Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 1:13

Αναμφίβολα, ο σοφός Εκκλησιαστής, προσηλώνοντας με σοφία τον νου του στα πάντα, παρατήρησε και διέγνωσε πώς να χρησιμοποιεί τον πλούτο, πώς να υποφέρει την πενία, πώς να υπομένει την ασθένεια και πώς να διαχειριστεί την υγεία. Αυτές δε είναι οι αρετές, οι οποίες παρέχουν τη φροντίδα στο ανθρώπινο γένος. Αντίθετα προς τα προλεχθέντα θα συμπεριφερθεί ο μη σοφός. Και τούτο σημαίνει το ότι έχει δοθεί «περισπασμός πονηρός στους υιούς των ανθρώπων» από τον Θεό, ώστε μέσα από τον επίπονο μόχθο και την αμηχανία στα ορώμενα, να καταφύγουν στην πρόνοια και τη σοφία του Θεού. Γι' αυτόν τον λόγο «έδωσε ο Θεός περισπασμό πονηρό στους υιούς των ανθρώπων», δηλαδή επίπονο. Και για το ότι το «πονηρό» είναι επίπονο, άκουσε αυτό που είναι γεγραμμένο στο βιβλίο του Ιώβ. Διότι λέγει: «επάταξε τον Ιώβ με έλκος πονηρό», δηλαδή επίπονο. Και οι πληγές της Αιγύπτου ονομάστηκαν πονηρές, δηλαδή επίπονες. Ώστε να κινήσουν και οι άνθρωποι τη διάνοιά τους προς τα θεία λόγια και, γινόμενοι μέσω αυτών πάντοτε πιο φρόνιμοι, να προσηλώσουν τον νου τους στο ζωοποιό Πνεύμα. Διότι γνωρίζετε ότι «το μεν γράμμα θανατώνει, το δε Πνεύμα ζωοποιεί». Με κόπο, λοιπόν, και άσκηση ας ασπαστούμε την ωφέλεια της αρετής. Διότι με τον κόπο κατορθώνεται το καλό, όπως ακριβώς γράφει και ο μακάριος Παύλος λέγοντας: «εν θλίψεσιν, εν ανάγκαις, εν πληγαίς, εν ακαταστασίαις» και τα εξής.

«Ματαιότης ματαιοτήτων τα πάντα, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση του πνεύματος, είτε πρόκειται δηλαδή για κάποια άλογη ορμή της ψυχής, είτε για περισπασμό του ανθρώπου, ο οποίος έχει καταδικαστεί σε αυτό, ίσως εξαιτίας της αρχαίας πτώσης· κατά τα άλλα, "ως κατάληξη του λόγου", λέγει, "άκουσε το παν: τον Θεό να φοβάσαι". Εδώ σταματά η απορία· και αυτό είναι το μόνο σου κέρδος από την επίγεια ζωή, το να οδηγηθείς μέσα από την ταραχή των ορατών και σαλευομένων πραγμάτων προς τα σταθερά και ακίνητα.»

Αυτά λοιπόν αναλύει ο αληθινός εκκλησιαστής, διδάσκοντας, νομίζω, το μέγα μυστήριο της σωτηρίας, χάριν του οποίου ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί. Διότι λέει: «Έδωσα την καρδιά μου για να αναζητήσω και να εξετάσω με σοφία όλα όσα έγιναν κάτω από τον ουρανό». Αυτή είναι η αιτία της εν σαρκί επιδημίας του Κυρίου ανάμεσα στους ανθρώπους: το να δώσει την καρδιά του, ώστε να επισκεφθεί με τη σοφία του όσα έγιναν κάτω από τον ουρανό. Διότι τα όσα βρίσκονται υπεράνω του ουρανού δεν είχαν ανάγκη από κάποιον να τα επισκεφθεί, όπως δεν έχει ανάγκη από ιατρό εκείνος που δεν κυριεύεται από ασθένεια. Επειδή λοιπόν τα κακά βρίσκονται στη γη —διότι το ερπετό, το φίδι που σέρνεται με το στήθος και την κοιλιά, κάνει τροφή του το χώμα, χωρίς να τρέφεται με τίποτε από τα επουράνια, αλλά, καθώς σέρνεται πάνω στο έδαφος που πατιέται, βλέπει πάντοτε προς εκείνον που το πατά, παραφυλάγοντας την πτέρνα της ανθρώπινης πορείας και εκχύνοντας το δηλητήριό του σε εκείνους που απώλεσαν την εξουσία να πατούν επάνω σε φίδια— γι' αυτόν τον λόγο έδωσε την καρδιά του, για να αναζητήσει και να εξετάσει όλα όσα έγιναν κάτω από τον ουρανό. Διότι στα όσα βρίσκονται υπεράνω των ουρανών ο προφήτης βλέπει αταπείνωτη τη θεία μεγαλοπρέπεια, λέγοντας: «Υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου υπεράνω των ουρανών».

