Πατερικές αναφορές στο ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ 23:20

Αυτό που υπολείπεται είναι βέβαια σύντομο στο άκουσμα, έτσι τουλάχιστον φαίνεται, και ίσως μάλιστα να διέφυγε της προσοχής των περισσοτέρων από εσάς, με αποτέλεσμα να νομισθεί ότι δεν έχει παραλειφθεί τίποτε από τον ψαλμό. Διαπιστώνοντας όμως ότι η σύντομη αυτή φράση έχει μεγάλη δύναμη και σημασία για τα πρακτικά ζητήματα της ζωής, δεν θεωρήσαμε σωστό να παραβλέψουμε την ωφέλεια που προκύπτει από την εξέτασή της. Ο Προφήτης, σκιαγραφώντας με τον λόγο του τον τέλειο άνθρωπο, εκείνον που πρόκειται να εισέλθει στην ασάλευτη ζωή, συγκατέλεξε ανάμεσα στα ανδραγαθήματά του το να μη δώσει το αργύριό του με τόκο. Σε πολλά σημεία της Γραφής καταδικάζεται η αμαρτία αυτή. Διότι και ο Ιεζεκιήλ τοποθετεί τη λήψη τόκου και τον πλεονασμό στα μεγαλύτερα από τα κακά, και ο νόμος ρητά το απαγορεύει: «Δεν θα δανείσεις με τόκο στον αδελφό σου και στον πλησίον σου». Και πάλι λέει: «Δόλος πάνω στον δόλο, και τόκος πάνω στον τόκο». Και για την πόλη που ευημερεί μέσα σε πλήθος κακών, τι λέει ο ψαλμός; «Δεν έλειψαν από τις πλατείες της τόκος και δόλος».

Παρατήρησε δε πώς με πολύ τεχνικό και ιδιαίτερα χαριτωμένο τρόπο μας απομακρύνει από τις χειρότερες συνήθειες και μας πείθει να απορρίψουμε τη σκληροκαρδία, ενώ μας οδηγεί στα καλύτερα και μας καθοδηγεί στους τρόπους της φιλαλληλίας. Διότι προτρέπει, εάν τυχόν έχουν ανάγκη κάτι, να δανείζουμε στους αδελφούς, όμως αποτρέπει από τους τόκους και προστάζει να αποδιώχνουμε την πλεονεξία. Και αφού επιτάσσει επιπλέον ότι δεν πρέπει να γινόμαστε φορτικοί, ούτε να πιέζουμε αυτούς που χρωστούν, παραγγέλλει να κάνουμε άφεση των χρεών. Γράφει δε ως εξής: «Δεν θα δανείζεις με τόκο στον αδελφό σου, ούτε με τόκο χρημάτων, ούτε με τόκο τροφίμων, ούτε με τόκο για κανένα πράγμα από όσα τυχόν δανείζεις. Στον ξένο (τοκίζεις), δεν θα τοκίζεις (όμως στον αδελφό)· για να σε ευλογήσει ο Κύριος ο Θεός σου σε όλα τα έργα σου πάνω στη γη, στην οποία εισέρχεσαι για να την κληρονομήσεις». Διότι, όσον αφορά τουλάχιστον το θέλημα του νομοθέτη, θα προσφερόταν άφθονα, τόσο στον ξένο όσο και στους αδελφούς, η αγαθή και φιλότιμη προσφορά της μεγάλης περιουσίας. «Διότι σε καθέναν που σου ζητά, να δίνεις», λέει ο Χριστός, «και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου, να μην τα ζητάς πίσω».

