Πατερικές αναφορές στο ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ 6:13

Και ο ίδιος πάλι συμπεραίνει: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις»· μήπως και το Πνεύμα; Το Πνεύμα δεν είναι Κύριος· αλλά ούτε και Θεός. Πώς λοιπόν θα είναι προσκυνητό, εφόσον δεν περιλαμβάνεται στον κανόνα της προσκύνησης; «Διότι κανείς δεν μπορεί να ονομάσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι». Επειδή πράγματι αυτός που προσέρχεται στον Θεό, πρέπει μέσω κάποιου άλλου να προσαχθεί στο Άγιο Πνεύμα. Εάν λοιπόν προσκυνήσω το Άγιο Πνεύμα, μέσω τίνος ή εν τίνι θα το προσκυνήσω προσερχόμενος σε αυτό; Τι έχετε λοιπόν εσείς να πείτε σε αυτά; Θα σε δικάσει κατά την ημέρα της κρίσεως ο προφήτης Νάθαν, ο οποίος δεν έπραξε παρά τον νόμο και όμως προσκύνησε τον Δαβίδ. Διότι εσύ επικαλέστηκες το ρητό, θεωρώντας ότι πρέπει να τον καταδικάσεις ως παραβάτη του νόμου. Επειδή, εάν εκείνος προσκύνησε τον Δαβίδ (και έχει γραφεί: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις»), έπραξε παράνομα σύμφωνα με τη δική σου κατηγορία. Εμείς όμως δεν κατηγορούμε τον προφήτη· μη γένοιτο! Αλλά γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο λέμε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι προσκυνητό. Διότι ο προφήτης δεν θα προσκυνούσε τον Δαβίδ, εάν θεωρούσε ότι είναι ένας απλός άνθρωπος· αλλά, επειδή διδάχθηκε ότι αυτός είναι ο χρισμένος του Κυρίου, που χρίστηκε με άγιο έλαιο, τον προσκυνούσε εξαιτίας της ενέργειας του Πνεύματος που βρισκόταν στο έλαιο. Πώς όμως, «σαν κωφή οχιά που βουλώνει τα αυτιά της, η οποία δεν θα ακούσει τη φωνή του γητευτή», ενώ άκουσες το «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις», δεν έδωσες προσοχή σε αυτό που ακολουθεί, δηλαδή στο «Και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις»;

Αν όμως και πάλι κρύψει το δικό του ψέμα, και υποκριθεί ότι λαλεί με τα χείλη του την αλήθεια· εμείς, επειδή δεν αγνοούμε τα σχέδιά του, μπορούμε να πούμε τα όσα έχουν ειπωθεί γι' αυτόν από το Πνεύμα: «Προς τον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;» και, «Δεν είναι ωραίος ο αίνος στο στόμα του αμαρτωλού». Διότι ο πανούργος δεν είναι αξιόπιστος ούτε όταν λέει την αλήθεια. Και αυτό μεν το έδειξε η Γραφή όταν διηγείται τη δολιότητά του προς την Εύα στον παράδεισο· τον ήλεγξε όμως και ο Κύριος, πρώτον μεν στο όρος, διαρρηγνύοντας το κάλυμμα του θώρακά του, και αποκαλύπτοντας ποιος είναι ο δόλιος, και αποδεικνύοντας ότι δεν είναι ένας από τους αγίους, αλλά είναι ο Σατανάς που πειράζει, με το να πει: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις»· αλλά και όταν φίμωσε τους δαίμονες που κραύγαζαν από τα μνημεία. Διότι ήταν μεν αληθές αυτό που έλεγαν, και δεν ψεύδονταν τότε που φώναζαν ότι «Εσύ είσαι ο Υιός του Θεού, και ο άγιος του Θεού»· αλλά δεν ήθελε να προφέρεται η αλήθεια από ακάθαρτο στόμα, και μάλιστα από εκείνους, ώστε, με την πρόφαση αυτή, να μην αναμείξουν το δικό τους κακόβουλο θέλημα και το επισπείρουν στους ανθρώπους ενώ εκείνοι κοιμούνται.

Εάν δε και πάλι κρύψει το δικό του ψεύδος και υποκριθεί ότι λαλεί με τα χείλη την αλήθεια —αφού όμως «δεν αγνοούμε τα νοήματά του»— μπορούμε να πούμε εκείνα που έχουν ειπωθεί γι' αυτόν από το Πνεύμα: «στον δε αμαρτωλό είπε ο Θεός· γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;» και «δεν είναι ωραίος ο αίνος σε στόμα αμαρτωλού». Διότι ο πανούργος δεν είναι αξιόπιστος ούτε και όταν λέει την αλήθεια. Και αυτό αφενός το έδειξε η Γραφή, διηγούμενη το τέχνασμά του προς την Εύα στον παράδεισο· αφετέρου τον ήλεγξε και ο Κύριος, πρώτον μεν στο όρος, διασχίζοντας την «πτυχή του θώρακά» του και δείχνοντας ποιος είναι ο δόλιος, και ελέγχοντάς τον ότι δεν είναι κάποιος από τους αγίους, αλλά ο Σατανάς που πειράζει, με τα λόγια: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις»· αλλά και όταν φίμωσε τους δαίμονες που κραύγαζαν από τα μνημεία. Διότι ήταν μεν αληθινό αυτό που λεγόταν από αυτούς, και δεν έλεγαν ψέματα τότε όταν έλεγαν: «εσύ είσαι ο Υιός του Θεού» και «ο άγιος του Θεού»· αλλά δεν ήθελε να προφέρεται η αλήθεια από ακάθαρτο στόμα, και μάλιστα από εκείνους, ώστε να μη βρουν την πρόφαση μέσω αυτής να αναμείξουν το δικό τους θέλημα της κακίας και να το «επισπείρουν» στους ανθρώπους «ενώ κοιμούνται».

