στον Χριστό· διότι αυτός την παρουσίασε στον εαυτό του ως αγνή παρθένο. Εάν λοιπόν η Εκκλησία είναι του Θεού, και ο Χριστός είναι αυτός που την παρουσίασε στον εαυτό του, άρα είναι κατά φύση Θεός αυτός που προήλθε από την αγία και Θεοτόκο Μαρία. <Χάρη σε σας και ειρήνη από τον Θεό Πατέρα μας και τον Κύριο Ιησού Χριστό.> Εάν γνώριζε ότι ο Υιός δεν είναι κατά φύση Θεός, πώς δεν θα έπρεπε μάλλον να πει: Χάρη σε σας και ειρήνη μόνο από τον Θεό και Πατέρα;

Πρέπει πάλι να σημειωθεί σε αυτό το σημείο ότι καμία λογική δεν θα επιτρέψει να νοήσουμε τον Υιό του Θεού ως κτίσμα ή να νομίζουμε ότι υπάρχει ως κατασκεύασμα, αλλά ότι βρίσκεται εντελώς υπεράνω όλων των δικών μας, και ότι υπερβαίνει τη φύση των κτισμάτων, και ότι είναι εντελώς διαφορετικός από ό,τι είναι αυτά, και ότι απέχει πάρα πολύ ως προς την ποιότητα της ουσίας, όπως ακριβώς βέβαια το φως σε σχέση με το σκοτάδι δεν είναι το ίδιο, αλλά και αντίθετο, και διαχωρίζεται σε φυσική ετερότητα με ασύγκριτες διαφορές. Επειδή όμως αναπτύξαμε ήδη επαρκώς το θέμα αυτό στα όσα εξετάσαμε προηγουμένως, θα προσθέσουμε τα υπόλοιπα από τα επόμενα. <Εμφανίστηκε ένας άνθρωπος σταλμένος από τον Θεό, με το όνομα Ιωάννης. Αυτός ήρθε για μαρτυρία, ώστε να μαρτυρήσει για το φως.> Αφού εξήγησε προηγουμένως πολλά για τον Θεό Λόγο, και αφού ανέλυσε με μεγάλη ακρίβεια όλα εκείνα από τα οποία αποδεικνύεται ότι είναι κατά φύση Υιός του Θεού και Πατρός, επιδιώκει να εξασφαλίσει την πίστη των ακροατών στα όσα ειπώθηκαν. Και επειδή, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον Θεό μέσω του Μωυσή: «Με το στόμα δύο και τριών μαρτύρων θα στηριχθεί κάθε λόγος», επιστρατεύει συνετά προς υπεράσπισή του τον μακάριο Βαπτιστή, και εισάγει πράγματι έναν αξιολογότατο μάρτυρα. Διότι δεν θεωρούσε σωστό, έστω και αν ήταν εξαιρετικά σεμνός, να απαιτήσει πίστη αντίθετα με τον νόμο από όσους θα μελετούσαν το σύγγραμμα για τον Σωτήρα μας, και να πιστέψουν αποκλειστικά σε αυτόν που εξηγούσε πράγματα τα οποία υπερβαίνουν τον ανθρώπινο νου και τη δική μας σκέψη.

Με γάλα πότιζε και ο Παύλος κάποιους, οι οποίοι δεν μπορούσαν ακόμη να μετάσχουν σε πιο στερεές τροφές. Και «Να γνωρίσεις καλά τις ψυχές του ποιμνίου σου», λέει κάπου προς εμάς ο σοφότατος Σολομών. Θέλοντας να πει ότι ο διδακτικός λόγος δεν πρέπει να προσφέρεται χωρίς διάκριση σε όσους προσέρχονται, αλλά προσαρμοσμένος ανάλογα με τα μέτρα του καθενός. <Και τη μαρτυρία μας δεν τη δέχεστε.> Επειδή έχει μέσα Του τον Πατέρα και το Πνεύμα φυσικώς, ο Σωτήρας επέκτεινε το πρόσωπο αυτών που μαρτυρούν σε πληθυντικό αριθμό, ώστε κατά κάποιον τρόπο, σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή, «Επί στόματος δύο και τριών μαρτύρων» να εδραιώνεται αυτό που λέγεται. Αποδεικνύει δε ότι οι Ιουδαίοι δεν ήθελαν με κανέναν τρόπο να διασωθούν, αλλά απλώς φέρονταν με αχαλίνωτες και απερίσκεπτες ορμές προς το βαθύ βάραθρο της απώλειας. Διότι, εάν ούτε να κατανοήσουν μπορούν το κήρυγμα εξαιτίας της πολλής τους αμάθειας, ούτε με την πίστη το κάνουν αποδεκτό, ποιος άλλος τρόπος σωτηρίας θα μπορούσε να επινοηθεί γι' αυτούς;

