Πατερικές αναφορές στο ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ 32:1

Άκουε, ουρανέ, και ενωτίζου, γη, διότι ο Κύριος ελάλησε. Επειδή η προφητεία δόθηκε σε γενεά πονηρή, μην έχοντας ανάμεσα στους ανθρώπους εκείνους που θα την άκουγαν, απευθύνεται στον ουρανό και στη γη. Διότι παρουσία αυτών των μαρτύρων δόθηκε ο νόμος, όταν ο Μωυσής είπε: «Θέτω ενώπιόν σας σήμερα ως μάρτυρες τον ουρανό και τη γη»· και πάλι: «Πρόσεχε, ουρανέ, και θα μιλήσω· και ας ακούσει η γη τα ρήματα από το στόμα μου». Έπρεπε, λοιπόν, οι ίδιοι μάρτυρες που είχαν παραληφθεί όταν δινόταν ο νόμος, να συγκληθούν και κατά τον έλεγχο για την παράβαση του νόμου. Διότι λέει: «Συγκεντρώστε σε εμένα τους φυλάρχους σας και τους πρεσβυτέρους σας και τους κριτές και τους γραμματοεισαγωγείς, για να μιλήσω στα αυτιά τους, και να θέσω ως μάρτυρες απέναντί τους τον ουρανό και τη γη». Έχει δε παρατηρηθεί ότι εδώ η διατύπωση είναι αντίστροφη σε σχέση με την ωδή. Διότι εκεί μεν λέει: «Πρόσεχε, ουρανέ» (ή σύμφωνα με τις άλλες εκδόσεις: «Ενωτίζου, ουρανέ») «και ας ακούσει η γη». Εδώ, όμως, λέει: «Άκουε, ουρανέ, και ενωτίζου, γη». Διότι, όταν μεν ο λαός έχει υψηλό φρόνημα και δεν αποστατεί από τον Θεό, προσκαλεί τον ουρανό σαν να βρίσκεται πολύ κοντά, και προτρέπει να εναποτεθούν τα λόγια μέσα στα αυτιά του· διότι αυτό ακριβώς σημαίνει το «ενωτίζου». Όταν όμως ο λαός απομακρυνθεί από τα επουράνια, του απευθύνεται σαν να βρίσκεται μακριά: «Άκουε, ουρανέ».

Το ίδιο ισχύει και για τη γη. Γι' αυτό ο μεν Μωυσής, επειδή είχε τον ουρανό κοντά εξαιτίας της προκοπής του λαού, λέει: «Πρόσεχε, ουρανέ», ή «Ενωτίζου», όπως οι λοιποί. Ο Ησαΐας όμως, επειδή ο λαός βρισκόταν σε αμαρτίες και φρονούσε τα γήινα, προστάζει τη γη, ως ευρισκόμενη πολύ κοντά, να δεχθεί στα αυτιά της τους λόγους. Διότι αυτό σημαίνει το «ενωτίζομαι». —Ή μετωνυμικώς, ονομάζει ουρανό μεν εκείνους που κατοικούν στον ουρανό, όπως λέμε «πόλη» εννοώντας αυτούς που βρίσκονται στην πόλη, και γη όλους όσοι βρίσκονται σε αυτήν, για να μην παρασυρθούμε από αυτό και θεωρήσουμε ότι ο ουρανός και η γη είναι έμψυχα όντα. Διότι έτσι και ο ουρανός ονομάζεται θρόνος του Θεού, από το γεγονός ότι οι επουράνιες δυνάμεις έχουν σταθερά εγκαθιδρυμένη μέσα τους τη γνώση του Θεού.

