Πατερικές αναφορές στο ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ 4:24

Και πώς δεν ντρέπονται οι κήρυκες των Χριστιανών να λέγουν ότι ο Ιησούς είναι Θεός; Διότι έχει ειπωθεί ότι «ο Θεός είναι φωτιά που καταναλίσκει». Πες μου, λοιπόν: ο πύρινος Θεός πεινά; Ο πύρινος Θεός διψά; Ο πύρινος Θεός φτύνει; Ο φλογερός Θεός δακρύζει; Ο πύρινος Θεός περιτέμνεται και αιμορραγεί και ρίχνει στη γη τη σαρκική ακροβυστία, αίμα και τα περιττώματα της κοιλίας; Όλα αυτά, όταν αποβλήθηκαν από τον Ιησού στη γη, άλλοτε καταβροχθίστηκαν και καταπόθηκαν από σκυλιά ή θηρία και πουλιά, και όλα όσα κόπηκαν, πετάχτηκαν, εκκρίθηκαν και αποβλήθηκαν από τη σάρκα του πατήθηκαν από τα κτήνη, είτε σάλια ήταν, είτε νύχια, είτε τρίχες, είτε αίμα, είτε ιδρώτας, είτε δάκρυ· όλα αυτά είναι κάποια μερίδια και μέρη συμφυή με την ουσία του σώματος, που, με την προσθήκη και την αύξηση, κόβονται και απορρίπτονται. Διότι λέτε ότι ο Ιησούς ομοιώθηκε κατά πάντα με τους ανθρώπους στη σάρκα του, χωρίς αμαρτία· γι’ αυτό και, αφού πέθανε επί τρεις ημέρες, τον κηρύττετε ότι είναι Θεός. Και ποιος Θεός —«φωτιά που καταναλίσκει»— μπορεί να πεθαίνει, αφού ούτε οι δούλοι του, οι άγγελοι, μπορούν να πεθάνουν, ούτε βέβαια τα πονηρά πνεύματα των δαιμόνων, ούτε πάλι οι ψυχές των ανθρώπων; Ποιος Θεός, λέγω πάλι, που έχει εξουσία ζωής και θανάτου, φεύγει, όπως έφυγε ο Ιησούς από τον Ηρώδη, για να μη θανατωθεί ως νήπιο; Ποιος Θεός πειράζεται από τον διάβολο επί σαράντα ημέρες; Ποιος Θεός γίνεται «κατάρα», όπως λέγει ο Παύλος για τον Ιησού; Και ποιος αναμάρτητος Θεός γίνεται αμαρτία; Διότι για χάρη σας, όπως λέτε, «αμαρτία» έγινε ο Ιησούς. Και αν είναι Θεός, πώς προσευχήθηκε να παρέλθει απ’ αυτόν το ποτήριο του θανάτου, και δεν εισακούστηκε; Αν είναι Θεός, πώς, αφού εγκαταλείφθηκε από Θεό, έλεγε: «Ο Θεός, ο Θεός μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Θεός εγκαταλείπεται από Θεό; Θεός ικετεύει Θεό, λέγοντας: «Μη εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη»; Θεός δένεται και ραπίζεται και εμπτύεται και σφάζεται; Και αν πράγματι ήταν Θεός, έπρεπε να πατάξει εκείνους που ήθελαν να τον συλλάβουν, όπως στην περίπτωση του Λωτ ο άγγελος πάταξε τους Σοδομίτες· εσείς όμως ονομάζετε την αδυναμία του Ιησού μακροθυμία.

Είθε, εφόσον τα επιθυμούμε αυτά, υποκινούμενοι από τη θέα και την απόλαυσή τους, να τα αποκτήσουμε με φλογερό πόθο για την τήρηση των θείων εντολών μέσα σε μακροθυμία, πραότητα, ταπεινοφροσύνη και καθαρότητα καρδιάς. Από την οποία γεννιέται προσευχή απερίσπαστη και αθόλωτη, η οποία παρουσιάζει τον νου γυμνό από κάθε υλική έννοια στον Θεό, τον επόπτη των κρυφών, αδιάφθορο από δαιμονικές απάτες και προσβολές. Διότι ο απατεώνας εχθρός επιθυμεί διακαώς, κατά τις δεήσεις της καρδιάς προς τον Θεό, να ενωθεί μαζί της με τρόπο μοιχικό και να σπείρει φθοροποιά σπέρματα που την αποσπούν από τη θεία ένωση, ώστε να μην αναφλεγεί κατά την ενασχόλησή της με αυτήν φωτιά που θα καταναλώσει τα τεχνάσματά του —διότι ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον—, και καθιστά την ψυχή που συνομιλεί μαζί Του με καθαρότητα και διαύγεια, έστω κι αν είναι παγωμένη από τις αμαρτίες, θερμή και ικανή να παράγει φωτιά κατακαίουσα για τους δαίμονες· όπως ακριβώς και ο ήλιος, όταν λάμπει δυνατά σε γυάλινο σκεύος γεμάτο με νερό, εξάγει από εκεί φωτιά μέσω κάποιας αντανάκλασης και διάθλασης, εφόσον βέβαια και εμείς παρουσιάσουμε τον ναό του Πνεύματος καθαρό σαν γυαλί, και όχι πήλινο ή οστράκινο και ανεπίδεκτο της θείας ακτίνας, ενώπιον του ήλιου της δικαιοσύνης, ο οποίος, θέλοντας να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας, ακτινοβολεί σε όλους ανεμπόδιστα τη χάρη της δικής του αίγλης.

