Πατερικές αναφορές στο ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ 24:16

Διότι ούτε εγώ ο ίδιος κατηγορώ εάν κάποιος από κάποια αδελφότητα αποσχίστηκε πέφτοντας σε αίρεση (άλλωστε γνωρίζετε οπωσδήποτε τους άνδρες αυτούς, έστω και αν δεν τους αναφέρω ονομαστικά), διότι ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία. Αυτά μεν απάντησα προς το παρόν σχετικά με τον τόμο που απεστάλη, ώστε αφενός να γνωρίσεις εσύ ο ίδιος την αλήθεια, και αφετέρου να την καταστήσεις φανερή σε όσους δεν επιθυμούν να κατακρατούν την αλήθεια με την αδικία. Εάν δε χρειαστεί να απολογηθούμε εκτενέστερα για καθετί από όσα μας έχουν προσαφθεί, θα το πράξουμε και αυτό με τη συνέργεια του Θεού. Εμείς, αδελφέ Ολύμπιε, ούτε τρεις θεούς ομολογούμε, ούτε βρισκόμαστε σε εκκλησιαστική κοινωνία με τον Απολινάριο.

Αλλά θα μπορούσε να πει κάποιος: Ναι, ο Αδάμ ολίσθησε, και αφού περιφρόνησε τη θεία εντολή, καταδικάστηκε σε φθορά και θάνατο. Τότε πώς, εξαιτίας του, κατέστησαν αμαρτωλοί οι πολλοί; Τι σχέση έχουν με εμάς τα δικά του σφάλματα; Και πώς εμείς, που δεν είχαμε ακόμη γεννηθεί, καταδικαστήκαμε μαζί του; Παρόλο που ο Θεός λέει: «Δεν θα πεθάνουν οι πατέρες για τα τέκνα», ούτε τα τέκνα για τους πατέρες, «η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει». Ποιος θα μπορούσε λοιπόν να είναι ο τρόπος της απάντησης προς εμάς; Επομένως, η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει. Γίναμε όμως αμαρτωλοί μέσω της παρακοής του Αδάμ με τον εξής τρόπο: Διότι είχε πλαστεί για αφθαρσία και ζωή, και ο βίος του ήταν αγιοπρεπής μέσα στον παράδεισο της τρυφής. Ο νους του βρισκόταν εξολοκλήρου και διαπαντός σε θεοπτία, ενώ το σώμα σε ευδία και γαλήνη, αφού απουσίαζε κάθε αισχρή ηδονή. Διότι δεν υπήρχε μέσα του ταραχή από άτοπες κινήσεις. Επειδή όμως έπεσε στην αμαρτία, και γλίστρησε στη φθορά, από τότε εισέβαλαν στη φύση της σάρκας οι ηδονές και οι ακαθαρσίες, και αναπτύχθηκε ο νόμος που αγριεύει μέσα στα μέλη μας. Νόσησε, λοιπόν, η φύση από την αμαρτία εξαιτίας της παρακοής του ενός, δηλαδή του Αδάμ. Έτσι κατέστησαν αμαρτωλοί οι πολλοί, όχι επειδή παρέβησαν τον νόμο μαζί με τον Αδάμ, διότι δεν υπήρχαν καν, αλλά επειδή ανήκουν στη δική του φύση, η οποία έπεσε κάτω από τον νόμο της αμαρτίας.