Ήλθε λοιπόν να αναζητήσει με τη σοφία του, τι έχει γίνει κάτω από τον ήλιο, ποια είναι η σύγχυση των πραγμάτων εδώ, πώς το ον υποδουλώθηκε στο μη ον, πώς κυριαρχεί το ανυπόστατο έναντι του όντος. Και είδε ότι «πονηρό περισπασμό έδωσε ο Θεός στους υιούς των ανθρώπων για να περισπώνται με αυτόν». Δεν είναι όμως ευσεβές να νομίζει κανείς τούτο, όπως θα μπορούσε επιπόλαια να κατανοήσει, ότι δηλαδή ο ίδιος ο Θεός έδωσε στους ανθρώπους τον πονηρό περισπασμό· διότι τότε σε Εκείνον θα αναγόταν η αιτία των κακών. Διότι αυτός που είναι εκ φύσεως αγαθός, γίνεται πάντοτε και χορηγός αγαθών, επειδή «κάθε καλό δέντρο παράγει καλούς καρπούς», και ούτε από τα αγκάθια βγαίνουν σταφύλια ούτε από το αμπέλι φυτρώνουν αγκάθια. Εκείνος, λοιπόν, που είναι εκ φύσεως αγαθός δεν θα ήταν δυνατό να βγάλει κάτι πονηρό από τους θησαυρούς του· διότι ούτε ο αγαθός άνθρωπος λέει κακά από το περίσσευμα της καρδιάς του, αλλά εκφράζει όσα αρμόζουν στη δική του φύση. Πόσο μάλλον λοιπόν η πηγή των αγαθών δεν θα ανέβλυζε κάτι από τα πονηρά μέσα από την ίδια της τη φύση; Αντιθέτως, η πιο ευσεβής διάνοια προτείνει να κατανοήσουμε τούτο, ότι δηλαδή το αγαθό δώρο του Θεού, το οποίο είναι η αυτεξούσια κίνηση, μετατράπηκε σε όργανο αμαρτίας λόγω της λανθασμένης χρήσης του από τους ανθρώπους. Διότι το αυτεξούσιο και το αδούλωτο είναι εκ φύσεως αγαθό, ενώ εκείνο που είναι υποταγμένο σε ανάγκες κανείς δεν θα το συγκατέλεγε στα αγαθά.

ΤΙΤΛΟΣ ΣΤ΄. — Περί του βίου και του κόσμου τούτου· και ότι μέσα σε περισπασμό και μόχθο βρισκόμαστε και εμείς και ο βίος μας. «Και στη γυναίκα είπε: Θα πολλαπλασιάσω σε μεγάλο βαθμό τις λύπες και τον στεναγμό σου. Με λύπες θα γεννάς τέκνα, και προς τον άνδρα σου θα είναι η προσκόλλησή σου, και αυτός θα σε εξουσιάζει.» «Η διάνοια του ανθρώπου ρέπει με επιμέλεια προς τα πονηρά από τη νεότητά του.» «Μήπως δεν είναι τόπος δοκιμασίας ο βίος του ανθρώπου πάνω στη γη;» «Πονηρό περισπασμό έδωσε ο Θεός στους υιούς των ανθρώπων, για να περισπώνται εξαιτίας του.» «Κοινή είναι η κατάληξη για τον δίκαιο και για τον ασεβή, για τον αγαθό και για τον κακό, για τον καθαρό και για τον ακάθαρτο, για αυτόν που προσφέρει θυσίες και για αυτόν που δεν προσφέρει· όπως είναι ο αγαθός, έτσι είναι και ο αμαρτωλός· όπως είναι αυτός που ορκίζεται, έτσι και αυτός που φοβάται τον όρκο.»