Εις τον δεύτερο ψαλμό: «Γιατί φρύαξαν τα έθνη και οι λαοί μελέτησαν μάταια πράγματα;» Όπως ακριβώς εκείνος που ρίχνει βέλη στον ήλιο και πετροβολά τον ουρανό επιχειρεί ένα έργο κενό και μάταιο, και καθένας που τον βλέπει είτε στενάζει είτε γελά, στενάζει σαν για κάποιον που αμαρτάνει, γελά σαν για κάποιον μεθυσμένο, διότι, όντας χώμα, πολεμά τον ουρανό, διότι ο πηλός εναντιώνεται στον Πλάστη, διότι το χόρτο πολεμά τη φωτιά, σύμφωνα με το «Κάθε σάρκα είναι χόρτο» και το «Ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον», έτσι και ο μακάριος προφήτης, έχοντας δει εν πνεύματι τους Ιουδαίους, τους Έλληνες και τα έθνη να πολεμούν τον Χριστό και να εξοπλίζονται εναντίον του ίδιου τους του Ποιητή σαν να ήταν άνθρωπος, έλεγε στενάζοντας μέσα από τον προκείμενο ψαλμό: «Γιατί φρύαξαν τα έθνη και οι λαοί μελέτησαν μάταια πράγματα; Παρατάχθηκαν οι βασιλείς της γης και οι άρχοντες συγκεντρώθηκαν στο ίδιο μέρος». Εναντίον τίνος; Πες το γρήγορα, για να φοβηθούν οι ακροατές. «Εναντίον του Κυρίου και εναντίον του Χριστού του»· το δημιούργημα εναντίον του Δημιουργού, το πλάσμα εναντίον του Πλάστη, ο πηλός εναντίον του κεραμέα, το χόρτο εναντίον της φωτιάς. Είδες πόλεμο τυφλών; Είδες μάχη ασύμβατη;

Από αυτήν τη ρήση είναι δυνατόν να κατανοήσει κανείς τη νοοτροπία σας, ότι δηλαδή δεν φοβάστε τον Θεό, ούτε πείθεστε από τις θείες Γραφές. Διότι ο μεν Μωυσής γράφει για τον Θεό ότι «ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον»· σχετικά δε με την εν σαρκί παρουσία Του, λέγει ότι ο Κύριος θα αναστήσει προφήτη από τους αδελφούς σας, και ότι η ζωή θα κρέμεται πάνω σε ξύλο, ωσάν το σώμα του Κυρίου να γίνεται ζωή για εμάς. Και ο Ησαΐας επίσης αναφωνεί για τον Θεό λέγοντας: «Ο μεγάλος, ο αιώνιος Θεός, που δημιούργησε τα άκρα της γης, δεν θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει», και τα εξής· ενώ για το πάθος: «Άνθρωπος που φέρει πληγές και γνωρίζει να υποφέρει την ασθένεια». Και τι σημαίνει το «γνωρίζει να υποφέρει την ασθένεια»; Ότι μέσω εκείνου που έπασχε, φανερωνόταν το παθητό. Γι' αυτόν τον λόγο, λέγει, «Γράψε με γραφίδα ανθρώπου στον καινούργιο τόμο», και όχι άμορφης σάρκας. Και ο Απόστολος επίσης λέει: «Άνθρωπος, ο Χριστός Ιησούς, ο οποίος έδωσε τον εαυτό Του για εμάς»· γι' αυτό και αποδίδει την ανάσταση στον προερχόμενο από το σπέρμα του Δαβίδ, μιλώντας για το κατά σάρκα. Σχετικά όμως με τη θεότητά Του: «Διότι ο Λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη μάχαιρα». Και ο Κύριος επίσης αποδίδει το πάθος στον Υιό του ανθρώπου, υποδεικνύοντας το κατά σάρκα· ενώ σχετικά με τη θεότητά Του: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και, «Κανείς δεν γνωρίζει ποιος είναι ο Υιός, παρά μόνο ο Πατέρας».

Ενώ ο προφήτης διηγείται ότι ο Θεός από την οσφύ και άνω είναι σαν ήλεκτρο, και τα κάτω μέρη Του αποτελούνται από πυρ· όποιος δεν ανέρχεται σε υψηλότερα νοήματα μέσω του γράμματος, αλλά παραμένει προσκολλημένος στις σωματικές περιγραφές, αφού διδαχθεί από τον Ιεζεκιήλ ότι τέτοια είναι η ουσία του Θεού, στη συνέχεια θα ακούσει από τον Μωυσή ότι ο Θεός είναι πυρ και από τον σοφό Δανιήλ θα παρασυρθεί σε άλλες αντιλήψεις. Και έτσι θα βρεθεί να αποκομίζει από τις Γραφές φαντασίες που δεν είναι μόνο ψευδείς, αλλά και συγκρούονται μεταξύ τους. Εγκαταλείποντας, λοιπόν, την περιέργεια και την πολυπραγμοσύνη για την ουσία του Θεού ως κάτι το ανέφικτο, οφείλουμε να υπακούσουμε στην απλή προτροπή του Αποστόλου, ο οποίος λέει: «Διότι πρέπει πρώτα να πιστέψει κανείς ότι υπάρχει Θεός, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που Τον αναζητούν». Διότι δεν είναι η διερεύνηση του τι είναι, αλλά η ομολογία του ότι υπάρχει, αυτή που εξασφαλίζει για εμάς τη σωτηρία.

