Πατερικές αναφορές στο ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ 8:3

Απόκριση: Εάν οι άνθρωποι, που δεν είναι τίποτα, συγχωρήσουν κάποιον έστω και για μια οικτρή πράξη ή τον απαλλάξουν από δεινές θλίψεις, εκείνος ομολογεί την ευγνωμοσύνη του και κηρύττει αυτή την αγαθοεργία σε όλους. Πόσο μάλλον εμείς, που ευεργετούμαστε διαρκώς από τον Θεό, με τι είδους στόματα μπορούμε να τον ευχαριστήσουμε, πρώτα από όλα επειδή μας δημιούργησε, έπειτα επειδή μας παρέχει βοήθεια απέναντι στους αντιπάλους μας, σύνεση καρδιάς, υγεία σώματος, φως οφθαλμών, πνοή ζωής και το μεγαλύτερο από όλα, τόπο μετάνοιας και τη λήψη του Σώματος και του Αίματός του για άφεση των αμαρτιών και στερέωση της καρδιάς. «Διότι ο άρτος», λέει, «στηρίζει την καρδιά του ανθρώπου». Και αν κάποιος νομίζει ότι αυτό έχει ειπωθεί για τον υλικό άρτο, πώς το ίδιο το Πνεύμα λέει πάλι ότι «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού»; Αν για αισθητά και φθαρτά πράγματα οι άνθρωποι ανταποδίδουν με αμοιβές και ευχαριστίες, τι μπορούμε να ανταποδώσουμε σε Εκείνον που σταυρώθηκε για εμάς, εάν θέλουμε να ανταποδώσουμε και εμείς; Οφείλουμε να υπομείνουμε τα πάντα μέχρι θανάτου για χάρη του. Μην κοπιάζεις, λοιπόν, θέλοντας να κατανοήσεις την ευχαριστία που οφείλεται στον Θεό από τους ανθρώπους, και μάλιστα από τους αμαρτωλούς, διότι υπέρ αυτών πέθανε. Εάν ένας άνθρωπος φυλακιστεί για σένα, θα θέλεις να τον ευχαριστήσεις πέρα από τις δυνάμεις σου. Πόσο μάλλον Εκείνον που πέθανε για σένα;

Σχετικά με αυτό που προείπα, ότι δηλαδή είπε ο Δεσπότης μας, «Ιδού, αποστέλλω τον άγγελό μου προ του προσώπου σου», πράγματι εστάλη. Σχετικά δε με το ότι δεν βρίσκεις εργόχειρο, είπε ο Θεός στο μωσαϊκό βιβλίο: «Για αυτόν τον λόγο σε περιέφερε και σε διαπαιδαγώγησε και σε έκανε να πεινάσεις σε εκείνη τη φοβερή έρημο, για να γνωρίσει τα όσα υπάρχουν στην καρδιά σου.» Κατανόησε αυτά που σου λέω και πράξε με σταθερότητα και χωρίς δισταγμό, αγαπητέ αδελφέ.

Ίσως δε η αληθινή νέκρωση επέρχεται στις ψυχές των ανηκόων όχι εξαιτίας της πείνας για άρτο, ούτε εξαιτίας της δίψας για τούτο το αισθητό νερό, αλλά εξαιτίας της πείνας για την ακρόαση του λόγου του Κυρίου. Διότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Γι' αυτό ο Κύριος δεν θα αφήσει να λιμοκτονήσουν οι ψυχές των δικαίων· και «Νέος ήμουν (και πράγματι γέρασα) και δεν είδα δίκαιο εγκαταλελειμμένο, ούτε τους απογόνους του να ζητούν άρτο». Και «Οι υιοί του νυμφώνος, εφόσον είναι μαζί τους ο νυμφίος, δεν μπορούν να νηστεύουν». Όπου δε υπάρχει πείνα και δίψα, εκεί υπάρχει και η νέκρωση. Για να μη λιμοκτονήσουμε, λοιπόν, ας ζητήσουμε τον επουράνιο άρτο· και για να μην κατακαούμε από τη δίψα, ας ζητήσουμε το νερό για το οποίο είπε ο Κύριος, ότι «Εάν κάποιος πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω, δεν πρόκειται να διψάσει στον αιώνα».