Και ο Πέτρος είπε: Άκουσε πιο σύντομα για όσα έχεις πει. Ο ίδιος ο νόμος, που πολλές φορές αναφέρθηκε σε θεούς, ο ίδιος λέει στο ιουδαϊκό πλήθος: «Ιδού, στον Κύριο τον Θεό σου ανήκει ο ουρανός του ουρανού, και όλα όσα υπάρχουν σε αυτούς», συμπεριλαμβάνοντας έτσι ότι, ακόμα και αν υπάρχουν θεοί, βρίσκονται υπό την εξουσία του, δηλαδή υπό τον Θεό των Ιουδαίων. Και πάλι: «Διότι Κύριος ο Θεός σου, αυτός είναι Θεός άνω στον ουρανό και κάτω στη γη, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν». Και κάπου αλλού η Γραφή λέει στο ιουδαϊκό πλήθος: «Κύριος ο Θεός σου, αυτός είναι ο Θεός των θεών», που σημαίνει ότι, ακόμα και αν υπάρχουν θεοί, υπόκεινται στον Θεό των Ιουδαίων. Και κάπου αλλού η Γραφή λέει γι' αυτόν: «Ο Θεός ο μέγας και αληθινός, ο οποίος δεν προσωποληπτεί ούτε δωροδοκείται, που αποδίδει δικαιοσύνη σε ορφανό και χήρα». Και αποκαλώντας η Γραφή τον Θεό των Ιουδαίων «μέγα» και «αληθινό» και ότι «αποδίδει δικαιοσύνη», υπέδειξε ότι οι άλλοι είναι μικροί και όχι αληθινοί. Αλλά και κάπου αλλού λέει η Γραφή: «Ζω εγώ, λέει ο Κύριος, δεν υπάρχει έτερος θεός πλην εμού. Εγώ είμαι ο πρώτος, εγώ και μετά από αυτά, πλην εμού θεός δεν υπάρχει». Και πάλι: «Κύριον τον Θεό σου θα φοβηθείς και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Και πάλι: «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός υμών είναι ένας Κύριος». Και ομοίως πολλές φωνές με όρκο επισφραγίζουν ότι ένας είναι ο Θεός και εκτός από αυτόν δεν υπάρχει θεός. Γι' αυτό απορώ πώς, ενώ τόσες φωνές μαρτυρούν ότι ο Θεός είναι ένας, εσύ λες ότι είναι πολλοί.

Αγάπησε τη δικαιοσύνη και μίσησε την αδικία, επειδή ήταν ο ίδιος πραγματικά και δικαιοσύνη και Θεός. Διότι, εφόσον το παιδί, λόγω ηλικίας, δεν είχε ακόμη τη δυνατότητα να γνωρίζει το κατακριτέο και να επαινεί εκείνο που δεν είναι τέτοιο, πώς θα μπορούσε να αποστραφεί την πονηρία ώστε να επιλέξει το αγαθό; Αλλά ήταν, όπως είπα, Θεός εν σαρκί, και δεν μπορούσε να απομακρυνθεί από τα φυσικά αγαθά που ενυπάρχουν σε αυτόν. Και βέβαια δεν επαινώ αυτό που πρόκειται να πω, αλλά ας θεωρηθεί, αν έτσι νομίζουν σύμφωνα με τον λόγο των ανοήτων, ότι διαθέτει ιδία αρετή αυτός που μεμονωμένα τιμήθηκε με την κατά πρόσωπο ένωση. Όμως θα ρωτήσω όσους τα ισχυρίζονται αυτά: Με ποια κατορθώματα, λοιπόν, θα γινόταν κάποιος τόσο σπουδαίος, μολονότι κατά φύση άνθρωπος, ώστε να αξιωθεί ακόμη και τους θείους θρόνους, να παρακάθεται με τον Θεό και Πατέρα, να ονομάζεται Κύριος ισότιμα με τον κατά φύση, να έχει αγγέλους να τον προσκυνούν και να τον λατρεύει ολόκληρη η κτίση, παρόλο που η Γραφή λέει "Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις" και δεν επιτρέπει να υπάρχει ανάμεσά μας νέος θεός; Αλλά ίσως προστρέξουν στη γνωστή τους δικαιολογία και πουν ότι μέσω της ένωσης με τον Θεό θα περιβληθεί τη δόξα της κατά φύση θεότητας. Ομολόγησε, λοιπόν, ότι η ένωση είναι αληθινή και μη σοφίζεσαι το ζήτημα, διαχωρίζοντας τις φύσεις και τοποθετώντας την καθεμία χωριστά, υποστηρίζοντας ότι η μία είναι ασύνδετη με την άλλη και έχοντας εφεύρει, δεν ξέρω πώς, μόνο την ένωση των προσώπων.

Διότι εγώ πιστεύω ότι το μεν βασιλικό και δεσποτικό αξίωμα διαλάμπει στο να προσκυνείται· το δε δουλικό και δουλοπρεπές μέτρο ορίζεται στο να προσκυνεί. Διότι με το να θεωρούμε ότι πρέπει να υποτασσόμαστε, ομολογούμε τη φύση που υπερίκειται και βρίσκεται πάνω από όλα. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, διακηρύχθηκε προς όλη την κτίση μέσω του πάνσοφου Μωυσή: «Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις»· επομένως, σε ό,τι είναι από τη φύση του δούλος και πίπτει κάτω από τον ζυγό της θεότητας, αυτό εξάπαντος είναι ανάγκη και να προσκυνεί και να υπόκειται στο σχήμα της λατρείας. Διότι με το να πει «Κύριον», προσδιορίζει τον δούλο, και με το να πει «Θεόν», το δημιούργημα· διότι συνεπινοείται κατά κάποιον τρόπο και αντιδιαστέλλεται: προς μεν τον κατά φύση Κύριο το δουλικό, προς δε την αγέννητη θεότητα εκείνο που ήλθε σε ύπαρξη.