Έπειτα, ενώ ο νόμος ορίζει σαφώς ότι κάθε γεγονός αληθεύει δια στόματος δύο και τριών μαρτύρων, αυτοί ακυρώνοντας τη μαρτυρία όχι μόνο δύο και τριών, αλλά προφανώς και περισσότερων, απευθύνονται σε άλλους, στους γονείς του τεθεραπευμένου, πράττοντας κάτι το παράνομο και ανόητο. Αλλά ο νόμος δεν σημαίνει τίποτα γι' αυτούς, όταν βιάζονται να επιτύχουν κάτι που ικανοποιεί τις δικές τους επιθυμίες. Επειδή, λοιπόν, το θαύμα τους έφερνε σε αμηχανία παρά τη θέλησή τους, εφόσον ήδη επιβεβαιωνόταν τόσο από τα λόγια των γειτόνων όσο και από τη φωνή του ίδιου του τεθεραπευμένου, προσδόκησαν ότι θα μπορούσαν να μεταπείσουν αυτούς που ρωτούσαν, ώστε να περιφρονήσουν εντελώς την αλήθεια και να πουν μάλλον όσα ταυτίζονταν με τη δική τους γνώμη. Διότι, πρόσεξε πώς τους ρωτούν με περισσότερη αυστηρότητα λέγοντας: «Αυτός είναι ο γιος σας, για τον οποίο εσείς λέτε ότι γεννήθηκε τυφλός;». Σχεδόν απειλούν ότι θα τους υποβάλουν στα χειρότερα δεινά, και τους τρομοκρατούν με υπέρμετρο φόβο, εξωθώντας τους ως εκ βίας και ανάγκης προς εκείνο που ήθελαν να ακούσουν. Και αυτό ήταν το: «Δεν γεννήθηκε τυφλός». Διότι ένας και ασεβής ήταν ο σκοπός τους: να αποδυναμώσουν την αντίληψη των όχλων για τον Χριστό και να ανατρέψουν την άκριτη πίστη εκείνων που είχαν ήδη θαυμάσει.

Διότι γίνατε αυτόπτες και θεατές όσων επιτελέστηκαν μεταξύ των δικών του, συναναστρεφόμενοι διαρκώς μαζί του ως μαθητές. <Αυτά σας τα είπα, για να μη σκανδαλιστείτε.> Καθιστώντας ο Σωτήρας ολοφάνερη στους μαθητές του την παραφροσύνη των Ιουδαίων, ίσως επρόκειτο να προσθέσει στα λόγια του σχετικά με αυτά, ότι δηλαδή σε τόση απείθεια θα φτάσουν οι άθλιοι, και έτσι θα κλείσουν τα αυτιά τους, και σε τέτοιο σημείο μισοθεΐας θα προχωρήσουν οι δυστυχείς, και έτσι θα υβρίσουν τα λόγια υπέρ της αλήθειας, ώστε αν ακόμη γίνονταν τυχόν δύο οι μάρτυρες της δόξας του, ούτε και έτσι θα ήθελαν να την αποδεχτούν, αν και ο νόμος διακηρύσσει ρητά ότι πρέπει να γίνεται πιστευτό και να γίνεται ανεπιφύλακτα αποδεκτό κάθε τι που επιμαρτυρείται από τη φωνή δύο ή τριών. Αλλά αυτό επωφελώς δεν το λέει προς το παρόν. Διότι αλλιώς θα τους προκαλούσε όχι μικρή ακηδία, και λυγίζοντας τους μαθητές οδηγώντας τους σχεδόν σε απόγνωση, θα άφηνε ανεμπόδιστη την είσοδο του δισταγμού και της δειλίας μέσα τους. Διότι είναι φυσικό βέβαια να σκέφτονται από μέσα τους ότι, εάν τα πλήθη των Ιουδαίων δεν πειστούν σε τίποτε απολύτως, αλλά θα θεωρήσουν και τον ίδιο τον Παράκλητο ως μηδέν, αν και καταπλήσσει με υπερφυσικά θαύματα, και παρόλα αυτά θα εξακολουθήσουν και μετά από αυτό να μισούν τον Χριστό και μαζί με αυτόν τον Πατέρα, για ποιο λόγο θα χρειαστεί να υπομείνουμε έναν μάταιο κόπο;

Ναι, διότι ίσως πει κάποιος, αντιτασσόμενος στην αμάθεια των Ιουδαίων: σύμφωνα με εσάς, ω Ιουδαίοι, ο Χριστός δεν ήταν ίσως αληθινός, αλλά ούτε εισήγαγε τη διδασκαλία της ευαγγελικής πολιτείας με τη συναίνεση του Θεού και Πατέρα, αποδεικνύοντας πλέον ότι η νομική εντολή είναι ανενεργή και ανώφελη για την τελειότητα της ευσέβειας. Διότι τον κατηγορείτε πως τάχα κατέλυσε το Σάββατο, και αν έκανε κάποιο από τα θαύματα ανάμεσά σας, με ασέβεια είπατε ότι έχει τη συνήθεια να το κάνει αυτό «με τη δύναμη του Βεελζεβούλ, του άρχοντα των δαιμόνων». Πώς λοιπόν ανέβηκε στον ίδιο τον ουρανό; Πώς τον δέχτηκε ο Πατέρας ως σύνθρονο, ενώ οι άγγελοι σήκωναν τις άνω πύλες για χάρη του, αυτόν που, κατά τη γνώμη σας, ενεργούσε αντίθετα προς τα προστάγματά Του και παρέδωσε διδασκαλία αντίθετη με το θέλημα του παμβασιλέα των όλων; Μήπως αναλήφθηκε κρυφά; Μήπως δεν υπήρχε μεγάλο πλήθος, στο οποίο είπε ο θεϊκός και ουράνιος άγγελος: «Άνδρες Γαλιλαίοι, γιατί στέκεστε βλέποντας προς τον ουρανό; Αυτός ο Ιησούς, που αναλήφθηκε από εσάς στον ουρανό, έτσι ακριβώς θα έρθει, με τον ίδιο τρόπο που τον είδατε να πορεύεται προς τον ουρανό»; Έπειτα, τι λες πάλι, Ιουδαίε; Άραγε δεν θα τιμήσεις με υπακοή έστω τη φωνή του αγγέλου; Άραγε δεν θα αποδεχτείς τους μάρτυρες, αν και είναι πολλοί αυτοί που τον είδαν; Και όμως ο νόμος λέει σαφώς: «Από το στόμα δύο ή τριών μαρτύρων θα επιβεβαιωθεί κάθε λόγος».