Ή πώς θα μπορούσε να θεωρήσει μέσα από καθρέφτη και με αινιγματικό τρόπο κάτι από όσα είναι έμφυτα σε αυτήν; Ποιος είναι, λοιπόν, λέγει, ο λόγος ή ποια στάθηκε η αφορμή που οδήγησε τον Θεό να εμφανιστεί ως πυρ στο όρος Σινά; Θα απαντήσουμε ότι, επειδή οι Ισραηλίτες άρχιζαν ακριβώς εκείνον τον καιρό την παιδαγωγία τους στην ευσέβεια, και επρόκειτο να κάνουν ως έναν κανόνα της ζωής τους τον νόμο που θα τους διόρθωνε, έπρεπε τότε ιδίως να τους φανεί ο Θεός τιμωρός και φοβερός, ώστε να γνωρίζουν οι παραβάτες ότι έχουν να κάνουν με πυρ. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο μέγας Μωυσής απευθυνόταν στους Ισραηλίτες λέγοντας: «Ο Θεός ημών είναι πυρ καταναλίσκον». Και φυσικά δεν θα λέγαμε ότι ο τόσο σοφότατος, εξηγώντας τη φύση του Θεού, την παρομοίαζε με φωτιά, αλλά ονόμαζε έτσι τον Θεό, επειδή, λόγω της υπερβολικής του αποστροφής προς την πονηρία, δίκην παμφάγου πυρός δεν παραλείπει να δαπανά και να αναλώνει αυτούς που τον καταφρονούν. Επομένως, ο Θεός δεν γνωρίζεται μέσω του πυρός από όσα ανήκουν στη φύση του. Το ότι όμως ονομάστηκε και εμφανίστηκε έτσι τότε, έγινε για το συμφέρον των ακροατών. Ας προχωρήσουμε λοιπόν στην αληθινή και ακριβέστατη θεωρία του Πατρός, δηλαδή στον Υιό. Διότι θα τον δούμε ως εικόνα Εκείνου που τον γέννησε, στηρίζοντας τον οφθαλμό της διάνοιας στα ιδιώματα που υπάρχουν σε Αυτόν. Εφόσον λοιπόν ο Θεός και Πατήρ είναι αγαθός κατά φύσιν, τέτοιον θα βρούμε ότι είναι και ο Υιός.

Όταν κανείς δεν προσπαθεί, δηλαδή δεν ανακόπτει την περαιτέρω πορεία της φλόγας, τότε ακριβώς εκείνη θα είναι αναμμένη και ανεμπόδιστη, και αχαλίνωτη προς οτιδήποτε βρίσκεται κοντά της. Επομένως, επειδή ο παντοδύναμος Θεός τους υπέβαλλε στις συμφορές του πολέμου και τους τιμωρούσε με δίκαιη απόφαση, και δεν υπήρχε απολύτως κανένας για να τους υπερασπιστεί, για τον λόγο αυτόν πολύ εύλογα ονομάζει την οργή αναμμένη φλόγα. Διότι, όπως λέει ο μακάριος Μωυσής: «Ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον, και εάν κλείσει οδό εναντίον κάποιου ανθρώπου, ποιος θα την ανοίξει;» Και γνωρίζοντάς το αυτό, ο θεσπέσιος Δαβίδ ψάλλει: «Εσύ είσαι φοβερός, και ποιος μπορεί να σου αντισταθεί εξαιτίας της οργής σου;» Πρέπει λοιπόν, επιστρατεύοντας κάθε μας δύναμη, να αποτρέπουμε την οργή. διότι είναι πράγμα φοβερό και από το οποίο δύσκολα μπορεί κανείς να ξεφύγει. Και γι' αυτό έχουμε διδαχθεί να λέμε στις προσευχές: «Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου, ούτε να με παιδεύσεις με την οργή σου.» Διότι δεν είναι, πραγματικά δεν είναι σκληρό το να παιδεύεται κανείς. Είναι όμως βαρύ και δυσβάσταχτο το να γίνεται αυτό εναντίον μας με οργή και θυμό. Έτσι και ο προφήτης έλεγε: «Παίδευσέ μας, Κύριε, όμως με δικαιοσύνη, και όχι με θυμό, για να μη μας λιγοστέψεις.» <Διότι δεν θέλησαν τον νόμο του Κυρίου Σαβαώθ, αλλά παρόξυναν τον λόγο του Αγίου του Ισραήλ.>

Και τον αφανισμό που επιβλήθηκε ολοκληρωτικά στους Ιουδαίους, σαν να τους κατέκαψε η θεία οργή και να τους μετέτρεψε σε χώμα και στάχτη. Κάτι τέτοιο λέει και ο θεσπέσιος προφήτης Ιερεμίας αναφερόμενος στην Ιερουσαλήμ: «Ελιά ωραία, ευσκιόφυλλη στην όψη, ονόμασε ο Κύριος το όνομά σου κατά τη φωνή της περιτομής της· άναψε φωτιά εναντίον της, μεγάλη είναι η θλίψη πάνω της». Αχρηστεύτηκαν τα κλαδιά της. Διότι αχρηστεύει ολοκληρωτικά την ψυχή του ανθρώπου το να απομακρυνθεί από τον Θεό και να στερηθεί παντελώς τη χάρη και τη βοήθειά Του. «Διότι είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού», και όπως λέει ο Μωυσής, «Ο Θεός μας είναι φωτιά που καταναλώνει». Ας κάνουμε ειρήνη μαζί Του, ας κάνουμε ειρήνη όσοι ερχόμαστε, τέκνα του Ιακώβ.

