Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 1:18

Τέτοιοι είναι εκείνοι που δεν εργάζονται καθόλου, αλλά περιεργάζονται, καταλαλούν και φλυαρούν χωρίς φόβο Θεού. Επιπλέον δε είναι και προπετείς σε ασυνάρτητα λόγια, με το πρόσχημα δήθεν της διδασκαλίας, χωρίς να κατανοούν ούτε αυτά που λένε ούτε για ποια πράγματα διαβεβαιώνουν. Και: αν έχεις σύνεση, απάντησε στον αδελφό σου. Ειδάλλως, βάλε το χέρι στο στόμα σου. Αν πάλι είναι καιρός να μιλήσεις, είναι καλό να πεις λόγο την κατάλληλη στιγμή. Διότι λέγει: ο λόγος σας ας είναι πάντοτε αρτυμένος με αλάτι, ώστε να γνωρίζετε πώς πρέπει να απαντάτε στον καθένα χωριστά. Διότι κάθε λόγος είναι κοπιαστικός, και αυτός που προσθέτει γνώση προσθέτει πόνο. Εκείνος δε που είναι προπετής στα χείλη θα πέσει σε κακά. Διότι λόγω της απουσίας παιδείας στη γλώσσα επέρχεται οργή. Ενώ ο άκακος φυλάγει τη γλώσσα του, επειδή αγαπά την ψυχή του. Διότι εκείνοι που μεταχειρίζονται την κολακεία εξαπατούν τις καρδιές των άκακων, και καλοπιάνοντάς τους τούς πλανάνε. Ας φοβηθούμε λοιπόν την καταδίκη των δασκάλων. Διότι η καταδίκη είναι βαρύτερη για όσους λένε και δεν πράττουν, οι οποίοι διδάσκουν ψευδώνυμη γνώση και εμβατεύουν μάταια και υπερηφανεύονται από τον σαρκικό τους νου, ως τυφλοί που οδηγούν τυφλούς, με αποτέλεσμα να πέφτουν και οι δύο σε λάκκο. Διότι από την έκβαση του λόγου του θα αναγνωριστεί ο άνθρωπος.

Διότι, πράγματι, στο πλήθος της σοφίας υπάρχει πλήθος γνώσης, και όποιος προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο. Γι' αυτό λοιπόν πρέπει πρώτα η ψυχή να προσκληθεί στους αγώνες με την εισαγωγική χαρά, και έπειτα να ελεγχθεί και να δοκιμαστεί από την αλήθεια του Αγίου Πνεύματος, τόσο για τα κακά που έχει πράξει όσο και για τους μετεωρισμούς στους οποίους ακόμη περιπίπτει. Διότι λέει η Γραφή: με ελέγχους για την ανομία παιδαγώγησες τον άνθρωπο και έλιωσες σαν ιστό αράχνης την ψυχή του, ώστε, αφού ο θείος έλεγχος τη δοκιμάσει όπως μέσα στο χωνευτήρι, να λάβει έτσι την ενέργεια της αφάνταστης χαράς μέσα στη θερμή μνήμη του Θεού. 61. Όταν η ψυχή ταράσσεται από την οργή ή θολώνει από την κραιπάλη ή ενοχλείται από βαριά δυσθυμία, ο νους δεν μπορεί, όσο και αν τον πιέσει κανείς, να κρατήσει σταθερά τη μνήμη του Κυρίου Ιησού.

«Είπα, θα γίνω σοφός», λέει ο Σολομών, «και αυτή απομακρύνθηκε από εμένα πολύ περισσότερο από όσο ήταν», μιλώντας για τη σοφία. Και όντως, εκείνος που προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο· διότι αυτό που ανακαλύπτεται δεν ευφραίνει τόσο, όσο λυπεί αυτό που διαφεύγει. Αυτό, νομίζω, συνηθίζει να συμβαίνει σε εκείνους που, ενώ διψούν ακόμη, αποσπώνται από το νερό· ή σε αυτούς που νομίζουν ότι έχουν κάτι, ενώ δεν μπορούν να το κρατήσουν· ή σε εκείνους τους οποίους περιέλαμψε μια αστραπή και αμέσως χάθηκε.