Και όχι μόνο αυτός, αλλά γενικώς και όλοι όσοι έχουν επιφορτιστεί με κάποια διακονία του λόγου, δεν παύουν σε καμία εποχή να καταθέτουν τη μαρτυρία τους, αλλά επικαλούνται και τον ουρανό και τη γη· επειδή και τώρα κάθε πράξη συντελείται εντός αυτών, και κατά την εξέταση των πεπραγμένων του βίου θα είναι παρόντες μαζί με εκείνους που θα κρίνονται. «Διότι θα προσκαλέσει», λέει, «τον ουρανό άνω και τη γη, για να κρίνει τον λαό του». Γι' αυτό ο Μωυσής, όταν επρόκειτο να παραθέσει τα λόγια του Θεού στον λαό, λέει: «Επικαλούμαι σήμερα ως μάρτυρες ενώπιόν σας και τον ουρανό και τη γη». Και πάλι, αναπέμποντας την ωδή, αναφέρει: «Πρόσεχε, ουρανέ, και θα μιλήσω, και ας ακούσει η γη τα λόγια από το στόμα μου». Και ο Ησαΐας: «Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη». Ο Ιερεμίας, μάλιστα, περιγράφει και μία έκσταση του ουρανού στο άκουσμα των ανόσιων έργων του λαού: «Εξεπλάγη ο ουρανός γι' αυτό, και έφριξε πάρα πολύ, διότι δύο πονηρά έργα έπραξε ο λαός μου». Επομένως, και ο Απόστολος, γνωρίζοντας ότι οι άγγελοι έχουν οριστεί στους ανθρώπους ως κάποιοι παιδαγωγοί ή επιτηρητές, τους επικαλέστηκε για μαρτυρία.

Και πάλι: μην απορείτε γι' αυτό, διότι έρχεται η ώρα κατά την οποία όλοι όσοι βρίσκονται στα μνήματα θα ακούσουν τη φωνή του, και θα εξέλθουν εκείνοι που έπραξαν τα αγαθά σε ανάσταση ζωής, ενώ εκείνοι που έπραξαν τα φαύλα σε ανάσταση κρίσεως. Διότι είναι γραμμένο: «Πρόσεχε, ουρανέ, και θα μιλήσω, και ας ακούσει η γη τα ρήματα από το στόμα μου. Ας αναμένεται σαν τη βροχή ο λόγος μου, και ας κατέβουν σαν τη δροσιά τα ρήματά μου». Αυτή είναι η δροσιά που ανατέλλει και ζωοποιεί τους νεκρούς. Όπως ακριβώς και ένας άλλος προφήτης αναφωνεί, λέγοντας: «Θα αναστηθούν οι νεκροί, και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνήματα, και θα ευφρανθούν όσοι βρίσκονται στη γη· διότι η δροσιά που προέρχεται από εσένα είναι θεραπεία γι' αυτούς». Διότι τα πάντα είναι δυνατά στον Θεό, και τίποτα δεν είναι αδύνατο για αυτόν. Διότι είτε πρόκειται για ανθρώπους, είτε για γη, είτε για τα πελάγη των θαλασσών, είτε για τις αβύσσους, είτε για οποιαδήποτε άλλη κτίση, τα πάντα βρίσκονται στο χέρι του, και μπροστά του είναι σαν να μην υπάρχουν. Και ας σε πείσει ο προφήτης, λέγοντας: «Ποιος μέτρησε με το χέρι του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και όλη τη γη με μια χούφτα; Ποιος ζύγισε τα βουνά σε σταθμά και τις κοιλάδες σε ζυγαριά;» Και πάλι λέει: «Όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν μια σταγόνα από τον κουβά και σαν το ελάχιστο βάρος της ζυγαριάς, και θα θεωρηθούν σαν σάλιο. Ο δε Λίβανος δεν είναι αρκετός για καύση προσφοράς, και όλα τα τετράποδα δεν είναι αρκετά για ολοκαύτωμα, και όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν ένα τίποτα». Ο δε Αββακούμ λέει: «Κύριε, άκουσα την ακοή σου και φοβήθηκα· Κύριε, κατανόησα τα έργα σου και εξεπλάγην».