Προς κατάκριση, λοιπόν, της απανθρωπιάς των Ιουδαίων και προς έλεγχο των Ιεροσολυμιτών έρχεται ο μαθητής από την Αριμαθαία και Τον τιμά με τις πρέπουσες περιποιήσεις, Αυτόν που δεν είχε τιμήσει ακόμη με φανερή, αλλά ωστόσο με κρυφή πίστη, εξαιτίας του φόβου των Ιουδαίων, όπως αναφέρει ο μακάριος Ευαγγελιστής. <Ήρθε δε και ο Νικόδημος, αυτός που είχε έρθει σε Αυτόν τη νύχτα την πρώτη φορά, φέρνοντας μείγμα σμύρνας και αλόης, περίπου εκατό λίτρες.> Αναφέρει ότι δεν πήρε μόνο ένας μαθητής τη σώφρονα απόφαση να έρθει με τεράστια προθυμία για την περιστολή του αγίου σώματος, αλλά συνδέει με τον πρώτο και έναν δεύτερο· αυτός ήταν ο Νικόδημος· συγκεντρώνοντας έτσι για το γεγονός τη μαρτυρία που είναι έγκυρη σύμφωνα με τον νόμο. «Διότι», λέει, «στο στόμα δύο ή και τριών μαρτύρων θα στηριχθεί κάθε λόγος». Δύο λοιπόν ήταν αυτοί που Τον ενταφίασαν, ο Ιωσήφ και ο Νικόδημος, οι οποίοι είχαν μεν μέσα στον νου τους την πίστη, κυριεύονταν όμως ακόμη από έναν ασύνετο φόβο, και δεν είχαν ακόμη προτιμήσει την τιμή και τη δόξα παρά τω Θεώ από την επίγεια. Διότι αν είχαν αποβάλει τον φόβο των Ιουδαίων, και αν δεν είχαν νοιαστεί καθόλου για την απειλή που προερχόταν από αυτούς, θα είχαν αφήσει ελεύθερη την πίστη τους να εκφραστεί, και θα αναδεικνύονταν όσιοι και αγαθοί φύλακες της εντολής του Σωτήρα μας. <Πήραν λοιπόν το σώμα του Ιησού και το έδεσαν με οθόνια μαζί με τα αρώματα, όπως είναι έθιμο των Ιουδαίων να ενταφιάζουν.>

Εκείνος όμως τους είπε: «Εάν δεν δω στα χέρια του τον τύπο των ήλων και δεν βάλω το δάχτυλό μου στον τύπο των ήλων και δεν βάλω το χέρι μου στην πλευρά του, δεν πρόκειται να πιστέψω». Τα υπερβολικά μεγάλα θαύματα πάντοτε κάπως συνοδεύονται από την απιστία, και ό,τι από τα γενόμενα υπερβαίνει τον φυσικό λόγο δεν γίνεται πολύ εύκολα αποδεκτό από τους ακροατές· η θέαση όμως και μόνο πείθει σε αυτό, ελκύοντας σαν από ανάγκη και βία προς τη συγκατάθεση. Κάτι τέτοιο έχοντας βιώσει και ο σοφότατος Θωμάς, δεν αποδέχεται εύκολα την αληθινή μαρτυρία των άλλων μαθητών σχετικά με την ανάσταση του Σωτήρα μας, αν και ο Μωσαϊκός νόμος ορίζει ρητά πως με το στόμα δύο και τριών μαρτύρων θα στηριχθεί κάθε λόγος. Μου φαίνεται όμως μάλλον ότι ο μαθητής δεν απίστησε τόσο στα όσα του ειπώθηκαν, όσο ότι οδηγήθηκε στο έσχατο σημείο της λύπης, επειδή δεν αξιώθηκε και αυτός τη θέα του Σωτήρα μας. Διότι ίσως θεώρησε ότι θα στερηθεί αυτής εντελώς. Επειδή γνώριζε ότι ο Κύριος είναι κατά φύση ζωή, και πως δεν αδυνατούσε να ξεφύγει και ο ίδιος από τον θάνατο και να καταλύσει το κράτος της φθοράς· διότι αυτός που αποδίωξε τον θάνατο από άλλους, πώς δεν θα τον απομάκρυνε κατά μείζονα λόγο από τη δική του σάρκα;