Διότι θα επικρατήσω, ακόμη και παρά τη θέλησή σας, και θα γίνετε τροφή για τη φωτιά, σαν αγκάθι σε αγρό που έχει κατακαεί και απορριφθεί. Επειδή έχουν αναλωθεί, όπως είπα, σαν να έχουν πέσει σε παμφάγο φλόγα από τις εκφράσεις της θείας οργής. Διότι, όπως λέει ο μακάριος Μωυσής: «Ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον.» <Θα ακούσουν όσοι είναι μακριά αυτά που έκανα, θα γνωρίσουν όσοι πλησιάζουν τη δύναμή μου. Αποστάτησαν οι άνομοι στη Σιών, διότι τρόμος θα καταλάβει τους ασεβείς.> Απεστάλη βεβαίως από τον Θεό και Πατέρα ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός στα απολωλότα πρόβατα του οίκου Ισραήλ. Διότι δικές τους ήταν οι επαγγελίες, η νομοθεσία, η διαθήκη και οι πατέρες, και συνέχισε να καθιστά τον εαυτό του εμφανή σε όλους ανά την Ιουδαία· και αυτό, αφενός χρησιμοποιώντας διδασκαλίες ανώτερες από τον νόμο, αφετέρου καταπλήσσοντας με θεοσημείες που ξεπερνούν τη λογική. Αλλά το γεγονός κατέστη εντελώς ανώφελο για τους Ιουδαίους εξαιτίας της μεγάλης στρεβλότητας του νου τους. Επειδή δίδασκε ο Κύριος· οι Γραμματείς όμως και οι Φαρισαίοι, επιπλήττοντας τους ακροατές, έλεγαν: «Έχει δαιμόνιο και είναι παράφρων, γιατί τον ακούτε;» Επιτιμούσε τα πονηρά και ακάθαρτα πνεύματα, και μάλιστα με εξουσία, ως Θεός· εκείνοι όμως, συκοφαντώντας την τόσο υπερφυή και ανέκφραστη δύναμη, τολμούσαν να λένε: Αυτός δεν εκβάλλει τα δαιμόνια παρά μόνο μέσω του Βεελζεβούλ, του άρχοντα των δαιμονίων.

Διότι οι Ιουδαίοι, αφού απέρριψαν με περιφρόνηση την αγάπη προς τον Θεό, και αδιαφορώντας πλήρως για τη γνησιότητα της ευσέβειας προς Αυτόν, κατακρημνίστηκαν στην πολυθεΐα, σε αλλόκοτη πλάνη και στην άνομη ζωή. Οικοδόμησαν βωμούς, έστησαν ιερά στα έργα των ίδιων τους των χεριών, προσέφεραν τελετές και θυσίες στην Αστάρτη, στον Χαμώς, στον Βεελφεγώρ, στις χρυσές δαμάλεις, και, το ακόμη πιο παράλογο από αυτά, τους αφιέρωσαν ευχαριστήριες ωδές. Διότι μέσα στην παραφροσύνη τους έλεγαν οι άθλιοι: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, οι οποίοι σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου». Αλλά με τόσο φοβερά ανοσιουργήματα, χωρίς να το καταλάβουν, εξόργισαν εναντίον τους τον Θεό που παλαιότερα τους προστάτευε και τους έσωζε, του οποίου έγιναν εχθροί και τοποθετήθηκαν στην τάξη των πολεμίων, παραδίδοντας τους εαυτούς τους στους μη εκ φύσεως θεούς, παρόλο που παλαιότερα ο Μωυσής βροντοφώναζε για τον Θεό ότι είναι ζηλωτής και πυρ καταναλίσκον, και ότι δεν θα ανεχόταν αυτούς που επέλεγαν να τον λυπούν. Διότι είχε προαναγγείλει ότι: «Αυτοί με προκάλεσαν σε ζήλια με αυτόν που δεν είναι Θεός, με εξόργισαν με τα είδωλά τους· κι εγώ θα τους προκαλέσω σε ζήλια με ένα μη έθνος, με ένα ασύνετο έθνος θα τους εξοργίσω». Επειδή λοιπόν προσέκρουσαν στον Θεό με πολλούς τρόπους, δικαίως και καταστράφηκαν. Αυτό ακριβώς λέει και τώρα ο Προφήτης, ελέγχοντας και συγχρόνως παρηγορώντας τα πλήθη των Ιουδαίων που σχεδόν δυσανασχετούν για όσα τους έχουν συμβεί.

Σημείο του ότι έγινε δεκτή η προσφορά από τον Θεό είναι το να καταναλωθούν οι τρίχες από τη φωτιά· διότι η Αγία Γραφή αποδίδει πάντοτε στη θεία φύση τη μορφή του πυρός. Και βέβαια ο θεσπέσιος Μωυσής είπε: «Ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον»· παρομοιάζοντας, νομίζω, το παντοδύναμο της θείας και άχραντης φύσης με φωτιά. Παρατήρησε δε πώς κοντά στις θύρες της σκηνής γίνεται το ξύρισμα της τελειώσεως, δηλαδή το τέλος όλης της δικής μας δικαιοσύνης και του εξαγνισμού. Διότι μόνες τους, η αγνεία και η δικαιοσύνη που θα μπορούσαμε να κατορθώσουμε, πώς θα μας εισήγαγαν στα Άγια των Αγίων, εφόσον δεν κατέχουν καθόλου το ακατηγόρητο και το αναμάρτητο; «Διότι κανείς δεν είναι εντελώς καθαρός από ρύπο»· μας εισάγει όμως ο Χριστός, ελευθερώνοντάς μας χωρίς μνησικακία και απαλλάσσοντάς μας από κάθε αμαρτία. Διότι εισήλθε ως πρόδρομος για χάρη μας, όχι βέβαια για τον εαυτό Του, αλλά εξομαλύνοντας την είσοδο για εκείνους που βρίσκονται έξω από τις θύρες και έχουν ήδη φτάσει στο ίδιο το κατώφλι της αγίας σκηνής. ΠΑΛΛ. Αληθές. ΚΥΡ. Διότι Αυτός λέγεται ότι εγκαινίασε για εμάς οδό νέα και ζώσα.