Διότι στον καθένα από εμάς, όπως είπα, ο Θεός ενσταλάζει στον νου λόγια μέσω του Πνεύματος, τα οποία έχουν τη δύναμη να μας τρέφουν για την αιώνια ζωή, ή και πολλές φορές μας ευφραίνει μέσω της φωνής των αγίων. Είπε λοιπόν ότι τα τέκνα πρέπει να καταστραφούν μαζί με τη μητέρα που έχει πορνεύσει, και μάλιστα χωρίς οίκτο. Για ποια αιτία; Επειδή είναι τέκνα πορνείας. Και βεβαίως δεν ισχυριζόμαστε ότι το τέκνο υπόκειται στα αμαρτήματα της μητέρας, διότι αλλιώς πού θα κατέληγε η ρήση μέσω της φωνής του Ιεζεκιήλ: «Δεν θα πεθάνουν οι πατέρες για τα τέκνα, ούτε τα τέκνα για τους πατέρες· καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία». Πρέπει μάλλον να γνωρίζουμε ότι, ακόμη και αν επινοείται το πρόσωπο μιας μητέρας που πορνεύει, ως τύπος της Συναγωγής, εντούτοις δεν παύουν να είναι οι ίδιοι και πάλι αυτοί που προέρχονται από αυτήν. Λέγοντας δε ότι είναι τέκνα πορνείας, απέδειξε ολοφάνερα ότι έχουν καταστεί ένοχοι για τα εγκλήματα της νοητής πορνείας· και τούτο διότι έχουν ασεβήσει, τρόπον τινά, από τα ίδια τα σπάργανα και τη μήτρα, και ποτέ δεν καταπιάστηκαν με έργα ευσέβειας, αλλά είχαν παντελώς ασύχναστη την αρετή, και δεν τίμησαν τον δρόμο που είναι αρεστός στον Θεό. Έτσι και ο ψαλμωδός λέει: «Αποξενώθηκαν οι αμαρτωλοί από τη μήτρα, πλανήθηκαν από την κοιλιά, μίλησαν ψέματα»· καίτοι κάθε ευσεβής, ο οποίος έχει ανατραφεί με τα έργα της δικαιοσύνης, μπορεί λαμπρά να αναφωνήσει προς τον Θεό: «Σε σένα αφέθηκα από τη μήτρα· από την κοιλιά της μητέρας μου εσύ είσαι ο Θεός μου».

«Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε ομοίωμα κανενός από όσα βρίσκονται ψηλά στον ουρανό, και κάτω στη γη, και όσα μέσα στα νερά κάτω από τη γη, δεν θα τα προσκυνήσεις, ούτε θα τα λατρεύσεις. Διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, Θεός ζηλωτής, που ανταποδίδω τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα έως την τρίτη και την τέταρτη γενεά σε όσους με μισούν· και κάνω έλεος σε χιλιάδες γενεές σε όσους με αγαπούν, και φυλάσσουν τα προστάγματά μου». Διότι έπρεπε, έπρεπε να τρομοκρατούνται με σκληρούς φόβους όσοι επρόκειτο να τηρήσουν ανεξίτηλη την εντολή· για τον λόγο αυτόν άλλωστε ονομάζει τον εαυτό Του Θεό ζηλωτή, ο οποίος επιρρίπτει τις αμαρτίες των πατέρων στους απογόνους τους, εφόσον βέβαια επιλέξουν να ζήσουν όπως εκείνοι και να μιμηθούν τα προγονικά σφάλματα. Διότι προφανώς δεν ισχυριζόμαστε ότι οι αμαρτίες των πατέρων πέφτουν πάνω σε όσους δεν έχουν φταίξει σε τίποτα απολύτως, και μάλιστα ενώ ο Θεός έχει διακηρύξει ρητά: «Δεν θα θανατωθούν οι πατέρες για τα τέκνα, ούτε τα τέκνα για τους πατέρες, καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία». Αλλά αν οι απόγονοι ακολουθούν τα φρονήματα των πατέρων τους, και γίνονται ζηλωτές της προγονικής ασέβειας, τότε ίσως ο θυμός παρατείνεται και σε αυτούς. Ακόμη και αν συμβεί από έμφυτη φιλανθρωπία ο Θεός των όλων να απαλλάξει τους πρώτους από την πρέπουσα τιμωρία, παρ' όλα αυτά, αργότερα, στους δεύτερους ή στους τρίτους επιφέρει την οργή που άρμοζε και οφειλόταν από την αρχή στο βέβηλο γένος.

