Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 1:14

Και ο Θεός μας γνωρίζει να διακρίνει τους φυσικούς λογισμούς από τους προαιρετικούς· γι' αυτό λέει και ο Εκκλησιαστής, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος. Ονομάζοντας ματαιότητα τη φύση, και προαίρεση την πράξη πέρα από τα φυσικά. Γι' αυτό λέει, ότι τα της ματαιότητος θα παρέλθουν, ενώ τα της πράξεως ο Θεός θα τα φέρει σε κρίση. Τους κατά φύσιν ανθρώπους και ο Απόστολος τους ονόμασε ψυχικούς, ενώ τους παρά φύσιν σαρκικούς· πνευματικοί δε είναι εκείνοι που προσαρμόζουν και τη φύση στο πνεύμα. Διότι ο γεωργός Θεός γνωρίζει τη φύση, την προαίρεση και τη δύναμη του καθενός, και σπέρνει τον λόγο Του, και ανάλογα με τη δύναμή μας απαιτεί την πράξη· δεν υπολείπεται των γεωργών που ρίχνουν τον σπόρο ανάλογα με την κάθε γη, μάλλον δε τους υπερβαίνει κατά τρόπο υπερφυσικό, ασυγκρίτως περισσότερο από τη σύγκριση των αγρών, διακρίνοντας μεταξύ ψυχής και πνεύματος, φύσεως και προαιρέσεως. Και εάν η φύση είναι αυτάρκης στα φυσικά, γνωρίζει να μην απαιτεί περισσότερα· διότι όρισε μέτρο στη φύση, και έθεσε σε αυτήν όριο για την υπόστασή της. Εάν όμως η προαίρεση ηττηθεί από τη φύση, την εγκαλεί ως άπληστη και ως καταπατούσα τον όρο του Θεού. Ναι, αδελφοί, οι συγκαταθέσεις κρίνονται ως έργα, διότι η υπόσταση των πράξεων συνίσταται από την προαίρεση. Και ο Κύριος είπε ότι οι συγκαταθέσεις στους λογισμούς μολύνουν τον άνθρωπο· διότι γνωρίζει ότι η ψυχή είναι εκείνη που ενεργεί μέσω του σώματος.

«Ματαιότης ματαιοτήτων τα πάντα, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση του πνεύματος, είτε πρόκειται δηλαδή για κάποια άλογη ορμή της ψυχής, είτε για περισπασμό του ανθρώπου, ο οποίος έχει καταδικαστεί σε αυτό, ίσως εξαιτίας της αρχαίας πτώσης· κατά τα άλλα, "ως κατάληξη του λόγου", λέγει, "άκουσε το παν: τον Θεό να φοβάσαι". Εδώ σταματά η απορία· και αυτό είναι το μόνο σου κέρδος από την επίγεια ζωή, το να οδηγηθείς μέσα από την ταραχή των ορατών και σαλευομένων πραγμάτων προς τα σταθερά και ακίνητα.»

Αλλά αυτή η αυτεξούσια ορμή της διανοίας, επειδή εκτράπηκε χωρίς πνευματική καθοδήγηση προς την επιλογή της κακίας, αποτέλεσε περισπασμό για την ψυχή, η οποία καταρρακώθηκε από τα υψηλά και τίμια προς τις εμπαθείς κινήσεις της φύσης. Αυτό ακριβώς σημαίνει η λέξη «έδωκε», όχι δηλαδή ότι ο Ίδιος δημιούργησε το κακό στη ζωή των ανθρώπων, αλλά ότι τα αγαθά που δόθηκαν από τον Θεό ο άνθρωπος, λόγω της απερισκεψίας του, τα χρησιμοποίησε για να υπηρετήσει το κακό. Είναι δε σύνηθες στην Αγία Γραφή να εκφράζονται τέτοια νοήματα με παρόμοιες φράσεις, όπως το «Τους παρέδωσε ο Θεός σε πάθη ατιμίας», το «Τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου», το «Σκλήρυνε την καρδιά του Φαραώ», καθώς και το «Γιατί μας πλάνησες, Κύριε, από την οδό σου, και σκλήρυνες τις καρδιές μας ώστε να μη σε φοβόμαστε;», το «Τους πλάνησε σε άβατο τόπο και όχι σε δρόμο», το «Με απάτησες και απατήθηκα» και όσα άλλα είναι παρόμοια με αυτά. Το ακριβές νόημα όλων αυτών δεν σημαίνει ότι προήλθε στην ανθρώπινη φύση κάτι το άτοπο από τον Θεό, αλλά κατακρίνει την ελευθερία της βούλησης (το αυτεξούσιο), η οποία αφενός είναι αγαθό και δώρο του Θεού δοσμένο στη φύση μας, αφετέρου όμως, εξαιτίας της δικής μας αβουλίας, μετατράπηκε σε δύναμη που ρέπει προς το αντίθετο. Είδε, λοιπόν, ο Εκκλησιαστής «όλα τα έργα στον βίο κάτω από τον ήλιο, ότι τα πάντα ήταν ματαιότητα». Διότι δεν υπήρχε αυτός που κατανοεί, δεν υπήρχε αυτός που εκζητά τον Θεό, επειδή «όλοι παρεξέκλιναν και ταυτόχρονα εξαχρειώθηκαν».

