Πατερικές αναφορές στο ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ 4:19

Έτσι έλεγε στον λαό ο Μωυσής: «Και όταν στρέψεις το βλέμμα σου στον ουρανό και δεις τον ήλιο και τη σελήνη και τα άστρα, μην πλανηθείς και τα προσκυνήσεις, αυτά που ο Κύριος ο Θεός σου παραχώρησε στα έθνη», όχι για προσκύνηση, αλλά για διδαχή. Διότι «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που στέλνουν τα παιδιά τους για εκπαίδευση, τα μεν πιο μικρά τα παραδίδουν στα τοπικά και γειτονικά σχολεία, ενώ τα πιο ώριμα και συνετά τα στέλνουν στις πιο μακρινές πόλεις για τη μάθηση των υψηλότερων διδασκαλιών, έτσι και οι προφήτες, ως πατέρες προς τέκνα, προτρέποντας τους ανθρώπους να μάθουν τα μαθήματα της θεογνωσίας, καθοδήγησαν τους πιο ατελείς και νηπιώδεις προς τις κοντινές σχολές, δηλαδή προς την ημέρα και τη νύχτα, ενώ τους πιο τέλειους και εκείνους που έχουν τα αισθητήρια της ψυχής γυμνασμένα για τη διάκριση του καλού και του κακού, τους οδήγησαν στις πιο μακρινές και υψηλές σχολές, δηλαδή στον ουρανό και το στερέωμα, λέγοντας σε αυτούς ως τέλειους: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού», ενώ σε εκείνους, συμβουλεύοντάς τους ως παιδιά: Μάθετε, τέκνα μου, «πώς η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο», ενεργώντας η μία προς την άλλη, «και η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση», προσκαλώντας τον άνθρωπο στη γνώση της θεογνωσίας.

«Και νύχτα σε νύχτα αναγγέλλει γνώση»: ο ασεβής στον ασεβή, όπως ο Αιγύπτιος στον Αιγύπτιο, λέγοντας: «Ας φύγουμε από το πρόσωπο του Ισραήλ, διότι ο Κύριος πολεμά υπέρ αυτών εναντίον των Αιγυπτίων», για να επαληθευτεί ο Κύριος που είπε: «Και θα γνωρίσουν όλοι οι Αιγύπτιοι ότι εγώ είμαι ο Κύριος, όταν δοξαστώ μέσω του Φαραώ και σε όλα τα άρματα και σε όλα τα άλογά του». Και ο ιεροψάλτης λέει: «Όταν τους σκότωνε, τότε τον αναζητούσαν». Και σε άλλα σημεία: «Ας ντροπιαστούν και ας εντραπούν και ας γνωρίσουν ότι το όνομά σου είναι Κύριος. Και νύχτα σε νύχτα αναγγέλλει γνώση»: η γυναίκα που αναγγέλλει στον Πιλάτο: «Να μην υπάρχει καμία σχέση ανάμεσα σε εσένα και σε εκείνον τον δίκαιο, διότι πολλά έπαθα στο όνειρό μου εξαιτίας του». Και γιατί όρισε ως δασκάλους τους ουρανούς και το στερέωμα και τις ημέρες και τις νύχτες; Για να έχουν ως δασκάλους τα έργα της δημιουργίας όσοι δεν θέλουν να ακούσουν τους προφήτες και τους αποστόλους. Έτσι έλεγε στον λαό ο Μωυσής: «Και υψώνοντας το βλέμμα σου στον ουρανό και βλέποντας τον ήλιο και τη σελήνη και τα άστρα, μην πλανηθείς και τα προσκυνήσεις, αυτά που ο Κύριος ο Θεός σου μοίρασε σε όλα τα έθνη», όχι για προσκύνηση, αλλά για διδαχή. Διότι «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Αναβλύζει δε ρήμα και ο προφήτης λέγοντας προς την εκκλησία: «Η καρδιά μου ανέβλυσε λόγο αγαθό». Και στη μεν γη απευθύνεται ο «φθόγγος»· στην πιο παχυλή και άρτι εισαγόμενη στη θεογνωσία ψυχή, ταιριάζει ο πιο ασαφής και πιο απλοϊκός λόγος.