Τι θα πεις, λοιπόν, ως κατηγορούμενος ενώπιον του αδέκαστου Κριτή, όταν σου ειπωθεί: «Είχες τον Νόμο, τους προφήτες, τα ευαγγελικά παραγγέλματα· τους άκουγες όλους μαζί να διακηρύσσουν με μία φωνή την αγάπη, τη φιλανθρωπία, και τους μεν να λένε: "Δεν θα δανείσεις με τόκο στον αδελφό σου", τους δε: "Δεν έδωσε το χρήμα του με τόκο", και άλλους: "Εάν δανείσεις στον αδελφό σου, δεν θα τον καταπιέζεις"»;

Ολόκληρος δε ο χαρακτήρας του νοήματος του προκείμενου ψαλμού μάς φανερώνει τη φύλαξη και την τήρηση των εντολών, και η διατύπωσή του δεν είναι νομική και σκιώδης, αλλά ευαγγελική, αποτελώντας προφυλακτήριο της χάριτος ημών των Χριστιανών, καθώς και υπογραμμό και ασφάλεια του βίου μας. Διότι συνεχώς προβάλλει νόμο, εντολές, δικαιώματα, κρίματα και μαρτύρια, για τα οποία αναφέρθηκε στην αρχική ερμηνεία του ψαλμού ποια είναι η σημασία τους· τώρα όμως ας προχωρήσουμε στο προκείμενο. «Ἀπὸ τῶν ἐντολῶν σου συνῆκα» [Από τις εντολές σου κατανόησα]· σαν να λέγαμε, από τις εντολές σου δείξαμε προσοχή και κατανοήσαμε· και για τον λόγο αυτόν μισήσαμε κάθε οδό αδικίας. Διότι αυτές οι εντολές διατάσσουν: Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα πορνεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα αδικήσεις, δεν θα ψευσθείς, δεν θα λοιδορήσεις, δεν θα επιθυμήσεις τα ξένα, ούτε τον αγρό του πλησίον σου, ούτε τον δούλο του, ούτε τη δούλη του, ούτε κανένα ζώο του· δεν θα δανείσεις με τόκο στον αδελφό σου, τόκο αργυρίου και τόκο χρυσίου και τόκο τροφίμων. Οι εντολές του Θεού, τις οποίες καθημερινά ακούμε με προσοχή μέσω της αναγνώσεως τόσο του αγίου Ευαγγελίου όσο και των αποστολικών αναγνωσμάτων· αυτές είναι που μας οδηγούν στο να μισήσουμε κάθε οδό αδικίας. Διότι όλα τα αμαρτήματα και τα είδη της κακίας ονομάζονται αδικία· εξαιτίας των οποίων έρχεται η οργή του Θεού στους υιούς των ανθρώπων, ή μάλλον στους υιούς της απειθείας.

Ποιους εμποδίζει από το να εισέλθουν στην εκκλησία, και για ποια άλλα θέματα νομοθετεί, καθώς και περί της απαγόρευσης λήψης τόκου. Περί του να μη χρονοτριβεί κανείς στην εκπλήρωση των ταμάτων, αλλά ό,τι έχει υποσχεθεί στον Θεό, να το εκτελεί αμέσως. Περί της γυναίκας που λαμβάνει έγγραφο διαζυγίου (βιβλίο αποστασίου), περί ενεχύρων, περί κλοπής, περί του μισθού του μισθωτού εργάτη, περί των ορφανών, περί των χηρών, και περί του να αφήνουν στους φτωχούς να μαζεύουν τα εναπομείναντα στάχυα και τις ρώγες των σταφυλιών. Εδώ αναφέρεται ότι αυτός που εγκαλείται για κάποια αδικία δεν πρέπει να δέχεται περισσότερα από σαράντα χτυπήματα. Επίσης, περί του να μη φιμώνεται το βόδι που αλωνίζει, και περί της υποχρέωσης του επιζώντος αδελφού να αποκτήσει απογόνους για τον θανόντα αδελφό του, καθώς και τι θα υποστεί εάν δεν θελήσει να το πράξει. Περί σταθμών και μέτρων. Περί της εξολόθρευσης του Αμαλήκ. Περί των απαρχών, περί της φιλανθρωπίας προς τις χήρες και τα ορφανά. Στη συνέχεια, ακολουθούν οι κατάρες και οι ευλογίες: οι μεν για εκείνους που παρακούν, οι δε για εκείνους που υπακούν.