Γι' αυτό, αφού είπε ότι «Και ιδού τα πάντα ματαιότης», προσέθεσε την αιτία, ότι δηλαδή δεν είναι ο Θεός αίτιος αυτών, αλλά η προαίρεση της ανθρώπινης ορμής, την οποία ονόμασε πνεύμα. Κατηγορεί δε αυτό το πνεύμα, όχι επειδή ήταν τέτοιο εξαρχής· διότι θα ήταν εκτός κατηγορίας, εάν είχε δημιουργηθεί έτσι· αλλά επειδή διαστράφηκε και έχασε την αρμονία του με τον κόσμο.

Όταν δε ευδόκησε η χρηστότητα και η αγαθοσύνη του Σωτήρα μας Θεού να με ελευθερώσει από εκείνη τη σκληρή αιχμαλωσία, ενίσχυσε τον νου μου ώστε να υπερισχύσει του νόμου της αμαρτίας, και διάνοιξε τους οφθαλμούς μου για να διακρίνω το φαύλο από το ανώτερο. Τότε λοιπόν, τότε κατανόησα και είδα, και ιδού όλα τα παρόντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος, όπως κάπου ανέφερε και ο σοφότατος Σολομών στα συγγράμματά του· τότε αφαιρέθηκε από την καρδιά μου το κάλυμμα της αμαρτίας, και διασκορπίστηκε η αμαύρωση που επικαθόταν στην ψυχή μου εξαιτίας της σωματικής παχύτητας, και γνώρισα για ποιο σκοπό δημιουργήθηκα και ότι πρέπει να ανέλθω προς τον Δημιουργό, μέσω της εφαρμογής των εντολών. Γι' αυτό, αφού τα εγκατέλειψα όλα, Τον ακολούθησα και ευχαριστώ τον Θεό δια του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, διότι με λύτρωσε από τον πηλό και την κατασκευή πλίνθων, και από τον σκληρό και ολέθριο άρχοντα του σκότους τούτου του αιώνα, και μου έδειξε οδό σύντομη και εύκολη, δια της οποίας θα μπορέσω μέσα σε αυτό το οστράκινο σώμα να ασπαστώ την αγγελική πολιτεία· την οποία ζητώντας να φτάσω, επέλεξα να βαδίσω τη στενή και τεθλιμμένη οδό, έχοντας καταδικάσει απόλυτα τη ματαιότητα των παρόντων πραγμάτων και την ασταθή πορεία και μεταβολή τους, και μη πειθόμενος να ονομάσω τίποτε άλλο καλό πριν από το όντως καλό, από το οποίο εσύ, ω βασιλιά, αποκόπηκες και απομακρύνθηκες ελεεινά.

Αυτούς λοιπόν τους θαυμαστούς και όσιους άνδρες επιδιώκουμε να μιμηθούμε και εμείς οι ευτελείς και ανάξιοι, δεν φθάνουμε όμως στο ύψος της ουράνιας διαγωγής τους· αλλά, στο μέτρο της ασθενούς και ταλαίπωρης δύναμής μας, φέρουμε τα χαρακτηριστικά του βίου τους και έχουμε περιβληθεί το σχήμα, έστω και αν αποτυγχάνουμε στα έργα, διότι γνωρίζουμε ότι η θεία αυτή επαγγελία είναι πρόξενος αναμαρτησίας και συνεργός της αφθαρσίας που μας δόθηκε από το θείο βάπτισμα. Και, ακολουθώντας τα λόγια εκείνων των μακαρίων, καταδικάζουμε απολύτως αυτά τα φθαρτά και εφήμερα πράγματα του βίου, στα οποία δεν μπορεί κανείς να βρει τίποτα το βέβαιο, ούτε το σταθερό, ούτε κάτι που να παραμένει στην ίδια κατάσταση· αλλά τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος, που επιφέρουν πολλές μεταβολές μέσα σε μια στιγμή. Διότι είναι πιο ανίσχυρα από τα όνειρα και από τη σκιά, και από την αύρα που πνέει στον αέρα· μικρή και πρόσκαιρη είναι η χάρη τους, και ούτε καν χάρη είναι, αλλά μάλλον κάποια πλάνη και απάτη της κακίας του κόσμου, τον οποίο έχουμε διδαχθεί να μην αγαπάμε καθόλου, αλλά μάλλον να τον μισούμε μέσα από την καρδιά μας.