Εξαρχής, λοιπόν, σχετικά με την κατάργηση των ειδώλων, ο θείος Λόγος προφύλασσε εκ των προτέρων τον ιουδαϊκό λαό λέγοντας: «Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε κανένα ομοίωμα από όσα βρίσκονται πάνω στον ουρανό και κάτω στη γη». Την αιτία δε της καθαίρεσής τους την επισημαίνει διαφορετικά, λέγοντας: «Τα είδωλα των εθνών είναι άργυρος και χρυσός, έργα ανθρώπινων χεριών. Στόμα έχουν και δεν θα μιλήσουν· μάτια έχουν και δεν θα δουν· αυτιά έχουν και δεν θα ακούσουν· μύτες έχουν και δεν θα μυρίσουν. Χέρια έχουν και δεν θα ψηλαφίσουν· πόδια έχουν και δεν θα περπατήσουν». Δεν αποσιώπησε, όμως, ούτε τη διδασκαλία περί της κτίσεως· αντιθέτως, επειδή γνώριζε πολύ καλά την ομορφιά της, προκειμένου κάποιοι, ατενίζοντας την ομορφιά αυτών των δημιουργημάτων, να μην πλανηθούν και τα λατρέψουν όχι ως έργα του Θεού αλλά ως θεούς, προφυλάσσει εκ των προτέρων τους ανθρώπους λέγοντας: «Και όταν υψώσεις τα μάτια σου και δεις τον ήλιο και τη σελήνη και όλον τον διάκοσμο του ουρανού, να μην πλανηθείς και προσκυνήσεις αυτά που ο Κύριος ο Θεός σου παραχώρησε σε όλα τα έθνη κάτω από τον ουρανό». Τα παραχώρησε δε, όχι για να είναι θεοί γι' αυτούς, αλλά για να γνωρίσουν οι εθνικοί, μέσω της ενέργειας αυτών, τον Θεό που είναι ο δημιουργός των πάντων, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί. Διότι ο ιουδαϊκός λαός κατά το παρελθόν κατείχε σε μεγαλύτερο βαθμό τη διδασκαλία, αφού είχαν τη γνώση περί του Θεού όχι μόνο από τα έργα της κτίσεως, αλλά και από τις θείες Γραφές.

Θα έλεγα ότι οι άγιοι κενολογούν, όταν απορρίπτουν πάντοτε την παλαιότερη εντολή έπειτα από τα ευαγγελικά θεσπίσματα. Πώς λοιπόν ο νόμος δεν έφερε καμία τελειότητα, αλλά «ο δίκαιος θα ζήσει εκ πίστεως»; Και όμως, η πίστη στον Υιό καταστρέφει εκείνους που την έχουν αποδεχθεί, ενώ ο νόμος ωφέλησε τους αρχαιότερους, εάν βέβαια αποδεχθούμε τα λόγια των διεστραμμένων. Β. Θα μπορούσες να μου εξηγήσεις πώς; Α. Χωρίς κανέναν δισταγμό και με πολλή προθυμία. Μάθε λοιπόν ότι αυτά ακριβώς σκοπεύω να πω. Β. Ποια είναι αυτά που λες; Α. Στους παλαιότερους, ο νόμος που δόθηκε μέσω του πάνσοφου Μωυσή όρισε: «Άκουε, Ισραήλ· Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος». Και επιπλέον αυτών: «Δεν θα φτιάξεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε κανένα ομοίωμα από όσα υπάρχουν ψηλά στον ουρανό και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη». Οδηγώντας τους μάλιστα προς το καλύτερο και απομακρύνοντάς τους ακόμη και από τα ίδια τα στοιχεία του κόσμου λέει: «Πρόσεχε τον εαυτό σου, μήπως, υψώνοντας το βλέμμα σου στον ουρανό και βλέποντας τον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και όλο τον ουράνιο διάκοσμο, πλανηθείς και τα προσκυνήσεις». Επομένως, ο νόμος καλούσε τους ανθρώπους προς τον έναν, αληθινά και κατά φύση Θεό, απομακρύνοντάς τους εντελώς από το σφαλερό και το χειρότερο· διότι δεν επέτρεπε με κανέναν τρόπο ότι πρέπει να προσκυνούν την κτίση αντί του Κτίστη, και μάλιστα καθιστούσε αυτούς που κλήθηκαν πιο ασφαλείς στο να εδραιωθούν σωστά σε αυτό, επιβάλλοντας τη θανατική ποινή σε όσους ήθελαν να αδιαφορήσουν.