Έγινε, λοιπόν, αυτό, για να υπομείνει και εκείνος μεγαλύτερη οδύνη εξαιτίας της φυσικής φιλοστοργίας, και η ευλογία του Θεού να παραμείνει ακέραιη, αλλά και ο γιος που δέχθηκε την κατάρα να τιμωρηθεί για τα δικά του αμαρτήματα. Διότι, έστω κι αν εξαιτίας του αμαρτήματος του πατέρα δέχεται τώρα την κατάρα, εντούτοις ήταν εύλογο να τιμωρηθεί για τα δικά του παραπτώματα. Άλλωστε δεν δέχθηκε την κατάρα μόνο εξαιτίας του αμαρτήματος του πατέρα, αλλά μάλλον για να υποστεί μέσω αυτού εκείνος μεγαλύτερη τιμωρία. Διότι το γεγονός ότι ούτε οι πατέρες τιμωρούνται για τα παιδιά τους, ούτε τα παιδιά για τους πατέρες τους, αλλά ο καθένας υπέχει την ευθύνη για όσα ο ίδιος έσφαλε, μπορεί κανείς να το βρει διατυπωμένο σε πολλά σημεία από τους προφήτες· όπως όταν λένε: «Εκείνου που έφαγε την άγουρη σταφυλή, τα δόντια του θα μουδιάσουν»· και: «Η ψυχή που αμάρτησε, αυτή και θα πεθάνει»· και πάλι: «Δεν θα θανατωθούν πατέρες για τα παιδιά τους, ούτε παιδιά για τους πατέρες τους». Ας μην τολμά λοιπόν κανείς από εσάς, παρακαλώ, αγνοώντας τον σκοπό της θείας Γραφής, να επικρίνει τα γεγραμμένα, αλλά ας δέχεται με καλοπροαίρετη διάνοια τα λεγόμενα, ας θαυμάζει την ακρίβεια της θείας Γραφής, και ας αναλογίζεται πόσο μεγάλο κακό είναι η αμαρτία. Διότι, ιδού, τον αδελφό, που συμμετείχε στις ίδιες ωδίνες τοκετού και προήλθε από την ίδια μήτρα, αυτόν, όταν εισχώρησε η αμαρτία, τον έκανε δούλο, και αφαιρώντας του την ελευθερία, τον οδήγησε στην υποταγή· διότι από αυτό το γεγονός και έπειτα άρχισε πλέον να υφίσταται ο θεσμός της δουλείας.

Διότι και μέσω του Ιεζεκιήλ αναιρεί αυτή την υπόνοια: «Ζω εγώ», λέγει ο Κύριος, «δεν θα λέγεται πλέον αυτή η παροιμία: Οι πατέρες έφαγαν αγουρίδες, και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν». Και ο Μωυσής επίσης λέγει: «Δεν θα θανατωθεί πατέρας για το παιδί του». Και για κάποιον βασιλιά αναφέρει ότι, ακριβώς για αυτόν τον λόγο δεν το έπραξε αυτό, τηρώντας τον νόμο του Μωυσή. Εάν όμως ρωτήσει κάποιος: «Πώς λοιπόν έχει ειπωθεί: "Αυτός που ανταποδίδει τις αμαρτίες των γονέων στα παιδιά έως την τρίτη και την τέταρτη γενεά"»; Σε αυτό θα απαντούσαμε ότι η απόφαση αυτή δεν είναι καθολική, αλλά έχει ειπωθεί για κάποιους από εκείνους που εξήλθαν από την Αίγυπτο. Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: Επειδή εκείνοι που εξήλθαν από την Αίγυπτο, έπειτα από τα σημεία και τα θαύματα, έγιναν χειρότεροι από τους προγόνους τους οι οποίοι δεν είχαν δει τίποτα από αυτά, θα υποστούν τα ίδια, λέγει, με όσα έπαθαν εκείνοι, επειδή τόλμησαν να πράξουν τα ίδια.