Νομίζω δε ότι πρέπει να παρατηρήσουμε με φιλομάθεια, με ποιον τρόπο ανέφερε ο Χριστός ότι εκπληρώνεται σε εμάς η τελειότατη γνώση του μόνου και κατά αλήθειαν όντος Θεού. Διότι δες πώς αυτή δεν επιτυγχάνεται χωρίς τη θεώρηση του Υιού, και προφανώς και του Αγίου Πνεύματος· διότι η μονάδα νοείται και πιστεύεται εν Τριάδι κατ' αυτόν τον τρόπο σύμφωνα με τις Γραφές. Επειδή οι Ιουδαίοι, καθοδηγούμενοι μέσω των εντολών του Μωυσή προς απομάκρυνση από τους πολλούς και ψευδώνυμους θεούς, προσέρχονταν και πείθονταν να λατρεύουν τον μόνο και αληθινό. «Διότι Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις», λέει ο νόμος, «και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Όμως αυτοί που είχαν ήδη λατρεύσει και προσηλωθεί στον μόνο και αληθινό, επειδή δεν είχαν ακόμη την τέλεια γνώση Εκείνου τον οποίο προσκυνούσαν, καλούνται τώρα προς αυτήν μέσα από τα λόγια του Σωτήρα μας, μαθαίνοντας όχι μόνο ότι ο δημιουργός των πάντων είναι ένας, μοναδικός και αληθινός, αλλά και ότι είναι Πατέρας και ποιον έχει γεννήσει, ή μάλλον έχοντάς Τον ήδη θεωρήσει με ακρίβεια στην απαράλλακτη εικόνα Του, δηλαδή στον Υιό. Διότι μέσω του χαρακτήρος της εικόνας μπορεί κανείς πολύ εύκολα να φτάσει στην καθαρή θεώρηση των αρχετύπων.

Έτσι εμφύτευε ατελή και τη γνώση περί του Θεού, απομακρύνοντας απλώς από την αγάπη προς τους ψευδώνυμους θεούς, και πείθοντας να προσκυνούν τον ένα και αληθινό Θεό, λέγοντας: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός, προσθέτοντας τα ανώτερα σε όσα είχαν προσταχθεί μέσω του Μωυσή, και παραθέτοντας διδασκαλία πιο λαμπρή από τη νομική εντολή, μας χάριζε μια γνώση ανώτερη και λαμπρότερη από εκείνη την αρχαία. Διότι κατέστησε φανερό σε εμάς, όχι μόνο ότι ο δημιουργός και κύριος των πάντων είναι Θεός, αλλά ότι είναι και Πατέρας· και η απόδειξη βρίσκεται στα πράγματα. Διότι παρουσίασε τον εαυτό του ως εικόνα, λέγοντας: «Όποιος έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα», και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Και αυτά μεν τα λέει ευλόγως, ως Θεός που υπάρχει από Θεό κατά φύση, με τρόπο ανυψωμένο και θεοπρεπή προς τον δικό Του Πατέρα· αμέσως όμως προσθέτει, μιλώντας πιο ανθρώπινα: «Αυτούς που μου έδωσες από τον κόσμο, δικοί σου ήταν, και σε μένα τους έδωσες».

Διότι είναι συνήθεια σε όσους προσκυνούν τα μάταια είδωλα να χρησιμοποιούν ως όρκο όποιο από τα στοιχεία του κόσμου νομίζει ο καθένας. Άλλοι μεν λοιπόν επικαλούνται τον ουρανό, άλλοι τον ήλιο, και άλλοι τα χειροποίητα αγάλματα που βρίσκονται στους ναούς. Με κανέναν τρόπο όμως δεν θυμούνται τον αληθινό Θεό, διότι δεν τον έχουν γνωρίσει. Αντίθετα, χαρακτηριστικό γνώρισμα εκείνων που έχουν ήδη αποκτήσει την επίγνωση και έχουν πιστέψει, είναι το να ορκίζονται στο όνομά του. Έτσι και ο πάνσοφος Μωυσής, οδηγούσε τον Ισραήλ, που είχε απαλλαγεί από τη λατρεία της Αιγύπτου, προς την επίγνωση του αληθινού Θεού, λέγοντας: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Και πρόσθετε σε αυτά ότι «Στο όνομά του θα ορκίζεσαι». Αποτελεί επομένως ξεκάθαρη απόδειξη του ότι αυτές οι πέντε πόλεις αποδέχθηκαν την πίστη, το ότι δεν ορκίζονται σε κανένα από τα μάταια είδωλα, αλλά αντίθετα δέχονται για την ανάγκη του όρκου το όνομα του Κυρίου. <Εκείνη την ημέρα θα υπάρχει θυσιαστήριο για τον Κύριο στη χώρα της Αιγύπτου, και στήλη στα σύνορά της για τον Κύριο. Και θα είναι ως σημείο αιώνιο για τον Κύριο στη χώρα της Αιγύπτου.> Διότι ολόκληρη η γη των Αιγυπτίων ήταν γεμάτη από ιερά τεμένη και κατάμεστη από βωμούς. Και υπήρχαν παντού σπονδές και θυσίες, οι οποίες αφενός προσφέρονταν από αυτούς στα στοιχεία του κόσμου, αφετέρου, όπως είπα, και στα αγάλματα που ήταν τοποθετημένα στους ναούς, δηλαδή στις στήλες των δαιμονίων.

Δώσε μας λοιπόν, ω Δέσποτα, να ειρηνεύσουμε μαζί σου, και, αφού απομακρυνθεί από ανάμεσά μας η βέβηλη και βδελυρή αμαρτία, να ενωθούμε μαζί σου πνευματικά μέσω του μεσίτη Χριστού. Τέτοιο είναι αυτό που έχει ειπωθεί ορθά μέσω της φωνής του Παύλου: «Εφόσον, λοιπόν, δικαιωθήκαμε μέσω της πίστης, έχουμε ειρήνη με τον Θεό μέσω του Κυρίου και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού», και όταν συμβεί αυτό, θα γίνουμε κτήμα και κλήρος του Θεού. Γι' αυτόν τον λόγο σοφά προστίθεται το: Κύριε, κάνε μας κτήμα σου, εκτός από σένα άλλον δεν γνωρίζουμε, το δικό σου όνομα επικαλούμαστε. Διότι πρέπει να είναι απολύτως προσηλωμένοι και συνδεδεμένοι αποκλειστικά με τον Θεό αυτοί που ειρηνεύουν μαζί του, ώστε να γνωρίζουν μόνον αυτόν, και το όνομα κανενός άλλου εντελώς ψευδώνυμου θεού να μη φέρνουν ούτε καν στα χείλη τους. Διότι πρέπει να επικαλούνται μόνο αυτόν, επειδή είναι και ο μόνος που για εμάς είναι από τη φύση του και στην αλήθεια Θεός. Κάτι τέτοιο μας διακήρυξε και ο νόμος του πάνσοφου Μωυσή: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις, και στο όνομά του. Αμήν.» <Οι δε νεκροί δεν πρόκειται να δουν ζωή, ούτε ιατροί πρόκειται να τους αναστήσουν. Γι' αυτόν τον λόγο επέφερες τιμωρία, και τους κατέστρεψες, και εξάλειψες κάθε αρσενικό τους.>