Και γι' αυτό ακριβώς διαμαρτυρήθηκε εκ των προτέρων λέγοντας μέσω του Μωυσή: «Και μη, αφού σηκώσεις το βλέμμα σου στον ουρανό και δεις τον ήλιο και τη σελήνη και τα άστρα και όλο τον κόσμο του ουρανού, πλανηθείς και τα προσκυνήσεις και τα λατρέψεις, τα οποία ο Κύριος ο Θεός σου διένειμε σε όλα τα έθνη που βρίσκονται κάτω από τον ουρανό.» Αυτοί όμως, όσα είχαν διανεμηθεί για την ένδειξη των καιρών και είχαν τοποθετηθεί σε τάξη φωστήρων, τα ονόμαζαν θεούς και τολμούσαν να τα προσκυνούν, και αναζητώντας ακόμη πιο αισχρά από αυτά οι άθλιοι, τίμησαν χυτά κατασκευάσματα και ξύλα ως θεούς, προσκυνώντας την τέχνη των χαλκουργών και των ξυλουργών. <Και εγώ σε έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου, και θεό εκτός από εμένα δεν θα γνωρίσεις, και δεν υπάρχει σωτήρας εκτός από εμένα. Εγώ σε ποίμανα στην έρημο, σε γη ακατοίκητη, σύμφωνα με τις βοσκές τους.> Πολύς είναι σε αυτά ο έλεγχος της αναισθησίας, και παρατίθενται με τη σειρά οι τρόποι της βοήθειας, καταδεικνύοντας το μέγεθος της αχαριστίας αυτών που προέρχονται από τον Ισραήλ. Και τους ελέγχει, όχι επειδή είχαν άγνοια, όπως νομίζω· πώς άλλωστε; Αλλά επειδή, από την πάρα πολλή σκαιότητα και τον λογισμό που είχε ρέψει προς την αναισθησία, είχαν σχεδόν παρασυρθεί στη λήθη εκείνων που έπρεπε να θυμούνται παντοτινά.

Θα προηγηθεί των άλλων ο λόγος περί της αργίας, εισάγοντας ένα διπλό θεώρημα. ια΄. Επειδή, λοιπόν, αναχωρώντας από την πατρίδα τους, οι απόγονοι του Ισραήλ εγκαταστάθηκαν στη χώρα των Αιγυπτίων, περνώντας σε αυτή μακρά χρονικά διαστήματα, το ότι ήταν Εβραίοι στο γένος και ότι προέρχονταν από τη ρίζα του Αβραάμ, ούτε καν ως απλή ανάμνηση δεν το διέσωζαν πλέον, όπως είναι φυσικό. Και αφού λησμόνησαν τα πατροπαράδοτα έθη και αρνήθηκαν την προγονική ευσέβεια, στράφηκαν προς τις ψευδολατρείες των εντοπίων. Επειδή, μάλιστα, θεωρούσαν ότι θα αδικούσαν σε μεγάλο βαθμό αυτούς που δέχθηκαν στη γη τους τον μεταναστευτικό λαό, αν δεν συμμετείχαν και στην ίδια πλάνη με εκείνους, υπέθεταν ότι έπρεπε να προσκυνούν τον ήλιο· στον ουρανό και στη γη, στη σελήνη και στα άστρα, και σε ποιο από τα στοιχεία της φύσης, άραγε, δεν νόμιζαν ότι πρέπει να απονέμουν τη δόξα που αρμόζει στον Θεό; Διότι βαθύ ήταν σε αυτούς το σκοτάδι της άγνοιας· και, όπως λέει ο Παύλος, λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα. Επειδή, όμως, ο νομοθέτης επειγόταν να τους ελευθερώσει από την ωμότητα των Αιγυπτίων και από εκείνη την πικρή δουλεία, και βεβαίως τους καλούσε στη γη της επαγγελίας, τους πρόσταζε να αποβάλουν την πλάνη της Αιγύπτου χωρίς καμία απολύτως χρονοτριβή: «Πρόσεξε καλά, λέγοντας, μήπως, υψώνοντας το βλέμμα σου στον ουρανό και βλέποντας τον ήλιο και τη σελήνη και τα άστρα και όλο τον κόσμο του ουρανού, πλανηθείς και τα προσκυνήσεις. Ο Κύριος ο Θεός σου, Κύριος ένας είναι.»