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ. Αλλά αυτός που κατέβηκε στα καταχθόνια, πάλι ανέβηκε, και ο Ιησούς που τάφηκε πάλι αναστήθηκε την τρίτη ημέρα αληθινά. Και αν ποτέ σε χλευάσουν οι Ιουδαίοι, γρήγορα να τους απαντήσεις ρωτώντας τα εξής: Ο Ιωνάς βγήκε μετά από τρεις ημέρες από το κήτος, και ο Χριστός δεν αναστήθηκε άραγε μετά από τρεις ημέρες από τη γη; Όταν ένας νεκρός άγγιξε τα οστά του Ελισσαίου αναστήθηκε· και ο Δημιουργός των ανθρώπων, με τη δύναμη του Πατέρα, δεν είναι άραγε πολύ πιο εύκολο να αναστηθεί; Αναστήθηκε λοιπόν αληθινά· και αφού αναστήθηκε, εμφανίστηκε πάλι στους μαθητές. Και μάρτυρες της ανάστασής του είναι δώδεκα μαθητές, οι οποίοι δεν μαρτύρησαν με κολακευτικά λόγια, αλλά αγωνίστηκαν μέχρι βασανιστηρίων και θανάτου για την αληθινή ανάσταση. Έπειτα, «με τη μαρτυρία δύο και τριών μαρτύρων θα βεβαιωθεί κάθε λόγος» σύμφωνα με τη Γραφή· εφόσον λοιπόν δώδεκα μαρτυρούν για την ανάσταση του Χριστού, άραγε εσύ ακόμα απιστείς στην ανάσταση;

Διότι, εάν σε όλα τα αμφισβητούμενα ζητήματα, τόσο στα νόμιμα δικαστήρια όσο και στις κοινές αντιδικίες, η συμφωνία των μαρτύρων επικυρώνει το αμφισβητούμενο (αφού «δια στόματος δύο και τριών μαρτύρων βεβαιώνεται κάθε λόγος»), πώς δεν θα επιβεβαιωνόταν η αλήθεια και σε αυτά, εφόσον υπάρχουν δώδεκα απόστολοι, εβδομήκοντα μαθητές και εκτός από αυτούς αναρίθμητο πλήθος, οι οποίοι όλοι επέδειξαν θαυμαστή συμφωνία και έδωσαν μαρτυρία για όσα έπραξε ο Ιησούς, όχι αβασάνιστα, αλλά υπομένοντας βασανιστήρια, κάθε είδους κακοποίηση και θάνατο, και οι οποίοι, πάνω από όλα, επιβεβαιώθηκαν από τον Θεό, ο Οποίος στερεώνει τον λόγο που κηρύχθηκε από αυτούς, ακόμα και τώρα και στον αιώνα τον άπαντα;

Είναι σκόπιμο να παραθέσουμε δίπλα στα προκείμενα την προφητεία του Ιακώβ προς τον Ιούδα, την οποία, όπως έχουμε αποδείξει εκ των προτέρων, εφαρμόζεται ολοκάθαρα στον δικό μας Σωτήρα, προκειμένου να διαπιστώσουμε τη συμφωνία μεταξύ των δύο. Διότι, όπως εδώ έχει ειπωθεί: «θα εξέλθει άνθρωπος από το σπέρμα του» (είναι φανερό ότι εννοεί του Ιακώβ), έτσι και εκεί είχε ειπωθεί από τον ίδιο τον Ιακώβ προς εκείνον για τον οποίο γινόταν η προφητεία: «από βλαστό, υιέ μου, ανέβηκες». Και όπως στην προκειμένη περίπτωση λέγεται το: «και θα κυριεύσει πολλά έθνη», παρομοίως και σε εκείνα αναφέρεται: «και αυτός θα είναι η προσδοκία των εθνών». Και πάλι, ενώ εδώ λέει: «θα καταφάει τα έθνη των εχθρών του, και με τα βέλη του θα κατατοξεύσει τον εχθρό», ωσαύτως και σε εκείνα λεγόταν: «τα χέρια σου θα βρίσκονται στα νώτα των εχθρών σου». Και το «σκύμνος λέοντος, Ιούδα» και το «αφού ξάπλωσες, κοιμήθηκες ως λέων και ως σκύμνος· ποιος θα τον εγείρει;» που έχει ειπωθεί σε εκείνα, μου φαίνεται ότι δεν διαφέρει σε τίποτα από την προκείμενη φράση που αναφέρει: «αφού κατακλίθηκε αναπαύθηκε ως λέων και ως σκύμνος, ποιος θα τον αναστήσει;». Αυτά δε ευλόγως τα συγκεντρώσαμε μαζί, ώστε, σαν «από το στόμα δύο μαρτύρων» της συμφωνίας των προφητειών, η απόδειξη περί του Σωτήρος μας να λάβει ασφαλέστερη την επικύρωση. Συνεπώς, όλα όσα έχουν αναλυθεί στην προφητεία του Ιακώβ θα μπορούσαν να αρμόζουν και σε αυτήν του Βαλαάμ, εξαιτίας της ομοιότητας των λεγομένων.