Διότι έχει ονομαστεί Πρωτότοκος. Και έχει γίνει επίσης εκλεκτός, όπως είπα, και δεν εγκαταλείφθηκε από τον Θεό. Άκουσε: Μη φοβάσαι, και επιπλέον το: Μην πλανάσαι. Διότι εγώ είμαι ο Θεός σου που σε ενίσχυσε. Επειδή διδασκόταν μέσω του νόμου ότι ένας είναι ο Θεός και ένας ο Κύριος, και ότι μόνον αυτόν πρέπει να λατρεύει, και ότι έχει βοηθηθεί από αυτόν και μέσω της δεξιάς του, η οποία είναι η δημιουργική του δύναμη, δηλαδή ο Υιός. Και έχει καταστεί ασφαλής και ανώτερος από κάθε επιβουλή. Διότι έχει νικήσει έθνη και έχει κληρονομήσει τη γη τους. <Ιδού, θα ντροπιαστούν και θα καταισχυνθούν όλοι όσοι σου εναντιώνονται. Διότι θα γίνουν σαν να μην υπάρχουν, και θα χαθούν όλοι οι αντίδικοί σου.

Αν όμως αποδείχθηκε ότι δεν είναι τίποτα, και έγιναν παρανάλωμα του πυρός από εσάς, γνωρίσατε μέσα από την ίδια την εμπειρία, λέει, ότι δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα, τον αληθινό Θεό. <Και δεν άκουσαν τότε εκείνοι που πλάθουν και σκαλίζουν, όλοι είναι μάταιοι όσοι πράττουν σύμφωνα με τις επιθυμίες τους, πράγματα που δεν πρόκειται να τους ωφελήσουν· αλλά θα καταντροπιαστούν εκείνοι που πλάθουν θεό και σκαλίζουν ανωφελή είδωλα, και όλοι όσοι δημιουργήθηκαν ξεράθηκαν και είναι κουφοί μεταξύ των ανθρώπων.> Μέσα από αυτά τα λόγια, παρουσιάζει ως δεινά και πάρα πολύ βαριά τα εγκλήματα των αποστατών, εφόσον, ενώ είχαν τόση βεβαιότητα ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από Αυτόν, από τη φύση του και αληθινά· και ενώ είχαν πειστεί από τα ίδια τα κατορθώματα ότι Αυτός είναι ο μόνος Θεός, ξέπεσαν σε τέτοιο σημείο ανοησίας, ώστε, παρόλο που και ο ίδιος ο νόμος τούς φώναζε ρητά και έλεγε: «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και Αυτόν μόνο θα λατρέψεις, και δεν θα φτιάξεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε κανένα ομοίωμα από όσα βρίσκονται πάνω στον ουρανό, και από όσα βρίσκονται κάτω στη γη, και από όσα βρίσκονται στα ύδατα κάτω από τη γη»· εσείς θεωρήσατε ως μηδαμινό το να Τον υπακούσετε· και στραφήκατε μάλλον αφιλόθεα προς την ενασχόληση του να πλάθετε και να διαμορφώνετε θεούς από ξύλα και από πέτρες. Μάταιοι, λοιπόν, είναι τέτοιου είδους άνθρωποι, και πολύ δικαιολογημένα, διότι κατέφυγαν σε αυτό χωρίς κανέναν απολύτως αναγκαίο λόγο, πράττοντας μάλλον τις δικές τους επιθυμίες, επειδή έγιναν εραστές της ματαιότητας. Διότι, ποια ωφέλεια προέρχεται από την πέτρα και από το ξύλο;

Διότι παρίστατο όλος ο λαός με τη μεσιτεία του Μωυσή, και εξαγγέλλονταν από τον Θεό νόμοι, οι οποίοι δεν προέτρεπαν τον Ισραήλ να αναζητήσει κάτι μάταιο, δηλαδή είδωλο, ή κάποιο ψευδώνυμο σέβασμα, αλλά αντιθέτως ήταν εντολές που τον απέτρεπαν από αυτά. Διότι ειπώθηκε προς αυτόν: «Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις, και δεν θα υπάρχουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Και δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο, ούτε κανενός είδους ομοίωμα, από όσα υπάρχουν στον ουρανό επάνω, και όσα στη γη κάτω, και όσα στα ύδατα κάτω από τη γη.» Επομένως, ειπώθηκε προς αυτόν· το δε, «Εγώ είμαι Κύριος», είναι όμοιο σαν να έλεγε, και όχι μία φορά, αλλά πάρα πολλές, το ότι Εγώ μόνος είμαι Θεός, και Κύριος των όλων, που λαλώ δικαιοσύνη και αναγγέλλω αλήθεια· και δικαιοσύνη μεν, όπως νομίζω, εννοεί τον νόμο· διότι ο νόμος είναι απονεμητής της δικαιοσύνης· αλήθεια δε, εννοεί τις διδασκαλίες του Χριστού. Ενυπάρχει δε στον νόμο η μόρφωση της αλήθειας, και έχει αποκρυβεί μέσα στις σκιές το μυστήριο του Χριστού. Διότι περί αυτού έχει γράψει ο Μωυσής. Επομένως, με το να λαλήσει τη δικαιοσύνη, αναγγέλλεται μαζί με αυτήν και η δύναμη της αλήθειας, εφόσον βέβαια είναι αληθές ότι ο νόμος ήταν σκιά, ενώ τώρα υπάρχει σε αυτόν η μόρφωση της αλήθειας. <Συναχθείτε και ελάτε, βουλευθείτε μαζί, οι σωζόμενοι από τα έθνη.>