Όλα αυτά, λοιπόν, υπαινισσόμενος ο προφητικός λόγος τα διδάσκει λέγοντας: «Και θα συμβεί εκείνη την ημέρα, να απλώσει ο Θεός το χέρι του πάνω στον κόσμο του ουρανού». Ως «κόσμο του ουρανού» συνηθίζει ο Μωυσής να αποκαλεί τον ήλιο, τη σελήνη και τα άστρα, όπως όταν λέει: «Πρόσεχε μήπως, υψώνοντας το βλέμμα σου προς τον ουρανό και βλέποντας τον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και όλον τον κόσμο του ουρανού, πλανηθείς και τα προσκυνήσεις». Γι' αυτό και η παρούσα προφητεία στη συνέχειά της φανερώνει ποιος ακριβώς είναι ο «κόσμος του ουρανού», στα σημεία όπου λέει: «Και θα λιώσει ο πλίνθος, και θα πέσει το τείχος». Αντί αυτού, ο Σύμμαχος το απέδωσε με τον εξής τρόπο: «Και θα ντραπεί η σελήνη και θα αισχυνθεί ο ήλιος», ενώ ο Ακύλας: «Και θα καταισχυνθεί η σελήνη και θα αισχυνθεί ο ήλιος»· παρομοίως και ο Θεοδοτίων λέει: «Θα ντραπεί η σελήνη και θα αισχυνθεί ο ήλιος». Βλέπεις ότι «απλώνει το χέρι του πάνω στον κόσμο του ουρανού» επιφέροντας τη συντέλεια των φαινομένων. Εάν όμως λέει: «Θα απλώσει ο Θεός το χέρι πάνω στον κόσμο του ουρανού», και έπειτα προσθέτει: «και επί τους βασιλείς της γης· και θα τους συνάξει σε σύναξη μέσα σε δεσμωτήριο και θα τους κλείσουν σε οχύρωμα», νομίζω ότι υποδηλώνει «τους άρχοντες του αιώνος τούτου» μέσω της φράσης «τους βασιλείς της γης».

Οι επιστάτες, όμως, των άλλων εθνών, άγγελοι και ποιμένες, έκριναν σκόπιμο για εκείνους που δεν ήταν ικανοί να ατενίσουν με τον νου τους τον Αόρατο, ούτε να ανέλθουν τόσο ψηλά λόγω της δικής τους αδυναμίας, να στρέφουν την προσοχή τους στα ορατά του ουρανού, στον ήλιο, τη σελήνη και τα άστρα· τα οποία, βεβαίως, καθώς διαπρέπουν στην ορατή φύση του σύμπαντος, ευρισκόμενα ψηλά και όσο το δυνατόν πιο κοντά στον Παμβασιλέα, σαν να βρίσκονται στους προθαλάμους του, προσέλκυαν τα βλέμματα των θεατών, φανερώνοντας αναλογικά τη θεωρία του Δημιουργού των πάντων μέσα από το μέγεθος και την καλλονή των ορατών κτισμάτων. «Διότι τα αόρατα αυτού», όπως λέει ο θείος Απόστολος, «από την αρχή της κτίσεως του κόσμου γίνονται ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αιώνια δύναμή του και η θειότητά του». Και αυτό πάλι διδάσκει μυσταγωγικά ο μέγας Μωυσής. Διότι, προτρέποντας τον κλήρο του Κυρίου να επιδιώκει τα νοητά και τα ασώματα με διαυγή νου και κεκαθαρμένη ψυχή, τον αποτρέπει από την έκθαμβη προσήλωση προς τα ορατά του ουρανού, προσθέτοντας: ότι αυτά «ο Κύριος ο Θεός σου τα απένειμε σε όλα τα έθνη». Το γιατί, όμως, είπε ότι απονεμήθηκαν, είναι αναγκαίο να το κατανοήσουμε.