Εξάλλου, και ο αριθμός και ο τύπος των τριών μαθητών φανέρωνε ότι κηρύττουν την ίδια την Τριάδα, η οποία είναι ήδη παρούσα και μαρτυρείται από αυτούς στον κόσμο, ή την τριάδα των αρετών —δηλαδή της πίστης, της ελπίδας και της αγάπης— ή ακόμη αυτοί αποτελούσαν σύμβολο των τριών δυνάμεων της ψυχής, ώστε να εκπληρώνεται κυριολεκτικά και το γραμμένο στον νόμο που λέει: «με δύο και τρεις μάρτυρες θα σταθεί κάθε λόγος». Διότι στάθηκε αληθινά ανάμεσά τους στη σύναξή τους ο Λόγος, ο δημιουργός κάθε λόγου και ρήματος, και κάθε προφητικός λόγος και ο νόμος έχουν ολοκληρωθεί με τη δική του οικονομία και παρουσία, και κάθε γραφή και λόγος γι' αυτόν έχει εκπληρωθεί και κατέληξε σε αυτόν, τον ποιητή και εκπληρωτή του νόμου, ως αρχή και τέλος του νόμου και των προφητών.

«Νεφέλη και γνόφος υπάρχουν κάτω από τα πόδια του», λέγει· διότι αυτό δηλώνει το: «νεφέλη τον υπέλαβε»· εννοεί δηλαδή τον Δεσπότη του ουρανού. Διότι, όπως ακριβώς το βασιλικό όχημα φανερώνει τον βασιλιά, έτσι και για αυτόν εστάλη το βασιλικό όχημα, ώστε να μην πουν τίποτα λυπηρό, ούτε να πάθουν το ίδιο πράγμα που έπαθε ο Ελισσαίος, ο οποίος έσκισε το ένδυμά του όταν αναλήφθηκε ο δάσκαλός του. Και τι λέγουν; «Αυτός ο Ιησούς, ο οποίος αναλήφθηκε από εσάς στον ουρανό, με αυτόν τον τρόπο θα έλθει»· και, «Ιδού, δύο άνδρες στέκονταν δίπλα τους». Δικαιολογημένα. Διότι «από το στόμα δύο μαρτύρων θα βεβαιωθεί κάθε λόγος». Και αυτοί ακριβώς τα ίδια λέγουν.

Και ποιοι είναι οι μάρτυρες της εις ουρανούς Αναλήψεως του Κυρίου; Οι δώδεκα μαθητές. Αλλά αμφιβάλλεις, ω Ιουδαίε, και δεν πιστεύεις τους αποστόλους του Χριστού και τα μάτια εκείνων που είδαν τον Κύριο να ανεβαίνει στους ουρανούς μέσα σε νεφέλη; Δεν πιστεύεις σε τόσους πολλούς μάρτυρες; Επομένως ούτε στον νομοθέτη Μωυσή πείθεσαι; Διότι τι λέει ο Μωυσής; «Επί στόματος δύο και τριών μαρτύρων θα στηριχθεί κάθε λόγος». Άθλιε και ταλαίπωρε· ο νομοθέτης Μωυσής λέει ότι τρεις μάρτυρες που συμφωνούν για κάθε ζήτημα είναι άξιοι πίστεως. Και όταν ο Ευαγγελιστής Λουκάς παρουσιάζει τέσσερις φορές από τρεις αξιόπιστους μάρτυρες, εσύ τους απορρίπτεις, βέβηλε και παράνομε; Ας πει ο προφήτης Ησαΐας: «Σιδερένιο νεύρο είναι ο τράχηλός σου, και το μέτωπό σου χάλκινο». Δεν πείθεσαι από τους δικούς μας δώδεκα μάρτυρες, οι οποίοι έγιναν αυτόπτες της Αναλήψεως του Κυρίου στους ουρανούς; Τώρα ας σε αποστομώσει μόνο ένας, ο προφήτης Δανιήλ, στον οποίο, ακόμη και αν αυθαδιάσεις μύριες φορές, δεν μπορείς να αντιμιλήσεις. Ας έλθει ο προφήτης Δανιήλ να φράξει και το δικό σου αναίσχυντο στόμα, όπως ακριβώς έπραξε κάποτε με αυτό του δράκοντα, και να διαρρήξει και τη δική σου κοιλιά, όπως έκανε τότε με εκείνο το θηρίο. Τι είπε, λοιπόν, ο Δανιήλ προφητεύοντας για την Ανάληψη του Κυρίου, ας ακούσουμε: «Έβλεπα», λέει, «και ιδού· πάνω στις νεφέλες του ουρανού ανέβαινε ως Υιός ανθρώπου».