Και όμως ένας ήταν αυτός που αμάρτησε, ο Άχαρ· πώς λοιπόν αμάρτησαν οι υιοί του Ισραήλ; Και οργίστηκε, λέει, ο Κύριος εναντίον των υιών του Ισραήλ. Έστειλε δε ο Ιησούς άνδρες από την Ιεριχώ στη Γαι. Και ανέβηκαν περίπου τρεις χιλιάδες άνδρες, και τράπηκαν σε φυγή μπροστά στους άνδρες της Γαι, οι οποίοι σκότωσαν από αυτούς τριάντα έξι άνδρες. Δες την ανταπόδοση μιας αμαρτίας, δες πληγή απαρηγόρητη· ένας αμάρτησε, και σε ολόκληρο τον λαό έπεσε ο θάνατος και η δειλία. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό, ω φιλάγαθε Δέσποτα; Εσύ είσαι ο μόνος δίκαιος, και οι κρίσεις σου είναι ευθείες· εσύ απονέμεις στον καθένα την κρίση σύμφωνα με τα δικά του έργα· εσύ είπες, Φιλάνθρωπε, ότι ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία, και δεν θα τιμωρηθεί ο ένας αντί του άλλου· ποια είναι λοιπόν αυτή η δίκαιη απόφασή σου; Όλα τα έργα σου είναι καλά, Κύριε, και πάρα πολύ καλά, και οικονομούμενα προς το συμφέρον μας· γιατί λοιπόν για την αμαρτία του ενός επέφερες την τιμωρία στους άλλους; Η αμαρτία, λέει, είναι ένα μόλυσμα· ας στηλιτευθεί μέσω της τιμωρίας ενώπιον όλων, για να μην διαφθείρει τους πάντες. Βλέπεις πώς η αμαρτία του ενός προξένησε την τιμωρία σε όλο τον λαό;

Φρονώ ότι εκείνοι που κατοικούν σε ιερό τόπο πρέπει να εμπιστεύονται κάθε κρίση στον Θεό και να περιφρονούν την ανθρώπινη παρέμβαση, όταν οι ίδιοι έχουν προσηλωμένο το βλέμμα τους στον επουράνιο Κριτή. ΤΙΤΛΟΣ Λʹ. —Περί αυτών που λογοδοτούν και όσων υφίστανται δικαστικές ποινές· και ότι σε καμία περίπτωση δεν θα λογοδοτήσει κάποιος αντί κάποιου άλλου. «Δεν θα θανατώνονται οι πατέρες για τα παιδιά τους, ούτε οι γιοι για τους πατέρες τους· ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία.» «Αδελφός δεν μπορεί να σε λυτρώσει, πώς θα σε λυτρώσει (άλλος) άνθρωπος;» «Εκείνες τις ημέρες δεν θα λένε πλέον: "Οι πατέρες έφαγαν άγουρα σταφύλια, και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν"· αλλά ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία, και όποιου φάει, εκείνου τα δόντια θα μουδιάσουν.» «"Οι πατέρες έφαγαν άγουρα σταφύλια, και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν". Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή και θα πεθάνει. Ο άνθρωπος όμως που πράττει τη δικαιοσύνη, αυτός θα είναι δίκαιος. Ο γιος δεν θα επωμιστεί την αδικία του πατέρα. Η δικαιοσύνη του δικαίου θα αναπαύεται πάνω του, και η ανομία του ανόμου θα πέφτει πάνω του.» «Ο καθένας θα βαστάξει το δικό του φορτίο.»