Εύλογα, λοιπόν, ο Μωυσής και τα ιερά κείμενα των Εβραίων απαγορεύουν να λατρεύονται αυτά και να θεωρούνται θεοί. Αντιθέτως, ανάγοντάς μας ψηλά προς τον παμβασιλέα Θεό, αυτόν ακριβώς που είναι ο δημιουργός του ήλιου, της σελήνης, των άστρων και ολόκληρου του ουρανού και του κόσμου, αυτόν που συνέδεσε και συνάρμοσε τα πάντα με τον θείο Λόγο, νομοθετεί να θεωρούμε μόνο αυτόν ως Θεό και μόνο σε αυτόν να αποδίδουμε τη σεβάσμια λατρεία, λέγοντας: «Πρόσεξε μήπως, βλέποντας τον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και όλο τον κόσμο του ουρανού, πλανηθείς και τα προσκυνήσεις». Αυτά ερμηνεύει, διασαφηνίζοντάς τα εκτενώς, ο πεπαιδευμένος στην ιουδαϊκή παράδοση Φίλων, λέγοντας κατά λέξη περίπου τα εξής: «Μερικοί υπέθεσαν ότι ο ήλιος, η σελήνη και τα άλλα άστρα είναι αυτεξούσιοι θεοί, στους οποίους απέδωσαν τις αιτίες όλων όσων γίνονται. Στον Μωυσή, όμως, ο κόσμος φάνηκε ότι είναι γενητός και σαν μια μέγιστη πόλη που έχει άρχοντες και υπηκόους· άρχοντες μεν όλους όσους βρίσκονται στον ουρανό, πλανήτες και απλανείς αστέρες, και υπηκόους τις υποσελήνιες φύσεις που βρίσκονται στον αέρα και γύρω από τη γη. Τους δε προαναφερθέντες άρχοντες δεν τους θεώρησε αυτεξούσιους, αλλά υπάρχους [τοποτηρητές] του ενός Πατέρα των πάντων, του οποίου την επιστασία μιμούνται και κατορθώνουν, καθώς Εκείνος κυβερνά, να διευθετούν σύμφωνα με τη δικαιοσύνη και τον νόμο καθένα από τα δημιουργήματα. Εκείνοι, όμως, που δεν βλέπουν τον Ηνίοχο που επιβαίνει σε αυτά, απέδωσαν στα υποζύγια τις αιτίες όσων γίνονται στον κόσμο, ωσάν αυτά να ήταν οι αυτουργοί».

Την άγνοια αυτών ο ιερότατος νομοθέτης τη μετατρέπει σε γνώση, λέγοντας τα εξής: «Μην τυχόν, βλέποντας τον ήλιο και τη σελήνη και τα άστρα και όλο τον κόσμο του ουρανού, πλανηθείς και τα προσκυνήσεις». Πολύ εύστοχα και ορθά ονόμασε πλάνη την αποδοχή των προαναφερθέντων ως θεών. Διότι εκείνοι που είδαν ότι με τις προόδους και τις αναχωρήσεις του ήλιου συνιστώνται οι ετήσιες εποχές, κατά τις οποίες ολοκληρώνονται σε καθορισμένες χρονικές περιόδους οι γενέσεις των ζώων, των φυτών και των καρπών, και ότι η σελήνη, ως υπηρέτρια και διάδοχος του ήλιου, αναλαμβάνει κατά τη νύχτα τη φροντίδα και την προστασία όσων φροντίζει ο ήλιος την ημέρα, και ότι οι άλλοι αστέρες, λόγω της συμπάθειάς τους προς τα επίγεια, ενεργούν και πράττουν αναρίθμητα έργα για τη διατήρηση του σύμπαντος, έπεσαν σε ατελείωτη πλάνη, υποθέτοντας ότι μόνο αυτά είναι θεοί. Αν όμως φρόντιζαν να βαδίσουν την απλανή οδό, θα είχαν αμέσως αντιληφθεί ότι, όπως ακριβώς η αίσθηση έγινε υπηρέτης του νου, με τον ίδιο τρόπο και όλα τα αισθητά δημιουργήθηκαν ως υπηρέτες του νοητού». Και προσθέτει λέγοντας: «Επομένως, αφού υπερβούμε με τον λογισμό κάθε ορατή ουσία, ας προχωρήσουμε προς την τιμή του αφανούς και αόρατου, το οποίο συλλαμβάνεται μόνο με τη διάνοια, ο οποίος δεν είναι μόνο Θεός των νοητών και των αισθητών, αλλά και Δημιουργός των πάντων. Εάν δε κάποιος αποδώσει τη λατρεία του αιώνιου και Ποιητή σε κάποιο άλλο, νεότερο και κτιστό, ας καταγραφεί ως φρενοβλαβής και ένοχος για τη μέγιστη ασέβεια».

391. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΙΔΙΟ. Από το Δευτερονόμιο. Σχετικά με το χωρίο για τα άστρα: «Τα οποία απένειμε ο Κύριος ο Θεός σου σε όλα τα έθνη». Τι σημαίνει, ρώτησες, αυτό που ειπώθηκε για τους ουράνιους φωστήρες: «Τα οποία απένειμε ο Κύριος ο Θεός σου σε όλα τα έθνη;» Άκου, λοιπόν: τα απένειμε για διδασκαλία, για διαπαιδαγώγηση, για γνώση, ώστε μέσα από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων να γίνεται αντιληπτός ο δημιουργός, μολονότι είναι αόρατος. Και το είπε αυτό, επειδή στους Εβραίους, εκτός από την κτίση, δόθηκε και η διδασκαλία του νόμου, η οποία διακηρύσσει τον δημιουργό και τεχνίτη. Εάν πάλι κάποιοι νομίζουν ότι έχουν απονεμηθεί με σκοπό να τα προσκυνούν, αποκαλύπτουν περίτρανα τη δική τους έλλειψη παιδείας, εφόσον ολόκληρη η Αγία Γραφή κατακρίνει και κατηγορεί με σφοδρότητα εκείνους που τόλμησαν να πράξουν κάτι τέτοιο.

Διότι, όπως ακριβώς ο ήλιος πλήττει την όραση των ασθενών όχι εξαιτίας της δικής του φύσεως, έτσι συμβαίνει και με εκείνους που δεν προσέχουν τα λόγια του Θεού. Έτσι λέγεται και στην περίπτωση του Φαραώ ότι του σκλήρυνε την καρδιά, έτσι συμβαίνει και με εκείνους που αντιδικούν σε κάτι με τα λόγια του Θεού. Και αυτό αποτελεί ιδίωμα της Γραφής, όπως και το «Παρέδωσε σε αδόκιμο νου», και το «Απένειμε στα έθνη», δηλαδή, παραχώρησε, άφησε. Διότι δεν παρουσιάζει τον Θεό εδώ να ενεργεί, αλλά δείχνει ότι αυτά συμβαίνουν εξαιτίας της πονηρίας των άλλων. Επειδή, όταν εγκαταλειφθούμε από τον Θεό, παραδιδόμαστε στον διάβολο· και παραδομένοι στον διάβολο, υποφέρουμε μύρια δεινά. Προκειμένου, λοιπόν, να προκαλέσει φόβο στον ακροατή, λέει, «Σκλήρυνε», και «Παρέδωσε».

Σύνοψη του Δευτερονομίου. Ο Μωυσής διηγείται συνοπτικά όλα τα προηγούμενα, υπενθυμίζοντάς τους τόσο την ευεργεσία του Θεού όσο και τη δική τους κακία. Προτροπή περί της αποφυγής της ειδωλολατρίας. Εδώ περιλαμβάνεται και το: «Μην προσκυνήσεις τα άστρα, τα οποία κατένειμε Κύριος ο Θεός σου σε όλα τα έθνη κάτω από τον ουρανό».