Τώρα όμως, εναντίον τίνος αφήσατε ελεύθερη τη γλώσσα σας; Διότι δεν θελήσατε να δεχθείτε τον σωτήρα· και είστε σπέρμα άνομο, διότι δεν ανεχθήκατε αυτόν που σας καθοδηγεί στην ευσέβεια μέσω των ευαγγελικών θεσπισμάτων. <Εσείς που επικαλείστε τα είδωλα κάτω από πυκνόφυλλα δέντρα, που σφάζετε τα παιδιά σας στις χαράδρες ανάμεσα στις πέτρες. Εκείνη είναι η μερίδα σου, αυτός είναι ο κλήρος σου, και σε εκείνα έχυσες σπονδές, και σε εκείνα προσέφερες θυσίες. Για αυτά, λοιπόν, δεν θα οργιστώ; Πάνω σε όρος ψηλό και μετέωρο, εκεί είναι η κλίνη σου, και εκεί ανέβασες θυσίες, και πίσω από τους παραστάτες της θύρας σου έβαλες το μνημόσυνό σου.> Αφού τους ανακήρυξε κυριοκτόνους, δείχνει ότι η μισόθεη ασθένειά τους και η προθυμία τους για μιαιφονίες δεν ήταν κάτι νέο σε αυτούς, αλλά ενυπήρχε μέσα τους από παλιά και ανέκαθεν. Διότι εσείς είστε, λέει, εκείνοι που στους παλαιότερους καιρούς επικαλούσασταν τα είδωλα κάτω από πυκνόφυλλα δέντρα. Αν και ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή τους χορηγούσε τα ωφέλιμα και έλεγε ρητά: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», σε τέτοιο σημείο φρενοβλάβειας κατρακύλησαν, ή μάλλον αχαλίνωτης δυσέβειας και πέρα από κάθε μέτρο, ώστε να γίνουν και κατασκευαστές ειδώλων, και να τα λατρεύουν με ιεροτελεστίες, και να τα επικαλούνται, δηλαδή να διδάσκουν και άλλους να προσκυνούν κάτω από πυκνόφυλλα δέντρα και να τα στεφανώνουν με θεοπρεπείς τιμές.

Αλλά εσάς, λέει, ω δαμάλεις, θα σας πιάσουν με τα όπλα· δηλαδή δεν θα έρθουν ως εραστές, οι οποίοι κολακεύοντας πείθουν και μιλώντας τρυφερά περιποιούνται, επειδή έχουν νικηθεί υπερβολικά από την ηδονή για εσάς, αλλά ωμά και άγρια και με τον νόμο του πολέμου, και θα κατακάψουν και τους ίδιους τους τρυφηλούς εραστές που είναι μαζί σας. Και εσείς, γυμνές από εκείνους τους άτοπους καλλωπισμούς, θα μεταφερθείτε στο όρος Ρεμμάν. «Εισήλθατε στη Βαιθήλ και ανομήσατε, και στα Γάλγαλα πληθύνατε την ασέβεια.» Παραθέτει αμέσως μαζί με τις τιμωρίες τα παραπτώματα, και δίπλα στις διηγήσεις των δεινών θέτει ωφέλιμα την ξεκάθαρη απόδειξη των ανοσιουργημάτων, ώστε να μην κατηγορήσει κανείς, ούτε βέβαια να μεμφθεί τον Θεό, ότι επέβαλε στους Ισραηλίτες τιμωρία σκληρότερη από ό,τι έπρεπε. Διότι, λέει, αυτά και αυτά θα έρθουν πάνω σας. Και για να πει γιατί θα έρθουν αυτά, φωνάζει: Εισήλθατε στη Βαιθήλ και ανομήσατε, εκεί όπου ο θεομίσητος Ιεροβοάμ έστησε τη χρυσή δάμαλη· εκεί θα συλληφθείτε να παρανομείτε φρικτά και άτοπα. Διότι εγώ νομοθέτησα μέσω του πάνσοφου Μωυσή «Δεν θα φτιάξεις για τον εαυτό σου θεούς χρυσούς και θεούς αργυρούς», και «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις.»

Για όσους έχουν επιλέξει κατ' ανάγκην να πράττουν αυτό και να αποστατούν σκληρά από την αγάπη προς τον Θεό, αν και ο νόμος διακήρυξε σαφώς: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις, και στο όνομά του θα ορκίζεσαι». Και μάλιστα ο προφήτης Ιερεμίας επιμαρτυρεί κάποτε στους Ισραηλίτες την τήρηση της εντολής που δόθηκε μέσω του Μωυσή, και έλεγε προς τον Θεό, απομακρύνοντας την οργή Του από αυτούς: «Ζει Κύριος, λένε». Όσοι πάλι δεν αναζητούν τον Κύριο, και δεν φροντίζουν να παραμένουν προσηλωμένοι σε Αυτόν, εύλογα θα μπορούσαν να θεωρηθούν εκείνοι που ζουν φαύλη και επονείδιστη ζωή, και έχουν προτιμήσει την άνομη πολιτεία. Διότι ο Θεός των όλων αναζητείται από εμάς όχι τοπικά, αλλά, νομίζω, εμπράκτως, μέσω της αληθινής γνώσης που διαθέτει το ακατάκριτο, μέσω της πίστης και της επιείκειας, και της σπουδής και προθυμίας για οτιδήποτε είναι οσίως θαυμαστό και αρεστό σε Αυτόν.

Λέει δε και ο θεσπέσιος Μωυσής: «Κύριον τον Θεόν σου θα φοβηθείς, και στο όνομά του θα ορκιστείς», δηλαδή θα δώσεις όρκο. Διότι οφείλουμε και εμείς, και στις περιπτώσεις που υπάρχει ανάγκη όρκων, να μνημονεύουμε μόνο τον κατά φύση και αληθινό Θεό, και απολύτως κανέναν άλλον εκτός από αυτόν.

Έπειτα προστάζει αυτούς που κατέχουν τα σκήπτρα, λέγοντας: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλοι οι άγγελοί του, οι δυνατοί σε ισχύ, που εκτελείτε τον λόγο του, για να υπακούσετε στη φωνή των λόγων του. Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις του, οι λειτουργοί του, που κάνετε το θέλημά του. Ευλογείτε τον Κύριο, όλα τα έργα του.» Ιδού, λοιπόν, και σε αυτό λέει ότι ο θείος θρόνος έχει ετοιμαστεί στον ουρανό· και ότι πρέπει όλοι ακατάπαυστα να δοξολογούν, αναφέροντάς μας αγγέλους και λειτουργούς και δυνάμεις· και προσθέτοντας σε όλα αυτά το, «Ευλογείτε τον Κύριο, όλα τα έργα του.» Είναι επομένως δείγμα αμάθειας, ή μάλλον γεμάτο από την έσχατη ασέβεια, το να συγκαταλέγεται ο Ποιητής στα ίδια του τα δημιουργήματα, και να περιορίζεται ο Δεσπότης των όλων στα μέτρα των δούλων. Διότι το να ανυψώνει κανείς το δημιούργημα στη δόξα του δημιουργού, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά το να υποβιβάζει τον δημιουργό στην τάξη των δημιουργημάτων. Διότι το ότι του είναι εντελώς αντίθετο με το θέλημά του και απεχθές το να συγκαταλέγεται με τα δημιουργήματά του, και ότι φοβερότατη τιμωρία επικρέμαται σε αυτούς που αποδίδουν τη θεία δόξα στα ακάθαρτα δαιμόνια, θα το κατανοήσεις πολύ καλά όταν μελετήσεις τα Μωσαϊκά συγγράμματα· διότι έχουν ως εξής: «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος.» Και πάλι: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.»