Πώς όμως και ο παλαιός θείος νόμος θεσπίζει να τιμωρούνται με θάνατο οι παραβάτες, εάν βέβαια και για αυτούς ως ανθρώπους το όριο των ημερών της ζωής τους έχει καθοριστεί με ασφάλεια από τον Θεό; Τι προστάζει, λοιπόν, ο θείος νόμος; «Εκείνος που προσφέρει θυσία σε θεούς», λέγει, «θα εξολοθρευτεί, εκτός εάν προσφέρει μόνο στον Κύριο»· και «Εάν κάποιος χτυπήσει κάποιον και εκείνος πεθάνει, πρέπει να θανατωθεί»· και «Όποιος χτυπά τον πατέρα ή τη μητέρα του, πρέπει να θανατωθεί»· και πάλι: «Όποιος μοιχεύσει με τη γυναίκα του πλησίον του, πρέπει να θανατωθεί και ο μοιχός και η μοιχαλίδα»· και αλλού: «Όποιος συνευρεθεί με άνδρα όπως με γυναίκα, πρέπει να θανατωθούν και οι δύο· διότι οι τέτοιοι είναι καταραμένοι και να τους λιθοβολήσετε». Αφού θεσπίζει πολλά τέτοια επιτίμια για τους παραβάτες, προσθέτει στη συνέχεια και λέγει: «Δεν θα θανατώσεις τον αθώο και τον δίκαιο» και «Δεν θα πεθάνουν οι πατέρες για τα τέκνα ούτε οι υιοί για τους πατέρες, αλλά ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία».

Πώς διασώζεται η δικαιοσύνη, όταν τα παιδιά τιμωρούνται για τους πατέρες τους; Οι απειλές του Θεού είναι μεγαλύτερες από τις τιμωρίες Του. Διότι λέει: «κάθε απερίτμητο αρσενικό, το οποίο δεν θα περιτμηθεί την όγδοη ημέρα, θα εξολοθρευθεί», αλλά μπορεί να δει κανείς τους μεν περιτμημένους στην έρημο να έχουν θανατωθεί με διάφορους τρόπους, τους δε απερίτμητους να έχουν λάβει την υπόσχεση των προγόνων αντί της τιμωρίας· διότι αυτούς τους περιέτεμε ο Ιησούς του Ναυή στα Γάλγαλα. Πάλι, στα σπίτια που είχαν προζύμι απείλησε πανωλεθρία, αλλά δεν την επέφερε. Έτσι και εδώ, λοιπόν, επειδή οι άνθρωποι αγαπούν τα παιδιά τους, τους εκφοβίζει με τις απειλές, λέγοντας: «εγώ που ανταποδίδω αμαρτίες πατέρων στα τέκνα έως τρίτης και τετάρτης γενεάς σε αυτούς που με μισούν». Το ότι είναι ασεβές να προσέχει κανείς το γυμνό γράμμα, γίνεται φανερό από εκείνα με τα οποία ο ίδιος ο Θεός διδάσκει τα αντίθετα. Διότι λέει: «δεν θα πεθάνουν παιδιά εξαιτίας των πατέρων τους, ούτε πατέρες εξαιτίας των παιδιών τους, αλλά ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία». Και μέσω του Ιεζεκιήλ λέει: «Προς τι αυτή η παροιμία που λέτε: Οι πατέρες έφαγαν αγουρίδα και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν; Ζω εγώ, λέει ο Κύριος ο Θεός, δεν θα ειπωθεί ξανά αυτή η παροιμία, αλλά θα μουδιάσουν τα δόντια εκείνων που έφαγαν την αγουρίδα· διότι όλες οι ψυχές είναι δικές μου». Και τα όσα ακολουθούν έχουν το ίδιο νόημα.