Διότι, επειδή η ερευγή είναι κρυφός αέρας που διαπνέεται προς τα άνω κατά τη ζέση της τροφής με τη διάρρηξη των φυσαλίδων, εκείνος που τράφηκε με τον ζώντα άρτο που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, και εκείνος που χόρτασε με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού –δηλαδή, κατά τη συνήθη αλληγορική έκφραση της Γραφής, η ψυχή που τράφηκε με τα ιερά διδάγματα– αναδίδει ερευγή κατάλληλη προς τις τροφές. Γι' αυτόν τον λόγο, επειδή η τροφή ήταν λογική και αγαθή, ο Προφήτης ερεύγεται λόγο αγαθό.

Ποια κακά; Ο θόρυβος των αρμάτων και των ιππέων. Όταν όμως ακούσεις, «Δεν υπάρχει κακό στην πόλη, που να μην το έκανε ο Κύριος», να κατανοήσεις σωστά τη λέξη «κακία»· ότι δηλαδή ο λόγος υπονοεί την κάκωση που επιφέρεται σε αυτούς που αμαρτάνουν, με σκοπό τη διόρθωση των σφαλμάτων τους. «Διότι σε ταλαιπώρησα», λέει, «και σε υπέβαλα σε πείνα, για να σου κάνω καλό», ανακόπτοντας την αδικία πριν ξεχυθεί υπέρμετρα, όπως ακριβώς ένα ρεύμα νερού συγκρατείται από κάποιο ισχυρό τείχος και φράγμα.

«Διότι δεν θα ζήσει», λέγει, «ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Ονομάζει λοιπόν ύδωρ τον ζωοποιό λόγο του Θεού· και πηγές τους αγίους αποστόλους και ευαγγελιστές, και θα πρόσθετα ότι εννοεί και τους ίδιους τους προφήτες· και Σωτήριο τον Χριστό. Εσείς λοιπόν, λέγει, που με τις ομολογίες της πίστεως ευφραίνετε εμένα τον κατά φύσιν και των όλων Θεό, θα λάβετε ως ανταπόδοση θεία και πνευματική ευφροσύνη, αντλώντας τον λόγο που έχει τη δύναμη να σας συνέχει προς τούτο από τις πηγές του Σωτηρίου, δηλαδή του Χριστού. Διότι Αυτός ανέδειξε τους αγίους αποστόλους, για τους οποίους ψάλλει και ο μακάριος Δαβίδ: «Φάνηκαν οι πηγές των υδάτων, και αποκαλύφθηκαν τα θεμέλια της οικουμένης». Διότι πηγές υδάτων είναι οι θεσπέσιοι μαθητές, οι οποίοι αναβλύζουν τους άνωθεν και δια του Πνεύματος λόγους σε όσους βρίσκονται σε όλη την υπ' ουρανόν. Είναι δε ομοίως και θεμέλια του κόσμου. Διότι λίθος εκλεκτός είναι ο Χριστός, ο Οποίος και λέγεται ότι έχει τεθεί από τον Θεό και Πατέρα στα θεμέλια της Σιών, δηλαδή της Εκκλησίας. Διότι πάνω σε Αυτόν έχουμε στηριχθεί και δια της πίστεως εποικοδομούμαστε ως πνευματικός οίκος σε άγιο ναό, σε κατοικητήριο του Θεού εν πνεύματι. Λίθοι δε μετά από Αυτόν, ήτοι θεμέλια της οικουμένης, θα μπορούσαν να ονομάζονται και μάλιστα πολύ εύλογα εκείνοι που Τον διακηρύττουν σε όσους βρίσκονται σε όλη τη γη.