Ορθή και αδιάστροφη πορεία είναι το να κατευθύνεται κανείς ευθέως προς κάθε αγαθό και να αποχαιρετά τις φθαρτές ψευδομαντείες, και να γνωρίζει απλώς ποιος είναι εκ φύσεως και αληθώς Θεός και Κύριος. Διότι το ότι έτσι πρέπει να φρονούμε, το καθόριζε και ο παλαιός νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις», λέει, «και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Διότι για εμάς υπάρχει ένας Θεός Πατήρ, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα. Διότι «Εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε τίποτα απολύτως». Και βέβαια δεν λέμε, επειδή σύμφωνα με τις Γραφές τα πάντα έγιναν δι' αυτού, ότι αυτός κατέχει υπηρετική και οργανική θέση, σαν να προσέφερε κάποια εξυπηρέτηση στον Πατέρα κατά τη δημιουργία των πάντων. Διότι αυτά θα ήταν απορρίμματα ανόσιας σκέψης, και εφευρήματα της μανίας των ετεροδόξων.

Ή πώς ο ίδιος ο Πατέρας μάς προστάζει να ενεργούμε έτσι, και παραγγέλλει τρόπον τινά να λατρεύουμε την κτίση αντί για τον Κτίστη, μολονότι είπε μέσω του Μωυσή: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις;» Αλλά είναι, όπως φαίνεται, εξαιρετικά άτοπο το να νομίζουμε ότι ο Θεός και Πατέρας θέλει εμείς να λατρεύουμε την κτίση. Προστάζει, όμως, να τιμάται ο Υιός με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως και ο ίδιος. Γνωρίζει, επομένως, ότι είναι κατά φύση Θεός, και αληθινός και γνήσιος καρπός της δικής του ουσίας.

Διότι, λέγοντας «Θα αγαπήσεις Κύριο τον Θεό σου», έδειξε ότι ένας είναι ο Θεός και ένας ο Κύριος. Και πάλι στις Δέκα Εντολές λέει: «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις και σε αυτόν θα προσκολληθείς και στο όνομά του θα ορκίζεσαι»· στη συνέχεια, λοιπόν, προσθέτει το: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί, ούτε ομοίωμα κανενός από όσα βρίσκονται ψηλά στον ουρανό και από όσα βρίσκονται κάτω στη γη». Διότι λάτρευαν όλα τα κτίσματα.

Διότι από εκεί πήγασε η αληθινή δόξα: «Άκουε», λέγει, «Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Αυτός, ιδού, υπάρχει για όλους σαφής και αλάνθαστος, όπως λέγει η Σίβυλλα.

Διότι αυτό εξαρτάται από την προαίρεση εκείνου που ζητά· ενώ εκείνος που παρέχει κάποιο αγαθό, αποδεικνύει αναμφίβολα τη δύναμη που διαθέτει. Γιατί, λοιπόν, ενώ του αναγνωρίζεις το μεγαλύτερο —εννοώ τη δυνατότητα να δίνει κάθε τι καλό—, του στερείς ως κάτι σπουδαίο την προς αυτό αίτηση, μολονότι αυτό πολλές φορές, όπως έχει λεχθεί, συμβαίνει εξαιτίας της πλάνης εκείνου που προσέρχεται ακόμη και σε εκείνους που δεν εξουσιάζουν απολύτως τίποτα; Ζητούν και από τα είδωλα οι δούλοι της ματαιότητας σύμφωνα με τις επιθυμίες τους, αλλά λόγω αυτού η αίτησή τους δεν προσθέτει καμία δόξα στα είδωλα· και εκείνοι, παραδίδοντας τους εαυτούς τους στην πλάνη, με την προσδοκία ότι θα μετάσχουν σε κάτι από όσα ελπίζουν, δεν σταματούν να ζητούν. Εσύ όμως, ενώ είσαι πεπεισμένος για το ποια και πόσα αγαθά μπορεί να παρέχει το Άγιο Πνεύμα, περιφρονείς την αίτηση προς Αυτό και καταφεύγεις στον νόμο που προστάζει να προσκυνάς Κύριον τον Θεό και μόνο Αυτόν να λατρεύεις; Πώς λοιπόν θα λατρεύσεις μόνο Αυτόν, πες μου, εάν Τον αποχωρίσεις από τη συνάφειά Του με τον Μονογενή και το Πνεύμα Του; Αλλά αυτή η προσκύνηση είναι ιουδαϊκή.

Και αφού τον ανέβασε σε ένα υψηλό όρος, του δείχνει όλα τα βασίλεια και του λέει: Όλα αυτά θα σου τα δώσω, εάν πέσεις και με προσκυνήσεις. Τότε του λέει: Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις. Επειδή, λοιπόν, πλέον αμάρτανε απέναντι στον Πατέρα, ισχυριζόμενος ότι όλα τα δικά Του είναι δικά του, και προσπαθούσε να παρουσιάσει τον εαυτό του ως θεό, ως δημιουργό των πάντων, τότε τον επιτίμησε. Και ούτε τότε με σφοδρότητα, αλλά απλώς: Ύπαγε, Σατανά· το οποίο ήταν περισσότερο πρόσταγμα, παρά επιτίμηση. Διότι, ταυτόχρονα με το που του είπε το «Ύπαγε», τον έκανε να τραπεί σε φυγή· γι' αυτό και δεν παρουσίασε άλλους πειρασμούς.