Θα προσκαλέσει τον ουρανό άνω και τη γη, για να κρίνει τον λαό του. Συγκεντρώστε σε αυτόν τους αγίους του, αυτούς που συνάπτουν τη Διαθήκη του με θυσίες. Κατά άλλον τρόπο, παρουσιάζει ως ξεχωριστή την κρίση του παλαιού λαού, προσκαλώντας τον ουρανό και τη γη· διότι όταν παρέδιδε τον νόμο μέσω του Μωυσή, έλεγε: Καθιστώ σήμερα μάρτυρες σε σας τον ουρανό και τη γη· και πάλι στη μεγάλη ωδή: Πρόσεχε, ουρανέ, και θα μιλήσω· και ας ακούσει η γη τα λόγια από το στόμα μου. Γι' αυτό και ο Ησαΐας λέει: Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε· Υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν. Και τώρα, λοιπόν, θα επικαλεστεί τους ίδιους μάρτυρες· και όπως ο Σωτήρας στα Ευαγγέλια διαχωρίζει το ποίμνιό του, δηλαδή εκείνους της Εκκλησίας, τοποθετώντας τα μεν πρόβατα στα δεξιά, τα δε ερίφια στα αριστερά, με τον ίδιο τρόπο ο ίδιος Κύριος και τώρα διακρίνει τον λαό του. Το Εβραϊκό κείμενο και οι υπόλοιποι μεταφραστές, λένε: Συγκεντρώστε σε εμένα· διότι όπως έχει ειπωθεί στα Ευαγγέλια: Και θα αποστείλει τους αγγέλους του και θα συνάξουν όλα τα έθνη· έτσι και τώρα προστάζει τους ίδιους. Επιθυμεί δε να διαχωριστούν πρώτοι, πριν από τους ασεβείς, οι όσιοί του, εφόσον οφείλουν να επιτύχουν τις επαγγελίες.

Εκείνοι μεν λοιπόν τέτοια έπραξαν· και έτσι ο Λόγος απέβαλε από τον δικό μας χορό τους χείριστους, επειδή είχαν θεομάχο καρδιά. Εγώ όμως αυτήν τη φωνή θα θέσω ως προοίμιο στις σελίδες μου, την οποία στο παρελθόν εξέφεραν θεόφρονες άνδρες, προκαλώντας φόβο στον σκληρόκαρδο λαό ως μάρτυρες των λόγων, ο Μωυσής και ο Ησαΐας (απευθύνομαι άλλωστε σε όσους τα γνωρίζουν), ο μεν πρώτος δηλαδή δίνοντας τον νεοπαγή νόμο, ο δε δεύτερος όταν αυτός είχε πια παραβιαστεί: «Ο ουρανός ας ακούσει και η γη ας δεχθεί τα λόγια μου».

Διότι η λέξη «Μωαβίτες» ερμηνεύεται «εκ πατρός». Διότι οι πατέρες των εθνών ήταν κυριευμένοι από τους δαίμονες. «Έλιωσαν»: Από τον φόβο και τον ζήλο. «Ας επιπέσει»: Ο φόβος της παρουσίας του Χριστού. «Στο μεγαλείο»: Δηλαδή οι δαίμονες έγιναν αναίσθητοι, μη μπορώντας πλέον να ενεργήσουν. «Έως ότου παρέλθει»: Ο πιστός λαός, ώστε να μην παρενοχλείται πλέον από τους δαίμονες. «Εισάγοντας»: Στο όρος, δηλαδή στην κληρονομιά του Γολγοθά, εισήγαγε τον λαό που προερχόταν από τα έθνη μέσω του σταυρού. «Στον έτοιμο (τόπο)»: Εννοεί την ανάσταση· διότι εκεί εισήγαγε τον πιστό και τον ανέπαυσε. «Αγίασμα»: Εννοεί τη μυστική τράπεζα. «Κύριε»: Διότι βασίλευε προ των αιώνων, αλλά και ενσαρκωμένος βασίλευσε πάλι στους αιώνες. «Επειδή εισήλθε»: Το άλογο συμβολίζει την πλάνη, ο Φαραώ τον διάβολο, τα άρματα την πλεονεξία, την ασέβεια, την υποκρισία και τη λήθη, ενώ αναβάτης είναι η αμαρτία· όλοι αυτοί πνίγηκαν στο βάπτισμα. «Και επέφερε»: Της νοητής θάλασσας του βαπτίσματος. «Και οι υιοί»: Τότε ο λαός των Εβραίων σώθηκε μέσα από την Ερυθρά θάλασσα, ενώ τώρα ο πιστός λαός σώζεται μέσα από το βάπτισμα. Ωδή και αυτή του Μωυσή: Και αυτή η ωδή υποδηλώνει την έκπτωση των Ιουδαίων και την αγαθότητα του Θεού, την οποία τους προσέφερε, καθώς και την εισαγωγή των εθνών (στην Εκκλησία). «Πρόσεχε»: Επειδή το παράπτωμα των Ιουδαίων ήταν μεγάλο και δεν βρίσκονταν μάρτυρες μεταξύ των ανθρώπων για την αμαρτία τους, ο Θεός, μέσω του προφήτη, επικαλείται ως μάρτυρες τον ουρανό και τη γη, τα μεγάλα στοιχεία (της δημιουργίας).