Διότι η έσχατη κατάσταση θα επιφέρει στην ανθρώπινη φύση τον παντελή αφανισμό της μνήμης των κακών που την έπληξαν μετά την αρχική της μακαριότητα. Και δεν τα αυτοσχεδιάζω αυτά τώρα που απευθύνομαι στο εκκλησίασμα, αλλά 12-13: «Εγώ ο Εκκλησιαστής υπήρξα βασιλιάς επί του Ισραήλ στην Ιερουσαλήμ, και έδωσα την καρδιά μου στο να εκζητήσω και να εξετάσω με σοφία όλα όσα συμβαίνουν κάτω από τον ουρανό, διότι ο Θεός έδωσε πονηρό περισπασμό στους υιούς των ανθρώπων, για να περισπώνται με αυτόν».

Είδες σοφία και σύνεση και ακαταίσχυντο φρόνημα; Είδες πώς στηλίτευσε τα διανοήματα της καρδιάς του και τον μόχθο και όλα τα έργα του; Είδες πώς τα πιο ωραία έργα του και τα σπουδάγματα που έγιναν με πολλή σοφία και σύνεση τα αποκάλεσε λαμπρώς μάταια; «Ματαιότης», λέει, «ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Δεν είπε «τα πάντα ματαιότης» για να ψέξει τα κτίσματα του Θεού (όπως και πριν από αυτόν ο πατέρας του έλεγε ότι τα σύμπαντα είναι ματαιότητα και εντελώς μάταιος είναι κάθε ζωντανός άνθρωπος), αλλά επειδή λόγω της παράβασης της θείας εντολής και ο ίδιος ο άνθρωπος έγινε μάταιος, και μαζί με αυτόν λοιπόν και ολόκληρος ο ανθρώπινος βίος έγινε μάταιος και φθαρτός, και δικαιολογημένα λοιπόν αναφωνεί «ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». «Εγώ», λέει, ο «Εκκλησιαστής» (Εκκλησιαστής λέγεται επειδή συγκεντρώνει τους πάντες σε σύναξη και μιλάει προς όλους καθολικά) «έγινα βασιλιάς του Ισραήλ στην Ιερουσαλήμ· και έδωσα την καρδιά μου στο να αναζητήσω και να εξετάσω με σοφία όλα όσα γίνονται κάτω από τον ουρανό», δηλαδή όλα όσα υπάρχουν στη γη, όσα βλέπει ο ήλιος και ο ουρανός, «και είδα όλα τα έργα που έχουν γίνει κάτω από τον ήλιο, και ιδού τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος».

Και όχι μόνο, λέει, από όσα είδα κάτω από τον ήλιο κατανόησα αυτό, αλλά και από όσα ο ίδιος έμαθα εμπράκτως μελετώντας τα έργα, ότι δεν είναι καλό για τον άνθρωπο να περισπάται παράκαιρα, ώστε να οικοδομεί λαμπρές οικίες και να επιθυμεί την αφθονία του πλούτου, να αγαπά την επίγεια δόξα, να τρυφά υπέρμετρα και άπληστα, και να αποκτά πολλά πράγματα στη γη που είναι φθαρτά και ρευστά. Επειδή αυτά και όλα τα παρόμοια αποτελούν ματαιότητα. Αντιθέτως, είναι καλό για τον άνθρωπο να τηρεί το μέτρο σε όλα και να μην περισπάται καθόλου περισσότερο από το δέον. Διότι η βάση της ζωής του ανθρώπου, δηλαδή της σωματικής, είναι ο άρτος και το ύδωρ, η οικία και το ένδυμα που σκεπάζει τη γύμνια, και να μην αποκλίνει ούτε δεξιά ούτε αριστερά, αλλά να ακολουθεί σε όλα τη βασιλική και μέση οδό.

Διότι μία και μόνη μέριμνα έχουν, πώς θα αρέσουν στον Κύριο. Και το να μεριμνά κανείς κατ' αυτόν τον τρόπο σημαίνει να χαίρεται πάντοτε εν Κυρίω. Διότι όπου υπάρχει γάμος, υπάρχει και δουλεία και τα ενοχλητικά πράγματα που γεννιούνται από αυτά, «αυτός ο πονηρός περισπασμός που έδωσε ο Θεός στους γιους των ανθρώπων, για να περισπώνται με αυτόν», σύμφωνα με όσα έχει πει ο Σολομών.