Αυτό ακριβώς κάνει και ο ίδιος· και για τον λόγο αυτόν και προηγουμένως έλεγε, ότι «από επιείκεια προς εσάς, δεν ήλθα πλέον στην Κόρινθο». Τι σημαίνει, «από επιείκεια προς εσάς»; Για να μην επιβάλω ποινή και τιμωρία, βρίσκοντάς σας να έχετε αμαρτήσει και να έχετε παραμείνει αδιόρθωτοι. Και εδώ λέγει: «Αυτή είναι η τρίτη φορά που έρχομαι σε εσάς· διά στόματος δύο και τριών μαρτύρων θα στηριχθεί κάθε λόγος». Συνδέει το άγραφο με το έγγραφο· το οποίο έκανε και αλλού λέγοντας, ότι «αυτός που προσκολλάται στην πόρνη, είναι ένα σώμα· διότι θα γίνουν, λέγει, οι δύο μία σάρκα». Αν και βεβαίως αυτό έχει λεχθεί για τον νόμιμο γάμο, εντούτοις το χρησιμοποίησε επωφελώς για τον σκοπό αυτό, ώστε να προκαλέσει μεγαλύτερο φόβο. Έτσι ακριβώς πράττει και εδώ, τοποθετώντας αντί για μαρτυρίες τις παρουσίες και τις παραγγελίες του.

Επειδή, λοιπόν, πολλά κρίνονται βάσει υπονοιών, πρέπει, λέγει, να υπάρχουν εκείνοι που θα καταθέσουν μαρτυρία και θα τον ελέγξουν σύμφωνα με τον παλαιό νόμο. Διότι επί δύο ή τριών μαρτύρων θα στηριχθεί κάθε λόγος. Κατά πρεσβυτέρου, λέγει, μην αποδέχεσαι κατηγορία.

Διότι οι Ιουδαίοι αποστερήθηκαν από όλα τα αγαθά· αμέσως, για παράδειγμα, αθέτησαν και τις Γραφές, μολονότι τις είχαν μεταφράσει εβδομήντα δύο σοφοί. Διότι τόσοι ήταν οι αρχαίοι Ιουδαίοι που είχαν ασχοληθεί με αυτό το ιστορικό έργο πριν από την έλευση του Σωτήρος, έχοντας επιλεγεί με κριτήριο την αριστεία από τους καλύτερους για τη μετάφραση των Γραφών, οι οποίες βρίσκονταν ακόμη τότε δόκιμα γραμμένες σε εβραϊκούς χαρακτήρες, και η μετάφραση εγκρίθηκε, και επιβλήθηκαν κατάρες από όλους τους Εβραίους, σε περίπτωση που κάποιος θα αλλοίωνε τη μετάφραση. Και εμείς για αυτούς τους λόγους τις περιβάλλουμε με σεβασμό, ακούγοντας τον Μωυσή να λέει: «Με το στόμα δύο και τριών μαρτύρων θα επιβεβαιωθεί κάθε λόγος», αποδεχόμενοι με ικανοποίηση τη μετάφραση που στηρίζεται πλέον όχι σε δύο, αλλά σε εβδομήντα δύο μάρτυρες. Αλλά για όσο διάστημα βέβαια ζούσαν οι σοφοί των Ιουδαίων, το κύρος της μετάφρασης διατηρούνταν· όταν όμως, στη συνέχεια, διαπράχθηκε η παρανομία κατά του Σωτήρος, έσβησαν όλα τα ωραία στοιχεία των Ιουδαίων. Ο προφήτης είναι εκείνος που κηρύττει: «Ιδού, ο Κύριος Σαβαώθ θα αφαιρέσει από την Ιερουσαλήμ και από την Ιουδαία τον ισχυρό άνδρα και την ισχυρή γυναίκα, τη δύναμη του άρτου και τη δύναμη του ύδατος, τον γίγαντα και τον ισχυρό και τον πολεμιστή και τον δικαστή και τον προφήτη και τον στοχαστή και τον πρεσβύτερο και τον σοφό αρχιτέκτονα και τον συνετό ακροατή· και θα εγκαταστήσω νεανίσκους ως άρχοντές τους, και εμπαίκτες θα τους εξουσιάζουν».