Διότι, λέει, «με ξενόγλωσσους και με χείλη ξένων θα μιλήσω σε αυτόν τον λαό, και ούτε έτσι θα πιστέψουν». Αλλά, παρόλο που έπρεπε να δεχθούν το σημείο προς πλήρη βεβαίωση, κατανοώντας την προφητεία που είχε γίνει από τον Θεό για αυτό, αυτοί δεν το έπραξαν, αλλά κατηγορώντας τους για μέθη, παρέμειναν στην απείθεια. <Ότι θα μιλήσουν σε αυτόν τον λαό λέγοντάς του: Αυτή είναι η ανάπαυση για αυτόν που πίνει, και αυτό είναι το σύντριμμα, και δεν θέλησαν να ακούσουν.> Είπε κάπου ο Θεός, αγανακτώντας για τις παρεκτροπές των Ιουδαίων: «Ιδού, εγώ επιφέρω λιμό στη γη, όχι πείνα για ψωμί, ούτε δίψα για νερό, αλλά πείνα για το να ακούσουν τα λόγια του Κυρίου. Και από την ανατολή μέχρι τη δύση θα τρέξουν γυρεύοντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν πρόκειται να τον βρουν». Επομένως, έχει επιβληθεί νοητός λιμός στους Ισραηλίτες, και επειδή δεν αποδέχθηκαν μέσω της πίστεως τον άρτο της ζωής που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, για τον λόγο αυτόν ακριβώς και πολύ δικαιολογημένα βρέθηκαν σε στέρηση της θεόδοτης τροφής· «Διότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο», λέει, «αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Και συμπεριφέρθηκαν μεν υβριστικά απέναντι στον Σωτήρα και Λυτρωτή των πάντων· επειδή όμως Εκείνος είναι αγαθός, παρότι είχαν ασεβήσει αφόρητα, τους καλούσε σε μετάνοια μέσω των αγίων αποστόλων.

Αυτοί, λέει, δεν θα αδικήσουν καθόλου, ούτε βέβαια θα βλάψουν κανέναν από όσους βρίσκονται στο άγιο όρος μου, δηλαδή, στην Εκκλησία. Διότι θα φάνε μαζί με τα ήμερα τα άγρια· και τροφή για αυτούς είναι ο Χριστός, ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο· τους τρέφει δε και με την ίδια του τη σάρκα, αναπλάθοντάς μας προς την αφθαρσία και τη ζωή, καθώς και με τα δικά του κηρύγματα, δηλαδή τα ευαγγελικά· διότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος, λέει, μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Πρόσεξε δε ότι δεν είναι τα αρνιά και τα κατσίκια που θα φάνε τις τροφές των λεόντων και των λύκων (διότι δεν είπε: θα φάνε κρέας), αλλά οι λύκοι και οι λέοντες θα χρησιμοποιήσουν τις τροφές των ήμερων, οι οποίες υποδηλώνονται μέσω των άχυρων· δεν θα ακολουθήσουν μάλλον οι καθαροί αυτούς που είναι ακάθαρτοι, ούτε θα ζηλέψουν τη δική τους πολιτεία και ζωή· αλλά αντίθετα οι βέβηλοι θα ακολουθήσουν την επιείκεια των πράων και των κεκαθαρμένων. <Έτσι λέει ο Κύριος: Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου, και η γη το υποπόδιο των ποδιών μου. Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε; Ή ποιος είναι ο τόπος της καταπαύσεώς μου; Διότι όλα αυτά τα δημιούργησε το χέρι μου, και είναι δικά μου όλα αυτά, λέει ο Κύριος. Και σε ποιον θα επιβλέψω, παρά μόνο στον ταπεινό και ήσυχο, και σε αυτόν που τρέμει τους λόγους μου;>