Ορθά λοιπόν ο κύριος Μακάριος και πνευματικός πατέρας παρηγόρησε τους ανθρώπους αυτούς, ορθά επίσης γευμάτισε σε εκείνο το σπίτι, και κανένας χριστιανός ας μη διστάζει να πράξει το ίδιο. Επειδή όμως γίνεται λόγος για επιτίμιο, όχι επειδή είναι υπαίτιοι (διότι «ο καθένας», λέει, «θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία, και δεν θα πεθάνουν τα τέκνα για τους πατέρες», όπως ισχύει και το αντίστροφο), αλλά για παρηγοριά, για μία τεσσαρακοστή ας απέχουν από την κρεοφαγία, και είναι προφανές ότι θα απέχουν και από τη μετάληψη των αγίων μυστηρίων. Στην εκκλησία όμως ας εισέρχονται για να προσεύχονται, παραμένοντας μέχρι την απόλυση των κατηχουμένων, και ας δώσουν το μερίδιο που αναλογεί στον άθλιο στους φτωχούς· διότι προσφορά και λειτουργία υπέρ αυτού δεν επιτρέπεται καθόλου να τελείται, η ελεημοσύνη όμως ας γίνεται· διότι αυτή ωφελεί και τον άπιστο, όπως αναφέρει ο Χρυσόστομος, και εξάλλου επειδή τα αργύρια της αγχόνης του Ιούδα δόθηκαν για την ταφή των ξένων. Ας στήσουν επίσης το σημείο του ζωοποιού σταυρού στον τόπο όπου έγινε ο απαγχονισμός, διότι και ο ίδιος ο σταυρός στήνεται στον τόπο του Κρανίου, επειδή εκεί βρισκόταν το κρανίο του θανατωθέντος Αδάμ, από τον οποίο έλαβε και την ονομασία του ο τόπος.

Και αυτό ο Θεός το διδάσκει μέσω του Ιεζεκιήλ, λέγοντας τα εξής: «Δεν θα λέγεται πλέον αυτή η παροιμία: Οι πατέρες έφαγαν άγουρα σταφύλια και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν»· το νομοθετεί δε και μέσω του Μωυσή: «Δεν θα πεθάνει ο πατέρας για το παιδί.» Αλλά, «Πώς λοιπόν», λέει, «έχει γραφτεί: "Ανταποδίδοντας τις αμαρτίες των γονέων στα παιδιά έως την τρίτη και τέταρτη γενεά;"» Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι, πρώτον, αυτή η απόφαση δεν είναι καθολική, ούτε έχει ειπωθεί για όλους, αλλά μόνο για εκείνους που εξήλθαν από την Αίγυπτο. Έπειτα, εξέτασε μαζί μου και το νόημα της αποφάσεως. Διότι δεν λέει το εξής, ότι τα παιδιά τιμωρούνται για εκείνα που αμάρτησαν οι πατέρες, αλλά ότι οι αμαρτίες των πατέρων, δηλαδή οι τιμωρίες για τα αμαρτήματα, θα αποδοθούν και στα παιδιά τους, επειδή διέπραξαν τα ίδια παραπτώματα. Διότι, για να μη νομίζουν όσοι εξήλθαν από την Αίγυπτο ότι, ακόμη και αν αμαρτήσουν χειρότερα από τους πατέρες τους, δεν θα τιμωρηθούν με τις ίδιες τιμωρίες, λέει ότι δεν θα γίνει έτσι, αλλά οι αμαρτίες των πατέρων, δηλαδή οι ποινές, θα έρθουν και σε εσάς, επειδή δεν γίνατε καλύτεροι, αλλά διαπράξατε τα ίδια ή και χειρότερα. Και αν βλέπεις πολλές φορές να αρπάζονται πρόωρα από τη ζωή ακόμη και νήπια, δήθεν προς τιμωρία των γονέων τους, μάθε καλά ότι ο Θεός από φιλανθρωπία τα παίρνει νωρίς από αυτήν τη ζωή, ώστε, αν ζούσαν, να μη γίνουν χειρότερα από τους γονείς τους και να μη ζήσουν προς βλάβη της δικής τους ψυχής ή και πολλών άλλων.