Διότι, επειδή κάποιοι από τους Μανιχαίους και τους Μαρκιωνιστές ισχυρίζονται ότι αυτός δεν έχει γεννηθεί, γι' αυτό υπάρχει το: «θα γεννήσει και θα πουν, δεν γέννησε»· επειδή η Μαρία δεν γέννησε από σπέρμα ανδρός, και αυτοί, έχοντας κυριευθεί από μανία, λένε ψευδώς ότι εκείνη τον γέννησε από σπέρμα ανδρός. Γέννησε, λοιπόν, η δαμάλις αληθινά Θεό, αληθινά άνθρωπο. Και για το ότι η Παρθένος ονομάζεται δαμάλις και το λείψανό της ήταν μέσο καθαρισμού για τους μολυσμένους, άκου τον νόμο που λέει: «πάρε για τον εαυτό σου μία ερυθρά δαμάλιν», για να δείξει το εκλεκτό σκεύος της Μαρίας, εξαιτίας του πύρινου χαρακτήρα της θεότητας του Σωτήρος που χώρεσε μέσα στην Παρθένο· «διότι ο Θεός», λέει, «είναι πυρ καταναλίσκον». Και λέει ο νόμος: «δαμάλιν ερυθρά, επί του τραχήλου της οποίας δεν έχει τοποθετηθεί ζυγός», για να δείξει την παρθένο δαμάλιν, η οποία δεν γνώρισε τον ζυγό του γάμου με άνδρα. Αλλά προς τι να μακρηγορώ; Όπως πάλι είπε ο Ησαΐας εκ προσώπου του Κυρίου: «πάρε έναν μεγάλο τόμο νέου χαρτιού»· [χρησιμοποιεί τη λέξη] «τόμο», αφενός διότι η Παρθένος προερχόταν μεν από σπέρμα ανδρός, αφετέρου διότι είχε αποκοπεί από τη σαρκική μίξη με άνδρες και είχε διαχωριστεί από την κατά φύσιν συνήθεια των ανθρώπων.

Στον μεν προφήτη Ιερεμία, ο οποίος είχε πει: «Ο Ων, Δέσποτα Κύριε, ιδού δεν γνωρίζω να μιλώ, διότι είμαι πολύ νέος», «άπλωσε ο Κύριος το χέρι Του και άγγιξε το στόμα του και του είπε: Ιδού, έθεσα τους λόγους μου στο στόμα σου»· διότι, επειδή τα χείλη του Ιερεμία δεν είχαν ανάγκη κάθαρσης, ευλόγως το χέρι του Κυρίου που άγγιξε το στόμα του, τον γέμισε με την προφητική χάρη. Τώρα όμως, επειδή ο Ησαΐας είχε ανάγκη κάθαρσης, δεν τον πλησιάζει ο Κύριος, αλλά ένα από τα Σεραφείμ που απεστάλη από τον Κύριο, φέροντας άνθρακα, και καθαρίζει τα χείλη του με τον άνθρακα. Γι' αυτό τον λόγο, ευλόγως, τα Σεραφείμ, όταν το όνομά τους ερμηνεύεται στην ελληνική γλώσσα, σημαίνουν αυτούς που πυρπολούν ή τους εμπρηστές. Και μου φαίνεται ότι αποτελούν όργανα κάθαρσης για εκείνους που έχουν ανάγκη κάθαρσης, γι' αυτό ένα από τα Σεραφείμ, έχοντας λάβει εντολή να πράξει τούτο, έφερε τον καθαρτικό άνθρακα στα χείλη του προφήτη. Αυτός δε ήταν ο άνθρακας από το θυσιαστήριο, προφανώς επειδή ο φιλάνθρωπος Κύριος γεμίζει το θυσιαστήριό Του με τέτοιου είδους σωτήριους και καθαρτικούς άνθρακες. Γι' αυτό έχει λεχθεί κάπου: «άνθρακες άναψαν από αυτόν». Και ο ίδιος ο Θεός στα βιβλία του Μωυσή ονομάζεται «πυρ καταναλίσκον», ενώ για τον Σωτήρα μαρτυρείται στα Ευαγγέλια ότι θα βαπτίσει τους άξιους «εν Πνεύματι Αγίω και πυρί».