Αυτό όμως από τη φύση του δεν επιτυγχάνεται ακοπίαστα από όσους αγωνίζονται, αλλά εκείνος που προσθέτει γνώση στον εαυτό του αυξάνει οπωσδήποτε, μαζί με τη μάθηση, και τον κόπο. Γι' αυτό λέει ότι «όποιος προσθέτει γνώση, θα προσθέσει άλγος». Και αφού φτάσει σε αυτή την κατάσταση, τότε καταδικάζει τις απολαύσεις ως μάταιες.

Δες τη συλλογιστική απόδειξη του Εκκλησιαστή, πώς αναφέρει: Στο «πλήθος της σοφίας» ακολουθεί «το πλήθος της γνώσης»· και στην προσθήκη της γνώσης συμπορεύεται αναπόφευκτα η προσθήκη των πόνων, έτσι ώστε, πέρα από το ότι τίποτα το αναγκαίο, ωφέλιμο και πρόξενο αιώνιας ζωής δεν ακολουθεί όσους έχουν ασχοληθεί υπερβολικά με αυτά (μέσα από την απόκτηση πολλών και περιττών κοσμικών μαθημάτων και της ύψιστης ανθρώπινης σοφίας και γνώσης που αποκτάται με αγρυπνίες και κόπους), αντίθετα μάλιστα συμβαίνει και η αύξηση των πόνων. Πρέπει λοιπόν να τα αφήσουμε όλα αυτά και να αγρυπνούμε με υμνωδίες, προσευχές και δεήσεις προς τον ίδιο τον Ποιητή, Θεό και Δεσπότη, και σε αυτά να εγκαρτερούμε, με αυτά να ασχολούμαστε. Μέσα από αυτά πρέπει να ανυψώνουμε την καρδιά και τον νου προς το ακατάληπτο ύψος της θείας μεγαλωσύνης και να προσατενίζουμε το κάλλος του ήλιου της δόξας, ώστε να καταλαμπρύνεται και ο εσωτερικός και ο εξωτερικός μας άνθρωπος από τις θείες μεθέξεις και μετουσίες, να απολαμβάνουμε την άρρητη δόξα με τις κατά το δυνατόν θεωρίες και πνευματικές ενοράσεις προς αυτήν και να πληρούμαστε από την όντως ανεκλάλητη και θεία αγαλλίαση, προκειμένου να μην κατακριθούμε λίγο αργότερα εξαιτίας της ανώφελης ενασχόλησής μας με ασύμφορα πράγματα.

Διότι, ποιον τόπο θα καταλάβει κανείς, στον οποίο να μην είναι ο Θεός; Διότι ο Θεός υπάρχει πριν από κάθε τι κτιστό και βρίσκεται παντού. Παράνομος και διεφθαρμένος είναι καθένας που νομίζει ότι ο οφθαλμός του Θεού παραβλέπει το παραμικρό. Τίτλος Γ΄. — Περί του ότι είναι ακατάληπτος ο Θεός, καθώς και τα έργα Του· και ότι δεν πρέπει εμείς να αναζητούμε τα κρυφά, ούτε να τα περιεργαζόμαστε. «Είπε ο Θεός προς τον Μωυσή: Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν υπάρχει περίπτωση να δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και να παραμείνει ζωντανός.» «Θαυμαστή στάθηκε η γνώση Σου για εμένα· έγινε κραταιά, και δεν μπορώ να την φτάσω.» «Εκείνος που προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο.» «Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, ή με ποιο ομοίωμα Τον συγκρίνατε; Μήπως κατασκεύασε εικόνα Του κάποιος τεχνίτης, ή ο χρυσοχόος χωνεύοντας χρυσάφι Τον περιέντυσε με χρυσό, ή κατασκεύασε κάποιο ομοίωμα για Αυτόν;» «Μωράνθηκε κάθε άνθρωπος από τη γνώση του.» «Οι συλλογισμοί των θνητών είναι δειλοί, και οι επινοήσεις μας επισφαλείς· διότι με δυσκολία εικάζουμε τα επίγεια, και όσα βρίσκονται στα χέρια μας τα ανακαλύπτουμε με κόπο· ποιος, λοιπόν, εξιχνίασε τα επουράνια;» «Μην αναζητάς τα πιο δύσκολα από εσένα, και μην περιεργάζεσαι τα πιο υψηλά από εσένα· όσα σου προστάχθηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι.»