Εξαρχής γνώρισα από τα μαρτύριά σου, ότι τα θεμελίωσες αιώνια. Μαρτύρια ονομάζει τον ουρανό και τη γη. Διότι, όπως λέει, «αφού κατέβεις, επικαλέσου σε αυτούς ως μάρτυρες τον ουρανό και τη γη». Γι' αυτό και ο μέγας Μωυσής, αρχίζοντας την ωδή του, είπε: «Πρόσεχε, ουρανέ, και θα μιλήσω· ας ακούσει η γη τα λόγια από το στόμα μου». Μέσα σε αυτά διακρίνεται συνεχώς η πρόνοια του Θεού· διότι τα πάντα πορεύονται με πολλή τάξη. Από αυτό, λέει, γνώρισα με ακρίβεια ότι είσαι κοντά και παρίστασαι σε όσα γίνονται, και τίποτα από όσα πράττονται δεν σου διαφεύγει. Και με άλλη έννοια, από την αρχή, λέει, γνώρισα ότι είναι βέβαια όσα λαλείς, Δέσποτα, και είναι διαρκείς οι εντολές σου. Διότι οι νόμοι του Θεού δεν μεταβάλλονται, όπως μεταβάλλονται οι νόμοι των βασιλέων και των πόλεων· αλλά όπως ο ουρανός και η γη παραμένουν στον αιώνα, έτσι παραμένουν και οι εντολές του Θεού. Διότι σε αυτές, λέει, δεν είναι δυνατόν να προσθέσει κανείς κάτι, ούτε να αφαιρέσει από αυτές. Είπε άλλωστε και ο Κύριος: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν· τα δικά μου όμως λόγια δεν θα παρέλθουν».

Έτσι, είναι αδύνατον η ύλη να είναι άναρχη. Και αν είναι σύνθετος από ασώματο και σώμα, γιατί δεν δημιούργησε τον άνθρωπο από την ασώματη φύση του και από το σώμα; «Άκουε, ουρανέ, και αφουγκράσου, γη.» «Πρόσεχε, ουρανέ, και θα μιλήσω, και ας ακούσει η γη τα λόγια από το στόμα μου.» Διότι θα πω λόγια όχι της δικής μου καρδιάς, αλλά των σκοτισμένων και μιασμένων Μανιχαίων.