Δύο άνδρες στάθηκαν μπροστά τους με ενδύματα που άστραφταν. Σημάδια χαράς και αγαλλίασης, καθώς και γνωρίσματα της σωτήριας ανάστασης, τους παρέχεται η δυνατότητα να δουν και μέσω της λευκής ενδυμασίας, ώστε και από την εμφάνιση να συμπεράνουν οι γυναίκες το χαρμόσυνο γεγονός της εγέρσεως, και να κάνουν την αρχή της εορτής του Πάσχα μαζί με τους λευκοφορεμένους αγγέλους. Διότι ο Μωυσής μεν, επειδή επρόκειτο να επιφέρει τις πληγές στους Αιγυπτίους, είδε καταλλήλως μέσα σε φλόγα φωτιάς τον άγγελο πάνω στη βάτο· και ο ίδιος, νομοθετώντας σε μοχθηρούς ανθρώπους, έλεγε ότι ο Θεός είναι πυρ καταναλίσκον, αφήνοντας να εννοηθεί ότι θα είναι τιμωρός και κολαστής γι' αυτούς· γι' αυτό και ο Θεός τους οδηγούσε μέσα σε στύλο φωτιάς. Έτσι δίδαξε ότι για τους ασεβείς οι άγγελοι γίνονται φλόγα φωτιάς, λέγοντας: «Αυτός που κάνει τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς». Αλλά οι γυναίκες δεν είδαν τέτοιους αυτούς που βρίσκονταν μέσα στο μνήμα, αλλά γαλήνιους και φαιδρούς, όπως ακριβώς έπρεπε να εμφανίζονται για τη χαρά και τη βασιλεία του Δεσπότη. Διότι, κατά το πάθος του Σωτήρα, ο ήλιος εξέλιπε, περιβάλλοντας τα πάντα με σκοτάδι, δείχνοντας σύμβολα θρήνων και πένθους σε όσους σταύρωσαν τον Υιό του Θεού· και κανείς από τους αγγέλους δεν εμφανιζόταν εκείνη την ώρα, όπως ήταν φυσικό, στους μαθητές, καθώς ομοίως και εκείνοι είχαν διασκορπιστεί εδώ κι εκεί.

Στη συνέχεια αναφέρεται: Και πυρ θα καταφλέξει από το πρόσωπό του· άνθρακες άναψαν από αυτόν. Διότι αυτά τα ενεργούσε αόρατα ο Υιός του Θεού εναντίον των αντίπαλων δυνάμεων, σβήνοντας το πυρ τους με ένα άλλο πυρ ανώτερο και ισχυρότερο. Γι' αυτό έχει λεχθεί από τον Μωυσή: Ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον· και στους Ψαλμούς: Πυρ θα προπορεύεται ενώπιόν του, και θα καταφλέξει ολόγυρα τους εχθρούς του· και πάλι: Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει· πυρ θα καίει ενώπιόν του, και ολόγυρά του σφοδρή καταιγίδα.

Όσο βέβαια είναι σε εμάς εφικτό, τα ονόματα «ο Ων» και «ο Θεός» δηλώνουν μάλλον την ουσία· και από αυτά τα δύο, περισσότερο το «ο Ων». Και τούτο, όχι μόνο επειδή ο ίδιος, όταν συνομιλούσε με τον Μωυσή στο όρος και ρωτήθηκε ποιο είναι το όνομά του, έτσι αποκάλεσε τον εαυτό του, προστάζοντάς τον να πει στον λαό: «Ο Ων με απέστειλε»· αλλά επειδή διαπιστώνουμε ότι η ονομασία αυτή είναι η κυριότερη. Διότι η λέξη «Θεός», έστω και αν ετυμολογείται από τους λογίους που ασχολούνται με αυτά από το «θέειν» (κινούμαι ταχέως) ή το «αίθειν» (καίω), εξαιτίας της αεικίνητης φύσης Του και του ότι καταναλώνει τις πονηρές καταστάσεις —από όπου άλλωστε λέγεται και «πυρ καταναλίσκον»— ανήκει εντούτοις στις έννοιες που αναφέρονται σε σχέση με κάτι άλλο και δεν είναι απόλυτη. Όπως ακριβώς και η λέξη «Κύριος», που και αυτή αναφέρεται ως όνομα του Θεού: «Διότι εγώ», λέει, «είμαι Κύριος ο Θεός σου· αυτό είναι το όνομά μου». Και αλλού: «Κύριος είναι το όνομά του». Εμείς όμως αναζητούμε μια φύση η οποία να υφίσταται καθ' εαυτήν και να μην είναι συνδεδεμένη με κάτι άλλο. Το «ο Ων», λοιπόν, αποτελεί αληθινά ίδιον γνώρισμα του Θεού, και μάλιστα εξολοκλήρου, χωρίς να περιορίζεται ή να περικόπτεται ούτε από κάτι που προηγείται αυτού, ούτε από κάτι που έπεται, διότι γι' αυτόν δεν υφίσταται παρελθόν (το «ήταν») ούτε μέλλον (το «θα είναι»).