Στο χωρίο: «Προσέχετε να μην κάνετε την ελεημοσύνη σας μπροστά στους ανθρώπους». Α'. Οι σοφοί και έμπειροι τεχνίτες της γεωργίας, όταν με κάθε φροντίδα και επιμέλεια φυτέψουν τα βλαστάρια στη γη, πρώτα αφήνουν τα φυτά αυτά να αναπτυχθούν σε ύψος, και έπειτα κόβουν με τέχνη τις παραφυάδες που τα ενοχλούν. Το ίδιο έπραξε και ο νομοθέτης Μωυσής· διότι πρώτα φύτεψε τη μοναρχία του Θεού στη διάνοια των ανθρώπων, και έπειτα απέκοψε την πολυαρχία (πολυθεΐα) για χάρη της διάνοιας των ανθρώπων. Και πώς φύτεψε τη μοναρχία; Άκουσέ τον να λέει: «Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις»· και πάλι: «Άκουε, Ισραήλ· ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος». Και πώς απέκοψε τις ενοχλητικές παραφυάδες της πολυαρχίας, μάθε το: «Δεν θα κατασκευάσεις», λέει, «χυτούς θεούς, ούτε θα προσκυνήσεις ξένους θεούς· διότι εγώ, εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου». Αυτό ακριβώς κάνει και σήμερα ο ίδιος ο Θεός και Σωτήρας μας. Επειδή, δηλαδή, προηγουμένως φύτεψε στις ψυχές μας την καλή ελιά της ελεημοσύνης και στεφάνωσε τον καρπό της, δηλαδή τους ελεήμονες, και τους μακάρισε λέγοντας: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν»· είναι φυσικό και επόμενο που σήμερα αποκόπτει και καθαρίζει τα μάταια στοιχεία τα οποία παρενοχλούν την ελεημοσύνη.

Αλλά ποιο είναι το σοφό τους επιχείρημα; Και πώς, λέει, εισάγεις άλλον Κύριο, όταν η Γραφή αναφέρει ρητώς: «Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος, και αυτόν μόνο θα λατρέψεις, και εκτός από αυτόν δεν υπάρχει Θεός»; Προς ποιον, λοιπόν, πες μου, απευθύνεται αυτό το λεγόμενο; Μάλιστα, αυτά ειπώθηκαν προς τη δική σου αγνωμοσύνη, ω Ιουδαίε. Διότι για ποιον λόγο δεν ειπώθηκε τίποτα τέτοιο στον Αβραάμ, ούτε στον Ισαάκ, ούτε στον Ιακώβ, ούτε στον Μωυσή, παρά μόνο σε εσένα, όταν, αφού εξήλθες από την Αίγυπτο, κατασκεύαζες το μοσχάρι; Για ποιον λόγο, πες μου;

Διότι είναι προφανές από το εξής ότι ούτε το όνομα «Θεός» είναι ανώτερο από το «Κύριος», ούτε το «Κύριος» είναι κατώτερο από το «Θεός». Σε ολόκληρη την Παλαιά Διαθήκη ο Πατέρας ονομάζεται συνεχώς Κύριος: «Κύριος ο Θεός σου», λέει, «είναι ένας Κύριος», και πάλι: «Τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και πάλι: «Μέγας είναι ο Κύριός μας και μεγάλη η ισχύς του, και η σύνεσή του δεν έχει μέτρο», και πάλι: «Ας γνωρίσουν ότι το όνομά σου είναι Κύριος· εσύ μόνος είσαι ο Ύψιστος σε όλη τη γη.» Και όμως, αν ήταν κατώτερο από το «Θεός» και ανάξιο εκείνης της ουσίας, δεν θα έπρεπε να λέγεται: «Ας γνωρίσουν ότι το όνομά σου είναι Κύριος.» Πάλι, αν το «Θεός» ήταν ανώτερο από το «Κύριος» και πιο σεβάσμιο, δεν θα έπρεπε ο Υιός, ο οποίος σύμφωνα με αυτούς είναι κατώτερος, να αποκαλείται με το όνομα που αρμόζει στον Πατέρα, το οποίο μάλιστα θα ήταν αποκλειστικά δικό Του. Αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα, δεν έχουν. Διότι ούτε ο Υιός είναι κατώτερος από τον Πατέρα, ούτε το όνομα «Κύριος» είναι πιο ευτελές από το «Θεός». Γι' αυτόν τον λόγο, η Γραφή χρησιμοποιεί αδιακρίτως αυτές τις προσηγορίες και για τον Πατέρα και για τον Υιό.

Για τον λόγο αυτόν απαγόρευσε ο Θεός να κατασκευάζεται οποιοδήποτε ομοίωμα, όπως λέει ο Μωυσής στο Δευτερονόμιο: Γνωρίζω αυτόν που είπε αψευδώς: «Ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», και «τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και «δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί», και «δεν θα κατασκευάσεις γλυπτό ούτε κανένα ομοίωμα, από όσα υπάρχουν πάνω στον ουρανό και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη», και «ας καταισχυνθούν όλοι όσοι προσκυνούν τα γλυπτά», και «οι θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας αφανιστούν», και όσα παρομοίως «ο Θεός, αφού μίλησε παλαιότερα στους πατέρες μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του μονογενούς του Υιού, διά του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες». Γνωρίζω αυτόν που είπε: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Πιστεύω σε έναν Θεό, μία αρχή των πάντων, άναρχο, άκτιστο, ανώλεθρο και αθάνατο, αιώνιο και αΐδιο, ακατάληπτο, ασώματο, αόρατο, απερίγραπτο, ασχημάτιστο, μία υπερούσια ουσία, υπέρθεη θεότητα, σε τρεις υποστάσεις, Πατέρα και Υιό και Άγιο Πνεύμα, και αυτόν μόνο λατρεύω και σε αυτόν μόνο προσφέρω την προσκύνηση της λατρείας. Έναν Θεό προσκυνώ, μία θεότητα, αλλά λατρεύω και την Τριάδα των υποστάσεων, τον Θεό Πατέρα και τον σεσαρκωμένο Θεό Υιό και τον Θεό Άγιο Πνεύμα, έναν Θεό.