Ας ερευνήσουμε διεξοδικά, λοιπόν, τις αρετές της παρουσίας του Σωτήρος, και ας ανυμνήσουμε την επίγεια παρουσία Του ως πανάρετη στήλη· επειδή άκουσα από τη γλώσσα των παράνομων Ιουδαίων τεκμήρια βλασφημίας, και επειδή απιστούν στις Γραφές, τις οποίες διαβάζουν αναξίως, και δεν γνωρίζουν το μυστήριο. Διότι στο γεγονός ότι ο Κύριος γεννήθηκε από Παρθένο, σε αυτό ακριβώς σκανδαλίζονται οι άθλιοι και παμπόνηροι. Ώ της ανοησίας! Ώ των παρά φύσιν παρανόμων! Ποια Γραφή ή ποιος προφήτης δεν σαλπίζει αυτές τις χάριτες του Κυρίου; Πρώτος ο Σολομών, ο ηνίοχος της μεγάλης σοφίας, μακάρισε την Παρθένο λέγοντας: «Μακαρία είναι η αμίαντη στείρα, η οποία δεν γνώρισε κοίτη με παράπτωμα». Διότι την ονομάζει στείρα πριν επισκηνώσει σε αυτήν το Άγιο Πνεύμα, και πριν ανθίσει ο Ήλιος. «Δεν γνώρισε κοίτη με παράπτωμα», διότι δεν συνευρέθηκε με άνδρα. Όταν δε άκουσε για την αμίαντη στείρα ο τίμιος Ησαΐας, αμέσως περιέβαλε το ρητό του σοφού, και έψαλε στον ίδιο σκοπό τα εξής: Εσύ, λέγει, είπες «στείρα αμίαντη»· και εγώ λέγω: «Ευφράνσου, στείρα που δεν γεννάς». Διότι έως τώρα δεν γέννησες· από τώρα και στο εξής ευφράνσου, επειδή Εκείνον που δεν χωρούν οι ουρανοί, αξιώθηκες να δεχθείς. Καθώς δε οι δύο μάρτυρες κήρυτταν αυτά, ζητούσαν να συμπεριλάβουν και άλλον έναν στο μυστήριο, ώστε επί τριών μαρτύρων να στηριχθεί με ασφάλεια το ζητούμενο.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΘ΄. —Περί αληθείας και πιστής μαρτυρίας. «Δεν θα συγκατατεθείς με τον άδικο για να γίνεις άδικος μάρτυρας.» «Με δύο ή τρεις μάρτυρες θα θανατώνεται αυτός που πρόκειται να πεθάνει. Δεν αρκεί ένας μόνο μάρτυρας για να καταθέσει εναντίον ανθρώπου, για οποιαδήποτε κατηγορία και για οποιοδήποτε αμάρτημα.» «Το αληθινό στόμα θα γεμίσει από γέλιο, και τα χείλη του θα αγαλλιάσουν.» «Όλες οι οδοί του Κυρίου είναι έλεος και αλήθεια για εκείνους που εκζητούν τη διαθήκη του.» «Ο Κύριος θα εκζητήσει την αλήθεια.» «Μην αφαιρέσεις από το στόμα μου τον λόγο της αλήθειας ποτέ, διότι στα κρίματά σου στήριξα τις ελπίδες μου.» «Όλα τα λόγια του στόματός μου λέγονται με δικαιοσύνη· δεν υπάρχει σε αυτά τίποτα το σκολιό ούτε απατηλό.» «Έλεος και αλήθεια κατεργάζονται οι αγαθοί. Ο πιστός μάρτυρας σώζει από τα κακά.» «Το να πράττει κανείς δίκαια και να λέει την αλήθεια είναι πιο ευάρεστα στον Θεό, παρά το αίμα των θυσιών.» «Νόμος αληθείας υπήρχε στο στόμα τους, και αδικία δεν βρέθηκε στα χείλη τους.» «Να λέτε την αλήθεια ο καθένας στον πλησίον του· την αλήθεια και την ειρήνη [να αγαπάτε], λέει ο Κύριος ο Παντοκράτορας.» «Στην αλήθεια δεν υπάρχει προσωποληψία.» «Δεν θα παρακάμψω την αλήθεια, ούτε θα συμπορευτώ με τον φθόνο που φθείρει· διότι αυτός δεν έχει καμία κοινωνία με τη σοφία.» «Μην αντιλέγεις στην αλήθεια· μην υπολογίζεις το πρόσωπο του δυνάστη. Αγωνίσου μέχρι θανάτου για την αλήθεια, και ο Κύριος ο Θεός θα πολεμήσει για εσένα.» «

Υποσχέθηκα πολλές φορές να μιλήσω ιδιαιτέρως περί του Πνεύματος, και δεν απορώ που, ακόμη και παρά τη θέλησή μου, ο λόγος με παρασύρει στο ίδιο θέμα, για να διδαχθώ και σε αυτό το εξής: ότι, εάν η φύση είναι μία και αχώριστη, οπωσδήποτε και ο Λόγος είναι ένας και αχώριστος. Και στις έσχατες ημέρες, λέει ο Κύριος μέσω του Ιωήλ, «θα εκχέω από το πνεύμα μου σε κάθε σάρκα», δηλαδή στην πιστή, «και θα προφητεύσουν οι γιοι σας και οι θυγατέρες σας, και οι ηλικιωμένοι σας θα δουν ενύπνια, και οι νέοι σας θα δουν οράματα»· διότι, έστω και αν δεν προφήτευσε κάθε πιστή σάρκα, λαμβάνοντας το θείο βάπτισμα συμμετείχε στο Πνεύμα. Γι' αυτό και «κατέβηκε πνεύμα από τον Κύριο», λέει, «και τον οδήγησε», δηλαδή κατά τη φυγή και στην έρημο και στην Ερυθρά Θάλασσα· «τους οδήγησε», λέει, «μέσα από την άβυσσο σαν άλογο μέσα από την έρημο και σαν κτήνη μέσα από την πεδιάδα» και δεν δείλιασαν, και «κατέβηκε πνεύμα από τον Κύριο και τους οδήγησε»· διότι «επί στόματος δύο ή και τριών μαρτύρων» στηρίζεται «κάθε ρήμα», σύμφωνα με τη θεία φωνή.