Σε σένα, τον πνευματικό Πατέρα, παραδίδω τα του εαυτού μου, και σαν άκακο πρόβατο δεν θα λογομαχήσω, ούτε θα κραυγάσω, ούτε θα ποιμάνω ο ίδιος τον εαυτό μου, αλλά θα γίνω υπάκουος στο δικό σου πρόσταγμα. Κλίνω τον αυχένα, όχι σαν δαμάλι που αφηνιάζει, αλλά σαν υπάκουο μοσχάρι, επειδή, αν και ζήτησα συγχώρηση, δεν την έλαβα. Γνωρίζω τον δεσμό των πταισμάτων μου, αλλά έχω πειστεί ότι αν τα λύσεις επί της γης, θα λυθούν και από τον ουρανό. Ιδού, παρίσταμαι ενώπιόν σου υπάκουος, κάνε ό,τι βούλεσαι. Έχω κυβερνήτη τον Θεό, ο οποίος τα πάντα δύναται. Επειδή λοιπόν η αγιότατη κορυφή σου διέταξε να ομολογήσω το φρόνημά μου, ας το γνωρίζει όλος ο οίκος του Ισραήλ· ας προσέξει ο ουρανός και ας λαλήσει, και ας ακούσει η γη τα ρήματα του στόματός μου. α. Πιστεύω εις Πατέρα, και Υιό, και Πνεύμα, Τριάδα ομοούσιο και μονάδα τρισυπόστατη, μία άναρχη αρχή, μία θέληση, μία ενέργεια, μία εξουσία, μία κυριότητα, μία βασιλεία, τρεις υποστάσεις που δεν διαφέρουν σε τίποτα μεταξύ τους, παρά μόνο ως προς το αγέννητο, το γεννητό και το εκπορευτό· Πατέρα αγέννητο, και όχι γεννητό· Υιό γεννητό, και όχι αγέννητο· Πνεύμα Άγιο εκπορευτό, και ούτε αίτιο, ούτε αγέννητο. Διότι έχει ως αιτία και πηγή τον Πατέρα, προερχόμενο από αυτόν, όχι γεννητώς, αλλά εκπορευτώς· ώστε να υπάρχει ένας Πατέρας, ένας Υιός, ένα Πνεύμα Άγιο· Θεός τέλειος ο Πατέρας, Θεός τέλειος ο Υιός, Θεός τέλειο το Άγιο Πνεύμα, όχι δύο θεοί, ούτε τρεις, αλλά και τα τρία ένας Θεός.

Και για να παρακάμψω τις πολλές λεπτομέρειες της ιστορίας, φθάνουν στη γη Μωάβ, πέρα από τον Ιορδάνη απέναντι από την Ιεριχώ, και εκεί λαμβάνει ο Μωυσής την απόφαση για τον θάνατό του, ότι «δεν θα διαβεί τον Ιορδάνη», αλλά θα δει τη γη από ψηλά από το όρος. Έγραψε δε το Δευτερονόμιο συνοψίζοντας εν συντομία όλο το βιβλίο του νόμου και, αντί για τον εαυτό του, χειροτονώντας ως ηγέτη του λαού τον Ιησού του Ναυή. Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: «Ιδού, εσύ θα κοιμηθείς μαζί με τους πατέρες σου, εγώ όμως θα τους εισαγάγω στην αγαθή γη, την οποία ορκίστηκα στους πατέρες τους, και θα φάνε και θα χορτάσουν, και θα σε εγκαταλείψουν και θα στραφούν και θα λατρέψουν ξένους θεούς. Και εγώ θα αποστρέψω το πρόσωπό μου από αυτούς και θα τους βρουν πολλά κακά και θλίψεις. Και τώρα γράψε και δίδαξέ τους τα λόγια αυτής της ωδής λέγοντας τα εξής: Πρόσεχε, ουρανέ, και ας ακούσει η γη τα λόγια από το στόμα μου». Ο Μωυσής μεν είναι αυτός που γράφει, ο Θεός όμως είναι αυτός που μιλάει. Διότι, επειδή ο λαός κώφευσε, «πρόσεχε, ουρανέ, και ας ακούσει η γη», δηλαδή προσέξτε, άγγελοι από τον ουρανό, και όσοι βρίσκεστε στη γη και έχετε αυτιά ακούστε το αυτό. Και μέσω του προφήτη Ησαΐα αργότερα είπε: «Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε».