Το ύδωρ, πάνω στο οποίο φερόταν το πνεύμα του Θεού, είναι κάτι διαφορετικό από αυτήν τη φύση των ρευστών υδάτων που ρέπει προς τα κάτω, και το οποίο διαχωρίζεται μέσω του στερεώματος από το βαρύ ύδωρ που ρέει προς τα κάτω. Αν δε και εκείνο ονομάζεται ύδωρ από τη Γραφή, με το οποίο, μέσω της υψηλότερης θεωρίας, εικάζουμε ότι υποδηλώνεται το πλήρωμα των νοητών δυνάμεων, ας μην παραξενεύεται κανείς εξαιτίας της ομωνυμίας. Διότι και ο Θεός είναι πυρ καταναλίσκον, αλλά ο λόγος αυτός είναι απαλλαγμένος από την υλική σημασία του πυρός. Όπως λοιπόν, όταν διδάχθηκες ότι ο Θεός είναι πυρ, αντιλήφθηκες ότι Εκείνος είναι κάτι διαφορετικό από αυτό το υλικό πυρ· έτσι και όταν μαθαίνεις για το ύδωρ πάνω στο οποίο φέρεται το θείο πνεύμα, να μη νοήσεις τη φύση που ρέπει προς τα κάτω και καταῤῥέει προς τη γη. Διότι το πνεύμα του Θεού δεν φέρεται πάνω στα χαμηλά και ασταθή. Επομένως, για να μας αποκαλυφθεί σαφέστερα το νόημα, ας ανακεφαλαιώσουμε με συντομία την έννοια των όσων ειπώθηκαν: ότι το στερέωμα, το οποίο ονομάστηκε ουρανός, αποτελεί το μεθόριο της αισθητής κτίσεως, ενώ πέρα από αυτό ακολουθεί κάποια νοητή κτίση, στην οποία δεν υπάρχει μορφή, ούτε μέγεθος, ούτε τοπική θέση, ούτε χωρικό μέτρο, ούτε χρώμα, ούτε σχήμα, ούτε όγκος, ούτε κανένα απολύτως από τα στοιχεία που παρατηρούνται κάτω από τον ουρανό.

Οπωσδήποτε, λοιπόν, θα μου προβάλεις και τούτο: Εάν ο Πατέρας έχει πληρώσει τα σύμπαντα, και ομοίως και ο Υιός, ποιος τόπος απομένει για την αντίπαλη δύναμη; Διότι δεν θα άρμοζε στον Θεό να έχει μαζί Του τον αντίπαλο. Εάν, πάλι, όπου παρευρίσκεται ο άρχοντας της κακίας, δεν είναι παρών και ο Θεός, τότε ο Θεός θα αποδειχθεί περιγραπτός και μερικός. Αλλά εγώ υποστηρίζω ότι Εκείνος βρίσκεται παντού και ότι δεν υπάρχει μέρος όπου δεν είναι ο Θεός, ακόμη και αν τυγχάνει να βρίσκεται κάπου ο άρχοντας της κακίας. Διότι ούτε οι ακτίνες του ηλίου, όταν πέφτουν πάνω σε βούρκους και ακαθαρσίες, μολύνονται, αλλά μάλλον τα εξαφανίζουν, ξηραίνοντάς τα με τη θερμότητά τους. Έτσι και ο Θεός μας ονομάζεται «πυρ καταναλίσκον», και πυρ θα καίει ενώπιόν Του, ώστε για τους προσφιλείς Του να είναι λύχνος και φως, ενώ για τους εχθρούς πυρ καταναλίσκον. Διότι, όπως λέει η Γραφή, «θα καταφλέξει ολόγυρα τους εχθρούς Του». Γι' αυτό ακριβώς και ο άρχοντας της κακίας, θέλοντας να διαφύγει τις πύρινες βολές του Θεού, περιτρέχει κάθε τόπο· βρίσκοντας όμως παντού τον Θεό, διέρχεται μέσα από ολόκληρη την ανθρωπότητα. Εάν βρει κάποιους που ζέουν στο Πνεύμα, αποφεύγει και τη δική τους θερμότητα. Αλλά αν βρει σε κάποιον, που δεν έχει το Πνεύμα του Θεού, καταφύγιο σκουπισμένο και στολισμένο προσωρινά, αφού αναπαυθεί, θα καταναλωθεί μαζί με εκείνον που τον υποδέχθηκε. Διότι ομοίως εχθρός θα φανεί και αυτός που τον υποδέχθηκε, κάνοντας φίλο του αυτόν που εναντιώνεται στον Θεό. Νομίζω ότι έχω επεκταθεί αρκετά σε αυτά για την απόδειξη του θέματος.

Λέγει δε ο Σίμων, ερμηνεύοντας τον νόμο του Μωυσή με τρόπο ανόητο και κακότεχνο: διότι, ενώ ο Μωυσής λέει ότι «ο Θεός είναι πυρ φλέγον και καταναλίσκον», εκείνος, κατανοώντας εσφαλμένα τα λεγόμενα του Μωυσή, ισχυρίζεται ότι η αρχή των πάντων είναι το πυρ, μη έχοντας εννοήσει το χωρίο που αναφέρει ότι ο Θεός δεν είναι απλώς πυρ, αλλά πυρ φλέγον και καταναλίσκον, όχι μόνο διαστρεβλώνοντας τον ίδιο τον νόμο του Μωυσή, αλλά και κατακλέβοντας τον σκοτεινό Ηράκλειτο. Ο Σίμων ονομάζει απέραντη δύναμη την αρχή των πάντων, λέγοντας τα εξής: «Αυτό είναι το σύγγραμμα της Αποφάσεως φωνής και ονόματος, από επινόηση της μεγάλης απέραντης δύναμης. Γι' αυτό θα είναι εσφραγισμένο, κεκρυμμένο και κεκαλυμμένο, ευρισκόμενο μέσα στο οικητήριο, όπου έχει θεμελιωθεί η ρίζα των πάντων». Και οικητήριο λέει ότι είναι αυτός εδώ ο άνθρωπος, ο οποίος έχει γεννηθεί από αίμα, και ότι μέσα του κατοικεί η απέραντη δύναμη, την οποία αποκαλεί ρίζα των πάντων.