Όσο για το «Απένειμε», δεν σημαίνει ότι ο ίδιος το πρόσταξε· μη γένοιτο· αλλά, καθώς λέει ο μακάριος Παύλος: «Τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου», όχι ότι τους παρέδωσε πραγματικά, αλλά ότι τους άφησε, επειδή οι ίδιοι το επέλεξαν και παρέμεναν αμετανόητοι. Έτσι και εδώ το «Απένειμε σε αυτούς», σημαίνει ότι τους άφησε, επειδή επέλεξαν την πλάνη και δεν ήθελαν να επιστρέψουν. Εδώ, προχωρώντας λίγο παρακάτω, λέει: «Καλώ ως μάρτυρες ενώπιόν σας τον ουρανό και τη γη, ότι θα καταστραφείτε ολοσχερώς, εάν αποστατήσετε από τον Θεό». Έπειτα αποδεικνύει ότι σε κανέναν δεν παρέσχε ο Θεός όσα προσέφερε σε εκείνους. Και ορίζει τρεις πόλεις του Ιορδάνη ως τόπους καταφυγής. Ακόμη τους υπενθυμίζει τα παλαιότερα και λέει: «Θα τα δέσεις αυτά πάνω στα χέρια σου, και θα τα γράψεις στους παραστάτες των θυρών σου, και θα τα διδάξεις στον υιό σου».

Αλλά ισχυρίζονται: Είπε ο Θεός διά του νομοθέτη Μωυσή: «Τον Κύριο και Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και «δεν θα κατασκευάσεις κανένα ομοίωμα, από όσα υπάρχουν στον ουρανό και όσα υπάρχουν στη γη». Αδελφοί, πράγματι πλανώνται όσοι δεν γνωρίζουν τις Γραφές, όσοι δεν γνωρίζουν πως «το γράμμα αποκτείνει, το δε πνεύμα ζωοποιεί», όσοι δεν ερευνούν το πνεύμα που είναι κρυμμένο κάτω από το γράμμα. Προς αυτούς θα μπορούσα δίκαια να πω: Εκείνος που σας δίδαξε αυτό, ας σας διδάξει και το επόμενο. Μάθε πώς τα ερμηνεύει ο νομοθέτης, λέγοντας κάπως έτσι στο Δευτερονόμιο: «Και μίλησε ο Κύριος σε εσάς μέσα από τη φωτιά· ακούσατε ήχο λόγων, αλλά δεν είδατε κανένα ομοίωμα, παρά μόνο φωνή», και λίγο πιο κάτω: «και να προφυλάξετε πάρα πολύ τις ψυχές σας, διότι δεν είδατε κανένα ομοίωμα την ημέρα που σας μίλησε ο Κύριος στο όρος Χωρήβ μέσα από τη φωτιά, μήπως τυχόν παρανομήσετε και κατασκευάσετε για τους εαυτούς σας γλυπτό ομοίωμα, οποιαδήποτε εικόνα, ομοίωμα αρσενικού ή θηλυκού, ομοίωμα οποιουδήποτε ζώου από όσα υπάρχουν στη γη, ομοίωμα οποιουδήποτε φτερωτού πτηνού» και τα εξής, και μετά από λίγο: «μήπως τυχόν, υψώνοντας το βλέμμα σου στον ουρανό και βλέποντας τον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και όλο τον κόσμο του ουρανού, παραπλανηθείς και τα προσκυνήσεις και τα λατρεύσεις».

Και ο Τρύφων αποκρίθηκε: «Θα θυμόμαστε και αυτή σου την εξήγηση, εάν ενισχύσεις και αυτήν την απορία και με άλλα επιχειρήματα. Προς το παρόν, όμως, λαμβάνοντας πάλι τον λόγο, απόδειξέ μας ότι ομολογείται από το προφητικό πνεύμα πως υπάρχει άλλος Θεός εκτός από τον Ποιητή των πάντων, αποφεύγοντας να αναφέρεις τον ήλιο και τη σελήνη, τα οποία έχει γραφεί ότι ο Θεός παραχώρησε στα έθνη να τα προσκυνούν ως θεούς. Και χρησιμοποιώντας καταχρηστικά αυτόν τον λόγο, οι προφήτες πολλές φορές λέγουν ότι ''Ο Θεός σου είναι Θεός των θεών και Κύριος των κυρίων'', προσθέτοντας πολλές φορές το ''ο μέγας και ισχυρός και φοβερός''. Διότι αυτά δεν λέγονται επειδή υπάρχουν πραγματικά θεοί, αλλά διότι ο λόγος μάς διδάσκει ότι, υπεράνω των νομιζόμενων θεών και κυρίων, ο όντως Θεός, Εκείνος που εποίησε τα πάντα, είναι ο μόνος Κύριος. Διότι, για να ελέγξει και τούτο το Άγιο Πνεύμα, είπε μέσω του αγίου Δαβίδ: Οι θεοί των εθνών, οι νομιζόμενοι θεοί, είναι είδωλα δαιμονίων, αλλά όχι θεοί. Και επιβάλλει κατάρα σε εκείνους που τα κατασκευάζουν και τα προσκυνούν».