Τον πλησιάζει, μεν, σαν να είναι κοινός άνθρωπος και σαν έναν από τους αγίους· πλην όμως υποψιαζόταν μήπως τυχόν είναι αυτός ο ίδιος ο Χριστός. Πώς, λοιπόν, θέλησε να το μάθει αυτό; Σκέφτηκε ότι αποτελεί έργο και αποτέλεσμα θεοπρεπούς ισχύος το να μεταβάλει μια φύση σε κάτι που δεν ήταν· διότι ο Θεός είναι αυτός που τα κάνει αυτά και τα μετασχηματίζει. Επομένως, λέει, εάν γίνει αυτό, αυτός είναι οπωσδήποτε εκείνος, ο οποίος αναμένεται να έλθει εναντίον της δικής μου κυριαρχίας· εάν όμως δεν τον μεταβάλει, έχω να κάνω με άνθρωπο, και αποβάλλω τον φόβο και απαλλάσσομαι από τους κινδύνους. Για τον λόγο αυτόν ο Χριστός, επειδή ακριβώς γνώριζε τον δόλο του θηρίου, ούτε τον μετέβαλε, ούτε βέβαια είπε ότι δεν δύναται να το πράξει αυτό, ή ότι δεν το θέλει· αλλά μάλλον το απορρίπτει ως οχληρό και περιττό λέγοντας: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο», τουτέστιν, εάν ο Θεός δώσει δύναμη στον άνθρωπο, αυτός δύναται να μη φάει, και να ζήσει όπως ο Μωυσής και ο Ηλίας, οι οποίοι με τον λόγο του Θεού έζησαν άσιτοι για σαράντα ημέρες. Εάν λοιπόν είναι δυνατόν να ζει κανείς χωρίς άρτο, προς τι να κάνω τον λίθο άρτο; Ούτε, λοιπόν, λέει «Δεν δύναμαι», για να μην αρνηθεί τη δική Του δύναμη· ούτε ότι «Δύναμαι», για να μην καταλάβει εκείνος ότι είναι Θεός, για τον οποίο μόνο είναι δυνατά τέτοια πράγματα, και απομακρυνθεί από Αυτόν.—(A f. 74, H f. 225) Και παρατήρησέ μου την ανθρώπινη φύση στο πρόσωπο του Χριστού, η οποία αποβάλλει τις αιτιάσεις της ακρασίας του Αδάμ.

Αλλά ίσως ντρέπεται κάποιος για το ότι η ζωή μας συντηρείται μέσω της τροφής, σε ομοιότητα με τα άλογα ζώα, και για τον λόγο αυτόν θεωρεί ανάξιο το να νομίζεται ο άνθρωπος ότι έχει πλαστεί κατ' εικόνα Θεού. Ας ελπίζει, όμως, ότι κάποτε στην προσδοκώμενη ζωή θα δοθεί στη φύση η απαλλαγή από αυτήν τη λειτουργία. Διότι, όπως λέει ο Απόστολος, η βασιλεία του Θεού δεν είναι βρώση και πόση· ούτε ο Κύριος διακήρυξε ότι ο άνθρωπος θα ζήσει μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Αλλά και εφόσον η ανάσταση μας υποδεικνύει έναν βίο ισάγγελο, και επειδή στους αγγέλους δεν υπάρχει η λήψη τροφής, αποτελεί επαρκή πεποίθηση το ότι θα απαλλαγεί από μια τέτοια λειτουργία ο άνθρωπος, ο οποίος πρόκειται να ζήσει καθ' ομοίωσιν των αγγέλων.

Ας κατανοήσουμε τι ευαγγελίζεται ο κήρυκας, ο οποίος προτρέχει της βασιλείας πολύ χρόνο πριν. Ελάτε να απολαύσουμε, ως λογικοί συνδαιτυμόνες, τα λόγια που εκπορεύονται από το στόμα του Θεού μέσω του πνευματικού οικοδεσπότη Ζαχαρία· διότι σε αυτόν έλαχε να μας θρέψει σε τούτη τη γιορτή, καθώς λέει ο Κύριος ότι «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Επειδή, λοιπόν, η λύπη είναι μισητή στους ανθρώπους, ενώ η χαρά είναι ποθητή, αρχίζει να αναφωνεί με χαρά λέγοντας: «Χαίρε σφόδρα, θυγατέρα της Σιών». «Χαίρε σφόδρα», αναφωνεί ο προφήτης προς την αιχμαλωσία. «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσης του Θεού». Γιατί «Χαίρε»; Και γιατί «σφόδρα» «τέρπου και ευφραίνου»; Διότι έρχεται αυτός που σε επαναφέρει, καθώς προανήγγειλε ο πατέρας του βασιλιά που σε επαναφέρει, λέγοντας: «Όταν ο Κύριος επέστρεψε την αιχμαλωσία της Σιών, γίναμε σαν παρηγορημένοι· τότε το στόμα μας γέμισε με χαρά και η γλώσσα μας με αγαλλίαση.» «