Και έχοντας λάβει το παιδί τέτοιου είδους γέννηση και από τις δύο πλευρές, είχε ανάλογη και προς τις δύο και την ανατροφή του, και από την πρώτη κιόλας ηλικία αναδείχθηκε θρέμμα της σοφίας, όχι τόσο της αισθητής όσο της νοητής μητέρας, έχοντας θηλάσει στον κατάλληλο καιρό το γάλα και των δύο. Διότι δεν έτυχε να έχει ιδιαίτερα επιδέξια φύση για την εύκολη αφομοίωση των πιο στοιχειωδών μαθημάτων της καθ' ημάς σοφίας· η υπερβολική του όμως επιμέλεια αναπλήρωνε το υστέρημα της φύσης του. Επιπλέον δε, εφηύρε και ένα πολύ σοφό τέχνασμα, πραγματικά άξιο της θείας χάρης που επρόκειτο να του δοθεί αργότερα, μέσω του οποίου ανόρθωσε την αδυναμία της φύσης του. Διότι, αφού ζήλωσε την πίστη της αιμορροούσας και πίστεψε χωρίς κανένα δισταγμό ότι, αν αγγίξει μόνο και αυτός το κράσπεδο των ιματίων του Ιησού, θα αποβάλει αμέσως την ασθένεια της φύσης του, όπως εκείνη την αρρώστια της, προσέρχεται κρυφά στην εκκλησία, και αφού τρύπωσε κάτω από την ιερή τράπεζα την ώρα που ο ιερέας επρόκειτο να τελέσει τη θεία μυσταγωγία, και παραμένοντας εκεί μέχρι την ολοκλήρωση της τελετής, αφού άγγιξε με το κεφάλι του το θείο πέπλο το οποίο ονομάζουμε ενδυτή, αποχώρησε έπειτα από εκεί κρυφά και πάλι, έχοντας λάβει τη χάρη ακριβώς όπως πίστεψε, σε τέτοιο βαθμό ώστε αμέσως να αποστηθίσει τη δεύτερη ωδή του Μωυσή με μία μόνο μελέτη.

Γιατί ο Ησαΐας, αφήνοντας την όραση, αναφέρεται στον ουρανό και τη γη; Πες την όραση που είδε· αυτός όμως λέει, «Άκουε ουρανέ, και αφουγκράσου γη, διότι ο Κύριος ελάλησε». Άλλα υποσχέθηκες και άλλα λες· ξεκινώντας είπες, «Όραση κατά της Ιουδαίας και κατά της Ιερουσαλήμ», και αφήνοντας τη διήγηση συνομιλείς με τον ουρανό και τη γη. Άφησες τους ανθρώπους και απευθύνεσαι στα άλογα στοιχεία. Ναι, λέει, επειδή οι λογικοί έχουν γίνει πιο άλογοι από τα άλογα στοιχεία. Και όχι μόνο γι' αυτό, αλλά και διότι ο Μωυσής, όταν επρόκειτο να τους εισαγάγει στη γη της επαγγελίας και προβλέποντας αυτά που έμελλε να γίνουν, λέει κάπως έτσι: «Άκουε ουρανέ, και θα μιλήσω· ας προσέξει η γη τα ρήματα από το στόμα μου». «Μαρτύρομαι σε εσάς», λέει ο Μωυσής, «Ιουδαίοι, επικαλούμενος τον ουρανό και τη γη, ότι εάν εισέλθετε στη γη της επαγγελίας και εγκαταλείψετε τον Κύριο τον Θεό, θα διασκορπιστείτε σε όλα τα έθνη». Ήλθε λοιπόν ο Ησαΐας· η απειλή επρόκειτο να εκπληρωθεί· δεν μπορούσε να καλέσει τον Μωυσή που είχε ήδη πεθάνει ούτε εκείνους που είχαν ακούσει τότε· επομένως καλεί τα στοιχεία τα οποία επικαλέστηκε ως μάρτυρες προς αυτούς και ο Μωυσής.

Όραση την οποία είδε ο Ησαΐας εναντίον της Ιουδαίας και εναντίον της Ιερουσαλήμ. Πες την όραση που είδες. Και εκείνος λέγει: «Άκουε ουρανέ, και δώσε προσοχή γη, διότι ο Κύριος μίλησε». Άλλα εξήγγειλες και άλλα λέγεις. Ξεκινώντας είπες «όραση εναντίον της Ιουδαίας και εναντίον της Ιερουσαλήμ», και, εγκαταλείποντας τη διήγηση, συνομιλείς με τον ουρανό και τη γη. Άφησες τους ανθρώπους και απευθύνεσαι στα άλογα στοιχεία. Ναι, λέγει, επειδή οι λογικοί άνθρωποι έγιναν πιο άλογοι από τα άλογα. Και όχι μόνο γι' αυτό, αλλά και διότι ο Μωυσής, όταν επρόκειτο να τους εισαγάγει στη γη της επαγγελίας και προβλέποντας τα όσα επρόκειτο να συμβούν, λέγει κάπως έτσι: «Άκουε ουρανέ, και θα μιλήσω· ας προσέξει η γη τα λόγια από το στόμα μου».