Και ενώ αυτοί τηρούσαν σιγή, εγώ πρόσθεσα: Μιλώντας μέσω του Δαβίδ για αυτόν τον Χριστό, ω φίλοι, δεν είπε πλέον ότι τα έθνη θα ευλογηθούν στο σπέρμα του, αλλά στο πρόσωπό Του. Έτσι ακριβώς αναφέρεται εκεί: Το όνομά Του θα υπάρχει εις τον αιώνα, υπεράνω του ηλίου θα ανατείλει· και θα ευλογηθούν σε Αυτόν όλα τα έθνη. Αν λοιπόν στο πρόσωπο του Χριστού ευλογούνται όλα τα έθνη, και από όλα τα έθνη πιστεύουμε σε Αυτόν, τότε αυτός είναι ο Χριστός, και εμείς είμαστε εκείνοι που έχουν ευλογηθεί μέσω αυτού. Τον μεν ήλιο ο Θεός τον είχε παραχωρήσει παλαιότερα ώστε να τον προσκυνούν, όπως είναι γραμμένο, και όμως δεν μπορεί να δει κανείς ποτέ κανέναν που να δέχθηκε να πεθάνει για την πίστη του προς τον ήλιο· για το όνομα του Ιησού όμως, μπορεί κανείς να δει ανθρώπους από κάθε γένος που και υπέμειναν και υπομένουν να πάσχουν τα πάντα, προκειμένου να μην Τον αρνηθούν. Διότι ο λόγος της αλήθειας και της σοφίας Του είναι πιο φλογερός και πιο φωτεινός από τη δύναμη του ήλιου, και εισδύει στα βάθη της καρδιάς και του νου. Γι' αυτό και η Γραφή είπε: Υπεράνω του ηλίου θα ανατείλει το όνομά Του. Και πάλι ο Ζαχαρίας λέει ότι το όνομά Του είναι Ανατολή. Και μιλώντας για τον ίδιο είπε, ότι θα θρηνήσουν κάθε φυλή ξεχωριστά.

Δεν θα υπάρχουν για εσένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε ομοίωμα κανενός από όσα υπάρχουν ψηλά στον ουρανό, και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη, και από όσα υπάρχουν στα νερά κάτω από τη γη. Δεν θα τα προσκυνήσεις, ούτε θα τα λατρεύσεις. Και βέβαια και αλλού αναφέρει: Να φυλάξετε πάρα πολύ καλά τις ψυχές σας, διότι δεν είδατε κανένα ομοίωμα την ημέρα που σας μίλησε ο Κύριος στο όρος Χωρήβ, μέσα από τη φωτιά, μήπως και παρανομήσετε και κατασκευάσετε για τους εαυτούς σας γλυπτό ομοίωμα και οποιαδήποτε εικόνα. Και μήπως, υψώνοντας το βλέμμα σου στον ουρανό, και βλέποντας τον ήλιο και τη σελήνη και τα αστέρια, και όλο τον στολισμό του ουρανού, παρασυρθείς και τα προσκυνήσεις και τα λατρεύσεις. Ο λόγος για τον οποίο λέγονται αυτά είναι φανερός. Διότι απαγορεύει να προσφέρεται στην κτίση η λατρεία και η προσκύνηση που αρμόζει μόνο στον Θεό, ενώ παράλληλα τους έχει προσταχθεί να καταστρέψουν τα σεβάσματα των εθνών. Επειδή το ότι δεν έχει απαγορεύσει εντελώς την προσκύνηση χειροποίητων αντικειμένων, αποδεικνύεται από όσα αφορούσαν την παλαιά Σκηνή του Μαρτυρίου. Διότι προς αυτήν ατένιζε και προσκυνούσε όλος ο λαός. Και αυτή έφερε την εικόνα των επουρανίων και της κτίσεως, της οποίας ο τύπος υποδείχθηκε από τον Θεό στον ιεροφάντη, και περιείχε τα σύμβολα των αληθινών σεβασμάτων.