Δηλαδή, εγώ που, σύμφωνα με αυτήν τη διδασκαλία, συγκεντρώνω προς την επίγνωση της μίας αρχής και αιτίας των πάντων εκείνους που έχουν διασκορπιστεί από την προσκόλληση στα πρόσκαιρα και από την απάτη γύρω από αυτά, έχοντας αναλάβει τη βασιλεία των Εβραίων στα Ιεροσόλυμα, αναζήτησα με επιμέλεια και κατανόησα, όχι απλώς με σοφία, αλλά με την αληθινή σοφία, όλη την ποικίλη φύση πάνω στη γη. Και γνώρισα ότι, εξαιτίας της παρακοής, οι άνθρωποι καταδικάστηκαν από τον Θεό να μοχθούν πάνω στη γη, ώστε να ζουν οδυνηρά με διαφορετικές κάθε φορά αφορμές μόχθου, και εξ αυτού να θυμούνται την απαλλαγμένη από κάθε κόπο και μακάρια ζωή στον παράδεισο. Διότι, πράγματι: 14. Είδα όλα τα έργα που έχουν γίνει κάτω από τον ήλιο, και ιδού, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος.

Είδες σοφία και σύνεση και ακαταίσχυντο φρόνημα; Είδες πώς στηλίτευσε τα διανοήματα της καρδιάς του και τον μόχθο και όλα τα έργα του; Είδες πώς τα πιο ωραία έργα του και τα σπουδάγματα που έγιναν με πολλή σοφία και σύνεση τα αποκάλεσε λαμπρώς μάταια; «Ματαιότης», λέει, «ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Δεν είπε «τα πάντα ματαιότης» για να ψέξει τα κτίσματα του Θεού (όπως και πριν από αυτόν ο πατέρας του έλεγε ότι τα σύμπαντα είναι ματαιότητα και εντελώς μάταιος είναι κάθε ζωντανός άνθρωπος), αλλά επειδή λόγω της παράβασης της θείας εντολής και ο ίδιος ο άνθρωπος έγινε μάταιος, και μαζί με αυτόν λοιπόν και ολόκληρος ο ανθρώπινος βίος έγινε μάταιος και φθαρτός, και δικαιολογημένα λοιπόν αναφωνεί «ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». «Εγώ», λέει, ο «Εκκλησιαστής» (Εκκλησιαστής λέγεται επειδή συγκεντρώνει τους πάντες σε σύναξη και μιλάει προς όλους καθολικά) «έγινα βασιλιάς του Ισραήλ στην Ιερουσαλήμ· και έδωσα την καρδιά μου στο να αναζητήσω και να εξετάσω με σοφία όλα όσα γίνονται κάτω από τον ουρανό», δηλαδή όλα όσα υπάρχουν στη γη, όσα βλέπει ο ήλιος και ο ουρανός, «και είδα όλα τα έργα που έχουν γίνει κάτω από τον ήλιο, και ιδού τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος».

Και όχι μόνο, λέει, από όσα είδα κάτω από τον ήλιο κατανόησα αυτό, αλλά και από όσα ο ίδιος έμαθα εμπράκτως μελετώντας τα έργα, ότι δεν είναι καλό για τον άνθρωπο να περισπάται παράκαιρα, ώστε να οικοδομεί λαμπρές οικίες και να επιθυμεί την αφθονία του πλούτου, να αγαπά την επίγεια δόξα, να τρυφά υπέρμετρα και άπληστα, και να αποκτά πολλά πράγματα στη γη που είναι φθαρτά και ρευστά. Επειδή αυτά και όλα τα παρόμοια αποτελούν ματαιότητα. Αντιθέτως, είναι καλό για τον άνθρωπο να τηρεί το μέτρο σε όλα και να μην περισπάται καθόλου περισσότερο από το δέον. Διότι η βάση της ζωής του ανθρώπου, δηλαδή της σωματικής, είναι ο άρτος και το ύδωρ, η οικία και το ένδυμα που σκεπάζει τη γύμνια, και να μην αποκλίνει ούτε δεξιά ούτε αριστερά, αλλά να ακολουθεί σε όλα τη βασιλική και μέση οδό.

Διότι διστάζω να συναριθμήσω με αυτά και όσα δεν έχουν την ίδια ομολογία· επειδή και στερούνται την αγιοσύνη και έχει μαρτυρηθεί ότι δεν προέρχονται από τον Θεό. Αποκλείω δε από τον κατάλογο και το «πνεύμα δουλείας» που αναφέρει ο Παύλος. Επιπλέον δε και εκείνο του Εκκλησιαστή: «Ιδού», λέγει, «τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος». Παραλείπω και εκείνο που λέγεται στους Ψαλμούς και στο Ευαγγέλιο: «Θα πνεύσει το πνεύμα του και θα ρεύσουν ύδατα».