Ερμηνεία. Όχι μόνο αυτοί που κατηγορούν τον Επίσκοπο δεν πρέπει να είναι αιρετικοί, όπως είπαμε ανωτέρω, αλλά ούτε και όσοι καταθέτουν εναντίον του, αλλά ούτε και να είναι δεκτός ένας και μόνο μάρτυρας εναντίον Επισκόπου. Γι' αυτό ο παρών Κανόνας ορίζει να μη γίνεται δεκτός αιρετικός για να μαρτυρήσει κατά του Επισκόπου, αλλά ούτε και ένας μόνο μάρτυρας, έστω κι αν είναι ορθόδοξος και πιστός. Επειδή είναι γραμμένο και στον Παλαιό Νόμο: «Διά στόματος δύο ή τριών μαρτύρων θα σταθεί και θα επιβεβαιωθεί κάθε λόγος και αμφίβολη κατηγορία».

Κανόνας ΠΕ΄. Έχουμε παραλάβει από την Αγία Γραφή ότι κάθε λόγος πρέπει να βεβαιώνεται με δύο και τρεις μάρτυρες. Ορίζουμε, λοιπόν, οι δούλοι που ελευθερώνονται από τους δικούς τους κυρίους να απολαμβάνουν αυτή την τιμή παρουσία τριών μαρτύρων, οι οποίοι παριστάμενοι θα προσδώσουν κύρος στην απελευθέρωση και θα διασφαλίσουν με την αξιοπιστία τους τα όσα γίνονται.

Ο δε θεράπων του Θεού μειδίασε με την απιθανότητα της σκευωρίας, και δήλωσε ότι έπρεπε να παρίστανται μάρτυρες για την κατηγορία. Επειδή όμως κανένας δεν παρίστατο (διότι δεν ήταν δυνατόν να βρεθούν μάρτυρες για κάτι που δεν είχε γίνει), οι δήθεν αδέκαστοι κριτές ορκίζουν την εταίρα, την οποία από πολύ πριν είχαν προγυμνάσει να είναι έτοιμη για κάθε παρανομία. Και παρόλο που ο θείος νόμος παραγγέλλει ότι κάθε ζήτημα πρέπει να στηρίζεται σε δύο ή τρεις μάρτυρες, και ο θεσπέσιος Παύλος διακηρύττει δυνατά να μην αποδέχεσαι κατηγορία παρά μόνο με την παρουσία δύο ή τριών μαρτύρων, αυτοί, περιφρονώντας τα θεία λόγια, αφού η εταίρα έδωσε τον ψεύτικο όρκο όπως την είχαν δασκαλέψει, εκδιώκουν τον αθλητή από το ποίμνιο, επιρρίπτοντάς του επιπροσθέτως και την κατηγορία του σαβελλιανισμού. Έτσι λοιπόν, αφήνοντας την Εκκλησία χήρα από τον οικείο νυμφίο της, τον καταδικάζουν να ζει εξόριστος στους Φιλίππους της Θράκης, αν και ο ίδιος δεν εγκατέλειπε καθόλου τα ορθά δόγματα, υπερασπιζόμενός τα με αγώνες μέσα στις ταλαιπωρίες, και καταρτίζοντας το πλήρωμα των πιστών με τα έργα και τη διδασκαλία του.

Αν όμως είναι αδελφός, έλεγξέ τον· διότι δεν είπε: «Ύβρισε», αλλά «Έλεγξε». Εάν σε ακούσει, δηλαδή αν επιτιμήσει τον εαυτό του· διότι θέλει πρώτα οι αμαρτάνοντες να ελέγχονται ιδιαιτέρως, ώστε να μην γίνουν πιο αναίσχυντοι ελεγχόμενοι ενώπιον πολλών· εάν όμως, αφού ελεγχθεί μπροστά σε δύο ή τρεις μάρτυρες, δεν ντραπεί, τότε δημοσιοποίησε το σφάλμα του στους προϊσταμένους της Εκκλησίας. Επειδή δηλαδή δεν άκουσε τους δύο ή τους τρεις, μολονότι ο νόμος λέει ότι με την κατάθεση δύο ή τριών μαρτύρων στέκεται, δηλαδή βεβαιώνεται, κάθε λόγος, ας σωφρονιστεί πλέον από την Εκκλησία· εάν όμως δεν ακούσει ούτε αυτήν, τότε ας είναι απόβλητος, για να μην μεταδώσει τη δική του κακία και στους άλλους. Παρομοιάζει δε τέτοιους αδελφούς με τους τελώνες (διότι το πρόσωπο του τελώνη ήταν διαβεβλημένο)· και αποτελεί παρηγοριά για τον αδικημένο το να θεωρείται αυτός που αδικεί ως τελώνης και εθνικός, δηλαδή αμαρτωλός και άπιστος. Είναι λοιπόν μόνο αυτό η τιμωρία εκείνου που αδικεί; Όχι. Αλλά άκου και τα εξής: «Αλήθεια σας λέω, όσα δέσετε πάνω στη γη, θα είναι δεμένα στον ουρανό, και όσα λύσετε πάνω στη γη, θα είναι λυμένα στον ουρανό». Εάν εσύ, λέει, ο αδικηθείς, θεωρείς ως τελώνη και εθνικό αυτόν που αδικεί, τέτοιος θα είναι και στον ουρανό.