Λέει λοιπόν η Γραφή: «Και έβαλε ο Δανιήλ στον νου του την απόφαση να μη μιανθεί με τα εδέσματα από το τραπέζι του βασιλιά και με το κρασί που εκείνος έπινε, και παρακάλεσε τον αρχιευνούχο» να τους δώσει «από τους σπόρους», για να αποδείξει ότι «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο». «Και ο Θεός έδωσε στον Δανιήλ να βρει χάρη και ευσπλαχνία ενώπιον του αρχιευνούχου.» Έλεγε δε ο αρχιευνούχος προς αυτόν: «Εγώ φοβάμαι τον κύριό μου τον βασιλιά, ο οποίος καθόρισε το φαγητό και το ποτό σας, μήπως τυχόν φανούν τα πρόσωπά σας σκυθρωπά σε σχέση με τα παιδιά της ηλικίας σας, και έτσι καταδικάσετε το κεφάλι μου στον βασιλιά». Ήταν λοιπόν λογικό αυτό που ειπώθηκε από τον Μελγάδ· διότι, επειδή αγνοούσε το σχέδιο της οικονομίας που επιτελούνταν μέσω αυτών, φοβόταν μήπως φανούν οι όψεις τους σκυθρωπές «σε σύγκριση με τα παιδιά που έτρωγαν από το τραπέζι του βασιλιά», και αφού βρεθεί ο ίδιος υπαίτιος για αυτό, παραδοθεί στον θάνατο.

ΤΜΑ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΑΥΛΟ. Για το γεγραμμένο «Οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος.» Επειδή οι Εβραίοι, τρεφόμενοι επί σαράντα χρόνια με το μάννα, το οποίο δεν θεωρούνταν αξιόπιστο, τουλάχιστον κατά τον ανθρώπινο λογισμό, για την ενίσχυση των σωμάτων, διατηρούσαν την ίδια αλκή και ρώμη, ίσως μάλιστα να απολάμβαναν και μεγαλύτερη δύναμη (διότι δεν τους συντηρούσε η τροφή, αλλά ο θείος ορισμός διακρατούσε και τις ψυχές και τα σώματα), είπε ο νομοθέτης αυτό ακριβώς που θέλησας να μάθεις: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Αυτό ακριβώς προέβαλε και ο Χριστός, αποκρούοντας τη διαβολική μηχανουργία, και συνέτριψε τη δύναμη του πειράζοντος.

Διότι, επειδή ο πρώτος άνθρωπος εξαιτίας αυτού του πράγματος προσέκρουσε στον Θεό και παρέβη τον νόμο, εκ περισσού σε διδάσκει ότι, ακόμη και αν δεν είναι παράβαση αυτό που εκείνος προστάζει, ούτε και έτσι να τον υπακούς. Και γιατί μιλώ για παράβαση; Ακόμη και αν λένε κάτι χρήσιμο οι δαίμονες, λέγει, ούτε και τότε να τους δίνεις προσοχή. Έτσι, εξάλλου, αποστόμωσε και εκείνους τους δαίμονες, οι οποίοι τον κήρυτταν Υιό του Θεού. Και ο Παύλος, πάλι, τους επιτίμησε όταν φώναζαν ακριβώς το ίδιο· καίτοι αυτό που έλεγαν ήταν χρήσιμο· όμως, ατιμάζοντάς τους εκ περισσού και αποκρούοντας την εναντίον μας επιβουλή, τους έδιωχνε ακόμη και όταν κήρυτταν σωτήρια δόγματα, φράσσοντας τα στόματά τους και προστάζοντάς τους να σιωπούν. Και γι' αυτό, ούτε και εδώ συγκατένευσε στα λεγόμενα· αλλά τι λέει; «Ο άνθρωπος δεν θα ζήσει μόνο με άρτο». Αυτό δε που λέει έχει την εξής έννοια: ότι ο Θεός δύναται και με ένα μόνο ρήμα να θρέψει τον πεινασμένο, φέρνοντάς του μαρτυρία από την Παλαιά Γραφή και διδάσκοντας ότι, ακόμη και αν λιμοκτονούμε, ακόμη και αν πάσχουμε οτιδήποτε, ποτέ να μην απομακρυνόμαστε από τον Δεσπότη.