Αλλά λένε: Είπε ο Θεός διά του νομοθέτη Μωυσή: «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και «δεν θα κατασκευάσεις κανένα ομοίωμα, από όσα υπάρχουν στον ουρανό και από όσα υπάρχουν στη γη». Αδελφοί, όντως πλανώνται όσοι δεν γνωρίζουν τις Γραφές, όσοι δεν γνωρίζουν ότι «το γράμμα σκοτώνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί», όσοι δεν ερευνούν το πνεύμα που είναι κρυμμένο κάτω από το γράμμα. Στους οποίους δικαίως θα έλεγα: Εκείνος που σας δίδαξε αυτό, ας σας διδάξει και το επόμενο. Μάθε πώς το ερμηνεύει αυτό ο νομοθέτης λέγοντας κάπως έτσι στο Δευτερονόμιο: Βλέπεις ότι ένας είναι ο σκοπός, δηλαδή να μη λατρεύσουμε την κτίση αντί του Κτίστη, ούτε να προσφέρουμε την προσκύνηση της λατρείας, παρά μόνο στον Δημιουργό. Γι' αυτό παντού συνδέει την προσκύνηση με τη λατρεία· διότι πάλι λέει: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα».

Όταν ο Ηρώδης διαδέχθηκε τον Αρχέλαο, αναλαμβάνοντας την εξουσία που του είχε απονεμηθεί, στον οποίο και ο Πιλάτος, θέλοντας να τον ευχαριστήσει, έστειλε δεμένο τον Ιησού, και ο Θεός, προγνωρίζοντας ότι αυτό θα συνέβαινε, είχε πει τα εξής: «Και τον ίδιο τον πήγαν στην Ασσυρία ως δώρο στον βασιλιά». Ή με το «λέοντα που ωρύεται εναντίον του» εννοούσε τον διάβολο, τον οποίο ο Μωυσής ονομάζει όφι, ενώ στον Ιώβ και τον Ζαχαρία έχει ονομαστεί διάβολος, και από τον Ιησού προσαγορεύεται σατανάς, φανερώνοντας ότι απέκτησε ένα όνομα σύνθετο από την πράξη που διέπραξε. Διότι το «σατάν» στη γλώσσα των Ιουδαίων και των Σύρων σημαίνει αποστάτης, ενώ το «νας» είναι η λέξη από την οποία προήλθε η ερμηνεία «όφις»· από αυτά τα δύο προκύπτει το ένα όνομα, σατανάς. Διότι και αυτός ο διάβολος, αμέσως μόλις Εκείνος ανέβηκε από τον ποταμό Ιορδάνη και του απευθύνθηκε η φωνή: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα», όπως είναι γραμμένο στα Απομνημονεύματα των αποστόλων, τον πλησίασε και τον πείραζε, φτάνοντας μέχρι το σημείο να του πει: «Προσκύνησέ με», και του αποκρίθηκε ο Χριστός: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά· Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Διότι, όπως πλάνησε τον Αδάμ, έτσι νόμιζε ότι θα μπορούσε να καταφέρει κάτι και με Αυτόν.

Διότι όταν έγινε άνθρωπος, όπως προείπα, τον πλησίασε ο διάβολος, δηλαδή εκείνη η δύναμη που ονομάζεται και όφις και σατανάς, πειράζοντάς τον και αγωνιζόμενος να τον καταβάλει με το να αξιώνει να τον προσκυνήσει. Εκείνος όμως τον συνέτριψε και τον κατέβαλε, ελέγχοντάς τον ότι είναι πονηρός, αφού παρά τη Γραφή αξίωνε να προσκυνείται ως Θεός, έχοντας γίνει αποστάτης από το θέλημα του Θεού. Διότι του αποκρίνεται: Έχει γραφτεί: Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις. Και ηττημένος και ελεγμένος αποχώρησε τότε ο διάβολος. Αλλά επειδή επρόκειτο και να μουδιάσει, δηλαδή να βρεθεί σε πόνο και σε συναίσθηση του πάθους, όταν επρόκειτο να σταυρωθεί ο δικός μας Χριστός, προκήρυξε και αυτό το γεγονός με το να αγγίξει τον μηρό του Ιακώβ και να τον κάνει να μουδιάσει. Το δε Ισραήλ ήταν εξαρχής το όνομά του, με το οποίο ονόμασε τον μακάριο Ιακώβ, ευλογώντας τον με το δικό του όνομα, κηρύσσοντας και μέσω αυτού ότι όλοι όσοι καταφεύγουν δι' αυτού στον Πατέρα είναι ευλογημένος Ισραήλ. Εσείς όμως, που δεν έχετε κατανοήσει τίποτα από αυτά ούτε προετοιμάζεστε να τα κατανοήσετε, επειδή είστε τέκνα του Ιακώβ κατά το σαρκικό σπέρμα, προσδοκάτε ότι οπωσδήποτε θα σωθείτε. Αλλά ότι και σε αυτά πλανάτε τους εαυτούς σας, το έχω αποδείξει με πολλά.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ'. Περί της νηστείας και του πειρασμού του Σωτήρος. Περί του Ιησού που οδηγήθηκε από τους Ιουδαίους στο όρος, και πέρασε ανάμεσά τους. Περί αυτού που είχε πνεύμα δαιμονίου. Περί της πεθεράς του Πέτρου. Περί εκείνων που θεραπεύτηκαν από ποικίλες ασθένειες. «Ο Ιησούς, πλήρης Αγίου Πνεύματος, επέστρεψε από τον Ιορδάνη και οδηγούνταν υπό του Πνεύματος στην έρημο, πειραζόμενος επί σαράντα ημέρες από τον διάβολο. Και δεν έφαγε τίποτα εκείνες τις ημέρες· και όταν αυτές ολοκληρώθηκαν, ύστερα πείνασε. Και του είπε ο διάβολος: Αν είσαι Υιός του Θεού, πες σε τούτη την πέτρα να γίνει ψωμί. Και ο Ιησούς του αποκρίθηκε, λέγοντας: Είναι γραμμένο ότι ο άνθρωπος δεν θα ζήσει μόνο με ψωμί, αλλά με κάθε λόγο του Θεού. Και αφού τον ανέβασε ο διάβολος σε υψηλό όρος, του έδειξε όλα τα βασίλεια της οικουμένης σε μια στιγμή χρόνου, και του είπε ο διάβολος: Σε σένα θα δώσω όλη αυτή την εξουσία, και τη δόξα τους, διότι σε εμένα έχει παραδοθεί, και σε όποιον θέλω τη δίνω· εσύ, λοιπόν, αν με προσκυνήσεις, θα γίνει όλη δική σου. Και αποκριθείς ο Ιησούς του είπε: Πήγαινε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.»