«Δεν θα του δώσεις με τόκο τα τρόφιμά σου.» «Θα δανείσεις στον πλησίον σου όσο του είναι αναγκαίο, και δεν θα λυπηθεί η καρδιά σου όταν του δίνεις· και θα σε ευλογήσει ο Κύριος.» «Δεν θα επιβάλεις τόκο στον αδελφό σου, ούτε τόκο για τρόφιμα ούτε τόκο για οποιοδήποτε πράγμα το οποίο θα δανείσεις στον αδελφό σου.» «Εάν ο πλησίον σου σου χρωστάει οποιαδήποτε οφειλή, δεν θα εισέλθεις στην οικία του για να πάρεις το ενέχυρο.»

Αλλά και οι λαϊκοί ακόμη δεν πρέπει να παίρνουν τόκους· διότι εάν, όπως λέει ο θείος Χρυσόστομος, οι Εβραίοι δεν έπαιρναν τόκους από τους άλλους Εβραίους, σύμφωνα με το «Δεν θα δανείσεις με τόκο στον αδελφό σου αργύριο, ούτε τρόφιμα, ούτε κανένα άλλο πράγμα που τυχόν θα δανείσεις»· ποια απολογία έχουμε να δώσουμε εμείς οι Χριστιανοί, που γινόμαστε και από τους ίδιους τους Εβραίους πιο σκληροί, ύστερα από τη χάρη του Ευαγγελίου και την ένσαρκη οικονομία του Χριστού; Και ο Μέγας Βασίλειος, ερμηνεύοντας το ρητό του ιδ΄ Ψαλμού που λέει: «Δεν έδωσε τα χρήματά του με τόκο», λέει ότι είναι αληθινά απάνθρωπο, από τη μια ο φτωχός να δανείζεται από τον πλούσιο για να ανακουφίσει τη δυστυχία του, και από την άλλη ο πλούσιος να μην αρκείται στο κεφάλαιο, αλλά να ζητά να συγκεντρώνει κέρδη και τόκους από τη δυστυχία του φτωχού.

Ερμηνεία. «Το να δανείζει κάποιος τα χρήματά του με τόκο, είναι απαγορευμένο και από τον Παλαιό Νόμο. Διότι λέγει ο Θεός στο Δευτερονόμιο: δεν θα δανείσεις με τόκο στον αδελφό σου, ούτε τόκο χρημάτων, ούτε τόκο τροφίμων, ούτε τόκο για οποιοδήποτε πράγμα. Και ο Δαβίδ επαινώντας τον δίκαιο, μαζί με τις άλλες του αρετές συγκαταλέγει και αυτήν, λέγοντας: τα χρήματά του δεν τα έδωσε με τόκο.» Εάν δε αυτό ήταν απαγορευμένο στους Ιουδαίους, πόσο μάλλον είναι απαγορευμένο τώρα σε εμάς τους Χριστιανούς; Διότι εδώ υπάρχει κάτι μεγαλύτερο από το ιερό. Εάν δε σε όλους τους Χριστιανούς αυτό απαγορεύεται, πόσο μάλλον στους ιερωμένους και τους Κληρικούς, οι οποίοι πρέπει να είναι τύπος και παράδειγμα κάθε καλού; Και μάλιστα στους ασκητές και τους ερημίτες, οι οποίοι είναι εσταυρωμένοι ως προς τον κόσμο; Ασκητής και τοκογλύφος είναι, αληθινά, κάτι το εντελώς απαράδεκτο για την ανθρώπινη ακοή. Γι' αυτό λοιπόν και ο παρών Αποστολικός Κανόνας ορίζει: ότι όποιος Επίσκοπος, ή Πρεσβύτερος, ή Διάκονος, δανείζοντας τα χρήματά του, ζητεί από τους οφειλέτες τόκο, είτε να παύσει από μια τέτοια αισχροκέρδεια, είτε να καθαιρείται. Παρομοίως, κατά συνέπεια, πρέπει και οι Μοναχοί να δέχονται τα αρμόζοντα σε αυτούς επιτίμια, δηλαδή αφορισμό και ακοινωνησία, με σταθερή υπόσχεση ότι θα απέχουν στο εξής από αυτή τη φανερή και αξιοκατάκριτη παρανομία.