«Εσύ όμως θα ριχτείς στα βουνά σαν βδελυρός νεκρός, μαζί με πολλούς νεκρούς που έχουν κατατρυπηθεί από μάχαιρα, οι οποίοι κατεβαίνουν στον άδη. Διότι, όπως ακριβώς ένα ένδυμα βουτηγμένο στο αίμα δεν θα είναι καθαρό, έτσι ούτε και εσύ θα είσαι καθαρός· επειδή κατέστρεψες τη γη μου και σκότωσες τον λαό μου, λέει ο Κύριος.» «Ο δόλος είναι στο χέρι του, και στην καρδιά του θα υπερηφανευτεί, και με δόλο θα διαφθείρει πολλούς, και θα σταθεί ως αιτία για την απώλεια πολλών.» «Με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο.» «Τότε ο Ιησούς οδηγήθηκε από το Πνεύμα στην έρημο για να πειραστεί από τον διάβολο· και αφού νήστεψε σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες, ύστερα πείνασε. Και αφού τον πλησίασε ο πειράζων, του είπε: Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι οι λίθοι αυτοί. Εκείνος όμως αποκρίθηκε και είπε: Έχει γραφτεί: Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Τότε τον παραλαμβάνει ο διάβολος στην αγία πόλη, και τον στήνει στο πτερύγιο του ναού, και του λέει: Αν είσαι Υιός του Θεού, ρίξε τον εαυτό σου κάτω. Του είπε τότε ο Ιησούς: Έχει γραφτεί: Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου. Πάλι τον παραλαμβάνει ο διάβολος σε ένα πολύ ψηλό όρος, και του δείχνει όλα τα βασίλεια του κόσμου και τη δόξα τους, και του λέει: Όλα αυτά θα σου τα δώσω, εάν πέσεις και με προσκυνήσεις. Τότε του λέει ο Ιησούς: Πήγαινε πίσω μου, Σατανά.»

Μιμούμενος τον σοφό Ιωσήφ, ένδοξε, όπως εκείνος έθρεψες και χόρτασες λαούς· το σημερινό όμως επίτευγμα είναι ανώτερο από εκείνο του παρελθόντος· διότι εκείνος μεν μοίραζε πλουσιοπάροχα σιτάρι σε όσους είχαν ανάγκη, εσύ όμως, θεόφρον πάτερ Νικόλαε, χορηγούσες σοφά τον λόγο της επαγγελίας του Χριστού στις καρδιές των πενήτων, ανακράζοντας ότι ο άνθρωπος δεν θα ζήσει μόνο με άρτο· γι' αυτό και με πίστη σε ανυμνούσαν ως μέγα μύστη της χάριτος του Θεού.