Δηλαδή, όσα πράττονται καθ' υπερβολήν της αρετής εξαιτίας της κενοδοξίας, επειδή προέρχονται από μια προαίρεση διεστραμμένη από το ευθύ προς το αντίθετο, έστω και αν υποκρίνονται την αρετή, δεν μπορούν να περιβληθούν τον στολισμό της· διότι αποτελεί κακία και ακοσμία της ψυχής αυτό που δεν πράττεται για τον Θεό, αλλά για τη μάταιη δόξα. Από την άλλη πλευρά, όσα ενεργούνται κατά έλλειψη της αρετής εξαιτίας της ηδονής της σάρκας, επειδή προέρχονται από μια προαίρεση στερημένη του καλού, δεν θα μπορέσουν να συγκαταλεχθούν στα όντα· διότι το κακό είναι ανυπόστατο. Αλλά και 16-18. Μίλησα εγώ στην καρδιά μου λέγοντας: Ιδού, εγώ μεγάλωσα και απέκτησα περισσότερη σοφία από όλους όσοι υπήρξαν πριν από εμένα στην Ιερουσαλήμ, και η καρδιά μου είδε πολλή σοφία και γνώση· και έδωσα την καρδιά μου στο να γνωρίσω σοφία και γνώση· παραβολές και επιστήμη γνώρισα εγώ, ότι και αυτό ακόμη είναι προαίρεση του πνεύματος· διότι στο πλήθος της σοφίας υπάρχει πλήθος γνώσης, και αυτός που προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο.

Αφού παρατήρησε καθαρά τους λόγους, τις φύσεις και τις κινήσεις όλων των κτισμάτων, εξέρχεται μέσω της τέλειας αγάπης προς τον Θεό από κάθε ορατή και αόρατη κτίση, αρπαγείς από εκεί μέσω του Πνεύματος στον τρίτο ουρανό της θεολογίας, έχοντας πλέον βρεθεί υπεράνω της ταπεινώσεως του σώματος· και εισερχόμενος σε άλλους, νοητούς πόνους και κόπους, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Εκείνος που προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο», βρίσκει τροφή θείων νοημάτων, εισδύοντας στον γνόφο της θεολογίας σαν σε άλλον παράδεισο, στον οποίο αρπάχθηκε και ο θείος Παύλος. Και θεολογεί καθαρά για την Τριάδα, καθώς και για τη σάρκωση του Λόγου, και γίνεται, σύμφωνα με τον θείο Δαβίδ, η γλώσσα του «κάλαμος γραμματέως οξυγράφου», γι' αυτό και, μην αντέχοντας να απολαμβάνει μόνος του τα περί Θεού, αναβλύζει αγαθούς λόγους από την καρδιά του μέσα στην Εκκλησία του Χριστού, εξάγοντας από το στόμα του καινά και παλαιά· και να εμποδίσει έκτοτε τα χείλη του από το να κηρύσσουν το έλεος και την αλήθεια του Θεού σε μεγάλη σύναξη των πιστών με κανέναν τρόπο δεν μπορεί, ακόμη και αν το θέλει, ούτε του επιτρέπεται να κρύψει τη δικαιοσύνη του Κυρίου μέσα στην καρδιά του από το Πνεύμα, το οποίο τον κεντρίζει ολοκληρωτικά και τον διεγείρει στο να ομιλεί.

Έτσι λοιπόν, όταν του ζήτησε ένα βιβλίο, του παρέδωσε ένα από τα θεόπνευστα συγγράμματα της διδασκαλίας του, και τον απέλυσε χαρούμενο, για να εισέλθει στο κελλί του εγκλεισμού και να καταβάλει εκεί τους ιδρώτες της αρετής. Ο θεοφιλής εκείνος Φιλόθεος, λοιπόν, πριν εισέλθει στο εργαστήριο της ησυχίας, καθώς επιδιδόταν με ζήλο στους ιερούς αγώνες, τον επισκέπτονταν, όπως ήταν φυσικό, λογισμοί μέριμνας για τη σκληρή άσκηση μέσα στον εγκλεισμό και για τους ιδρώτες και τα παλαίσματα σε αυτόν. Διότι τέτοια είναι βεβαίως η αγωνιζόμενη ψυχή, που ζητά πάντοτε να προσθέτει κόπους σε αυτούς που ήδη έχει, έτσι ώστε να εκπληρώνεται ολοφάνερα σε αυτήν εκείνο το σοφό ρητό: αυτός που προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο.