Και όσα παρόμοια αναφέρουν οι Γραφές για τον Θεό, υποστηρίζει πως αυτά αποδίδονται στον ψυχικό (Θεό), τον οποίο ονομάζει δημιουργό του κόσμου. Και το ότι είναι πύρινος, λέει, το αναφέρει και ο Μωυσής: «Κύριος ο Θεός σου είναι πυρ που φλέγει και καταναλίσκει»· διότι υποστηρίζει πως και αυτό έτσι έχει γραφτεί. Διπλή, λέει, είναι η δύναμη του πυρός· διότι υπάρχει πυρ παμφάγο, το οποίο δεν μπορεί να κατασβεστεί. Ως προς αυτό το μέρος, λοιπόν, η ψυχή είναι θνητή, ούσα ένα είδος μεσότητας (διότι είναι εβδομάδα και κατάπαυση)· επειδή βρίσκεται κάτω από την Ογδοάδα, όπου υπάρχει η μορφοποιημένη Σοφία και ο κοινός Καρπός του πληρώματος, και πάνω από την ύλη, της οποίας είναι δημιουργός. Εάν, λοιπόν, εξομοιωθεί με τα άνω, με την Ογδοάδα, γίνεται αθάνατη και ανέρχεται στην Ογδοάδα, η οποία, λέει, είναι η «επουράνια Ιερουσαλήμ»· εάν, όμως, εξομοιωθεί με την ύλη, δηλαδή με τα υλικά πάθη, καθίσταται φθαρτή και καταστρέφεται.

Με σωματική μορφή σαν περιστέρι κατήλθε το Άγιο Πνεύμα στον Κύριο, υποδεικνύοντας την απαρχή του δικού μας βαπτίσματος και τιμώντας το σώμα, επειδή και αυτό, δηλαδή το σώμα, διά της θεώσεως καθίσταται θεός, και συνάμα επειδή από παλιά συνηθίζεται το περιστέρι να φέρνει το χαρμόσυνο άγγελμα της λήξης του κατακλυσμού. Στους δε αγίους αποστόλους κατέρχεται με μορφή πυρός· διότι είναι Θεός, «ο δε Θεός είναι πυρ καταναλίσκον».

Έπειτα η νύμφη, αφού αποκρίθηκε, ερμηνεύει στη συνέχεια τα γνωρίσματα του νυμφίου, έστω και αν δεν είναι όλα αισθητά. «Ο αδελφιδός μου, λέει, είναι λευκός και πυρρός», δηλώνοντας με αυτό και το θεϊκό και το ανθρώπινο. «Λευκός» μεν, ως καθαρός και παντελώς ανεπίδεκτος του ρύπου της αμαρτίας· «πυρρός» δε, διότι η θεότητά του είναι από τη φύση της «πυρ καταναλίσκον» που κατακαίει τις αμαρτίες. «Η κεφαλή του», ως κεφαλή των πάντων, είναι «κεφαλή χρυσή ως καθαρό χρυσάφι», και υπέρτιμη και εντελώς άφθαρτη, και, γενικώς, αφού εξέθεσε σαφώς όλα τα γνωρίσματά του, όπως τους βοστρύχους, τους οφθαλμούς, τις σιαγόνες, τα χέρια, την κοιλία, τα φανέρωσε όλα με εγκώμια, έστω και αν δεν είναι όλα αισθητά, όπως προείπαμε.

Αν και, ακόμη κι αν υποκινούμενος από άλλον έπραξες προς εμάς ό,τι έπραξες, και πάλι, είσαι άξιος να στεφανωθείς με μύρια στεφάνια· διότι είναι αξιέπαινο για κάποιον, έστω κι αν συμβεί να υπακούει σε άλλους, και αυτό όλοι οι σοφοί, παλαιοί και νέοι, το κατατάσσουν στη μερίδα αυτών που επαινούνται. Τώρα όμως, επειδή δεν περίμενες αυτόν που θα στο έλεγε, αυτόν που θα στο υπενθύμιζε, αλλά από μόνος σου διέγνωσες το πρέπον, δεν μας άφησες κανέναν εγκωμιαστικό λόγο που να αρκεί, και πράττοντας κάτι που ξεπερνά τη σημερινή εποχή και τη νοοτροπία των ανθρώπων, επιβεβαιώνεις την ιδιότητα του μοναχού και αποδεικνύεις ότι βαδίζεις στα ίχνη τα αδελφικά και τα δεσποτικά. Και ποια είναι αυτά; Αυτά του ποιμένα και δικού μας προστάτη, και για εσάς θα το πω χωρίς να φοβηθώ κανέναν: «Ο Μωυσής και ο Ααρών μεταξύ των ιερέων του». Διότι ο Μωυσής, συνομιλώντας με τον Θεό και αντλώντας από εκεί τον νόμο και τις εντολές, με τις οποίες κατευθύνει τον νέο Ισραήλ, το πλήρωμα της Εκκλησίας, και οδηγώντας μας με τον στύλο της νεφέλης και του πυρός, ακόμη και αν δεν το θέλουμε, εννοώ με το φως του Λόγου και τον λύχνο της διακρίσεως, και για να σου αναλύσω αυτό το θέμα πιο ξεκάθαρα, όπως είναι διπλή η φύση του πυρός που και φωτίζει και καίει, διπλή είναι, όπως λένε οι σοφοί, και η ενέργεια της διακρίσεως. Διότι αφενός ευεργετεί όσους βέβαια κατέστησαν τους εαυτούς τους άξιους τέτοιων δωρεών, αφετέρου αποδίδει την οφειλόμενη τάξη σε όσους είναι άξιοι για τα κατώτερα και τα χειρότερα. Έτσι και ο Θεός, σύμφωνα με τον Μωυσή, ονομάζεται και πιστεύεται ως πυρ.