Είπε δε ο Ζωσιμάς προς αυτήν: Δεν χρειάστηκες τροφή ή ένδυμα; Εκείνη του αποκρίθηκε: Αφού κατανάλωσα εκείνους τους άρτους, όπως προείπα, για δεκαεπτά έτη τρεφόμουν με χόρτα και με όσα άλλα βρίσκονταν στην έρημο. Το ιμάτιο που είχα όταν διέσχισα τον Ιορδάνη, φθάρθηκε και διαλύθηκε. Υπέμεινα μεγάλη ταλαιπωρία από το κρύο και πάλι από τη φλόγα του θέρους, καιγόμενη από τον καύσωνα, και παγώνοντας και τρέμοντας από την παγωνιά, ώστε πολλές φορές έπεφτα χάμω και έμενα σχεδόν άπνους και ακίνητη. Πάλεψα, λοιπόν, με πάρα πολλές συμφορές και ανυπόφορους πειρασμούς. Από τότε όμως και μέχρι τώρα, η δύναμη του Θεού διαφύλαξε με πολλούς τρόπους την αμαρτωλή μου ψυχή και το ταπεινό μου σώμα. Διότι, αναλογιζόμενη μόνο από πόσα κακά με ελευθέρωσε, απέκτησα ανεξάντλητη τροφή, την ελπίδα της σωτηρίας μου. Τρέφομαι και σκεπάζομαι με τον λόγο του Θεού που συγκρατεί τα σύμπαντα. Διότι ο άνθρωπος δεν θα ζήσει μόνο με άρτο, και όσοι απεκδύθηκαν το ένδυμα της αμαρτίας περιβλήθηκαν την πέτρα, επειδή δεν είχαν σκέπη.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ'. Περί της νηστείας και του πειρασμού του Σωτήρος. Περί του Ιησού που οδηγήθηκε από τους Ιουδαίους στο όρος, και πέρασε ανάμεσά τους. Περί αυτού που είχε πνεύμα δαιμονίου. Περί της πεθεράς του Πέτρου. Περί εκείνων που θεραπεύτηκαν από ποικίλες ασθένειες. «Ο Ιησούς, πλήρης Αγίου Πνεύματος, επέστρεψε από τον Ιορδάνη και οδηγούνταν υπό του Πνεύματος στην έρημο, πειραζόμενος επί σαράντα ημέρες από τον διάβολο. Και δεν έφαγε τίποτα εκείνες τις ημέρες· και όταν αυτές ολοκληρώθηκαν, ύστερα πείνασε. Και του είπε ο διάβολος: Αν είσαι Υιός του Θεού, πες σε τούτη την πέτρα να γίνει ψωμί. Και ο Ιησούς του αποκρίθηκε, λέγοντας: Είναι γραμμένο ότι ο άνθρωπος δεν θα ζήσει μόνο με ψωμί, αλλά με κάθε λόγο του Θεού. Και αφού τον ανέβασε ο διάβολος σε υψηλό όρος, του έδειξε όλα τα βασίλεια της οικουμένης σε μια στιγμή χρόνου, και του είπε ο διάβολος: Σε σένα θα δώσω όλη αυτή την εξουσία, και τη δόξα τους, διότι σε εμένα έχει παραδοθεί, και σε όποιον θέλω τη δίνω· εσύ, λοιπόν, αν με προσκυνήσεις, θα γίνει όλη δική σου. Και αποκριθείς ο Ιησούς του είπε: Πήγαινε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.»

Το «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο» είναι μωσαϊκό, και ειπώθηκε για το Μάννα. Διότι το Μάννα, αν και δεν ήταν άρτος, εντούτοις έθρεψε τον λαό. Και το «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις», και το «Δεν θα εκπειράσεις», και αυτά είναι μωσαϊκά. «Και αφού ολοκλήρωσε κάθε πειρασμό ο διάβολος, απομακρύνθηκε από αυτόν μέχρι την κατάλληλη στιγμή. Και επέστρεψε ο Ιησούς με τη δύναμη του Πνεύματος στη Γαλιλαία. Και διαδόθηκε φήμη σε όλη την περίχωρο για αυτόν. Και ο ίδιος δίδασκε στις συναγωγές τους, δοξαζόμενος από όλους». Ο Λουκάς αναφέρει ότι ο Κύριος ολοκλήρωσε κάθε πειρασμό, αν και πειράστηκε με τρεις πειρασμούς, διότι αυτοί οι τρεις αποτελούν τα κεφάλαια όλων των πειρασμών: της φιλοχρηματίας, της γαστριμαργίας και της φιλοδοξίας.