Προς το τέκνο Γεννάδιο. Έλαβα γνώση αυτών που μου έστειλες, αγαπημένο τέκνο. Λυπείσαι διότι εξαιτίας του διωγμού μεταβαίνεις από τόπο σε τόπο, κυριευμένος από φόβο και αγωνία. διότι αυτά συνεπάγεται η κατάσταση της φυγής, καθώς και το να στερείσαι τα αναγκαία προς το ζην. Όμως ο μακαρισμός του Κυρίου ας σε ευφραίνει και ας ανακουφίζει τους πόνους σου: μακάριοι όσοι διώκονται για τη δικαιοσύνη, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών. Άραγε δεν είναι ικανή αυτή η υπόσχεση να διαλύσει κάθε θλίψη και στενοχώρια; Ο Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του. Βλέπεις ότι αυτή η δοκιμασία σε καθιστά μιμητή του Θεού; Η βασιλεία των ουρανών, λοιπόν, ανήκει σε αυτούς που αγωνίζονται σκληρά. Υπόμεινε, τέκνο, όπως υπέμεινες προηγουμένως για τον Χριστό όχι μόνο διωγμό, αλλά και φυλακή. Όποιος προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο, λέει η Γραφή. Από νωρίς αρίστευσες. και τώρα που έχεις ωριμάσει στη γνώση και στην ηλικία, δεν θα γίνεις ακόμη σπουδαιότερος;

Γι' αυτό χαίρομαι για τη ζωή και την προκοπή σου, παρακαλώντας τον αγαθό μου Θεό να σου δώσει ακόμη περισσότερη σύνεση με τέλεια φρόνηση και πληρέστατη ταπείνωση, ώστε να μη διαψευστούν οι ελπίδες μου, ούτε βέβαια οι προσδοκίες που έχουν πολλοί για εσένα· διότι βρίσκεσαι στα στόματα ουκ ολίγων για την αρετή των λόγων σου. Πρόσεχε, λοιπόν, παιδί μου, τι είδους είναι το έργο σου, διότι αυτός που προσθέτει γνώση προσθέτει πόνο, και αυτός που δέχεται έπαινο, εάν είναι θεϊκός και σοφός, συλλαμβάνει τη φωτιά του ζήλου με πολύ τρόμο. Διατήρησε τον εαυτό σου ακατανίκητο, ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, από την ακήρυχτη και ανένδοτη διαβολική πάλη, και ως προς τον εξωτερικό, μέσω της ευστροφίας και της ορθοβουλίας σε όλα. Ήδη περιμένουμε και τον αδελφό Προτέριο, μέσω του οποίου οπωσδήποτε, εάν ο Θεός οικονομήσει να παραμείνετε ακόμη εκεί, θα λάβουμε επιστολή σου και θα απαντήσουμε.

Ο Σολομών, λοιπόν, λέει: «εκείνος που προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο»· ο Συμεών, όμως, προσθέτοντας τιμή στον Κλήμεντα, του πρόσθεσε πόνο. Διότι, επειδή βρήκε τον λαό αυτής της ενορίας εντελώς αδαή ως προς τον θείο λόγο και τις Γραφές, και χωρίς καμία παιδεία γύρω από όσα στολίζουν την εκκλησία και οργανώνουν τον λαό με το πνεύμα της ευταξίας και της κοσμιότητας, δεν έδινε ύπνο στα μάτια του ούτε νυσταγμό στα βλέφαρά του, αλλά έκανε τροφή και απόλαυσή του τη μέριμνα για τον λαό. Και διαρκώς δίδασκε και διαρκώς οργάνωνε, διορθώνοντας την άγνοια, τακτοποιώντας την αταξία, γινόμενος τα πάντα για όλους ανάλογα με την ανάγκη του καθενός· καθοδηγώντας τον κλήρο στα θέματα της εκκλησιαστικής ευπρέπειας και σε όσα αφορούσαν τις ψαλμωδίες και τις προσευχές, ώστε να καταστήσει τους κληρικούς της επισκοπής του να μην υπολείπονται σε τίποτα από τους πιο φημισμένους, αλλά μάλλον να υπερέχουν όλων σε όλα τα αξιέπαινα· στηρίζοντας το φρόνημα του λαού πάνω στην πέτρα της ορθής θρησκείας των χριστιανών και οικοδομώντας γι' αυτούς το στερέωμα της πίστεως. Διότι ήταν παντελώς αμαθέστατοι και, για να το πω συνολικά, σχεδόν κτηνώδεις.