Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 1:3

«Και μίλησε για τα κτήνη και για τα πτηνά και για τα ερπετά και για τα ψάρια· και έρχονταν όλοι οι λαοί για να ακούσουν τη σοφία του Σολομώντα, καθώς και από όλους τους βασιλιάδες της γης, όσοι είχαν ακούσει για τη σοφία του». Ορμώμενος από αυτό, και εκείνος που απέδωσε στο πρόσωπό του την πανάρετη σοφία ανέφερε: «Διότι αυτός μου έδωσε αψευδή γνώση των όντων, ώστε να γνωρίζω τη σύσταση του κόσμου και την ενέργεια των στοιχείων, την αρχή, το τέλος και το μέσο των χρόνων, τις αλλαγές των τροπών και τις μεταβολές των εποχών, τους κύκλους του έτους και τις θέσεις των αστέρων, τις φύσεις των ζώων και την αγριότητα των θηρίων, την ορμή των πνευμάτων και τους διαλογισμούς των ανθρώπων, τις διαφορές των φυτών και τις δυνάμεις των ριζών· όσα είναι κρυφά και αφανή τα γνώρισα. Διότι με δίδαξε η σοφία, η δημιουργός των πάντων». Πάλι δε, ο ίδιος ο Σολομών, εξετάζοντας από φυσικής πλευράς τη ρευστή ουσία των σωμάτων, λέει στον Εκκλησιαστή: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης. Ποιο είναι το όφελος για τον άνθρωπο σε όλο τον μόχθο του, με τον οποίο μοχθεί κάτω από τον ήλιο;» Και προσθέτει: «Τι είναι αυτό που έγινε; Είναι αυτό που πρόκειται να γίνει· και τι είναι αυτό που δημιουργήθηκε; Είναι αυτό που πρόκειται να δημιουργηθεί. Και δεν υπάρχει τίποτε νέο κάτω από τον ήλιο». Διότι αυτά και τα παρόμοια με αυτά είχαν ερευνηθεί από αυτόν σχετικά με τη σωματική ουσία. Προχωρώντας δε, θα μπορούσες να διαπιστώσεις ότι και οι άλλοι σοφοί των Εβραίων δεν στερούνταν παρόμοιας επιστήμης.

Διότι ποιο είναι το όφελος, λέει, για τον άνθρωπο από όλο τον μόχθο με τον οποίο κοπιάζει κάτω από τον ήλιο; Τη ζωή μέσα στο σώμα την ονόμασε μόχθο, ο οποίος καταβάλλεται μάταια χωρίς κανένα κερδοφόρο κατόρθωμα. Διότι ποιο είναι, λέει, το όφελος για τον άνθρωπο; Δηλαδή, τι αποκομίζει η ψυχή μέσω του βιοτικού μόχθου για όσους ζουν προσηλωμένοι στα φαινόμενα; Σε τι συνίσταται η ζωή ή ποιο από τα ορατά αγαθά παραμένει αναλλοίωτο; Ο ήλιος διατρέχει τη δική του πορεία, άλλοτε λάμποντας και άλλοτε σκοτεινιάζοντας, φωτίζοντας τον αέρα που βρίσκεται από πάνω μας όταν εμφανίζεται πάνω από τη γη, και επιφέροντας το σκοτάδι όταν δύει. Η γη στέκεται και παραμένει ακίνητη στη σταθερή της θέση· το ακίνητο δεν κινείται, και δεν σταματά το κινούμενο, και τα πάντα εμφανίζονται να είναι τα ίδια σε κάθε χρονική περίοδο, χωρίς να μεταβάλλονται στο ελάχιστο προς κάτι το νεότερο. Η θάλασσα αποτελεί υποδοχέα των υδάτων που συρρέουν από παντού, και ούτε η συρροή σταματά, ούτε η θάλασσα μεγαλώνει. Ποιος είναι ο σκοπός της ροής των υδάτων, που διαρκώς γεμίζουν εκείνο που ποτέ δεν γεμίζει; Και για ποιο λόγο δέχεται η θάλασσα τις εισροές των υδάτων, εφόσον παραμένει παντοτινά αναυξήτωτη παρά την προσθήκη; Αυτά τα αναφέρει, ώστε μέσα από τα ίδια τα στοιχεία, στα οποία στηρίζεται η ζωή των ανθρώπων, να καταδείξει εκ των προτέρων το ανυπόστατο των ανθρώπινων επιδιώξεων.

Αυτός είναι ο ανθρώπινος βίος: άμμος η φιλοδοξία, άμμος η εξουσία, άμμος ο πλούτος, άμμος το καθένα από εκείνα που απολαμβάνονται με σπουδή μέσω της σάρκας. Με αυτά τα ανυπόστατα πράγματα ματαιοπονούν τώρα οι νηπιώδεις ψυχές, υπομένοντας πολλούς κόπους για το καθένα από αυτά· εάν όμως εγκαταλείψουν τον τόπο της άμμου – εννοώ την εν σαρκί ζωή –, τότε θα αντιληφθούν τη ματαιότητα της εδώ διαμονής. Διότι μαζί με τον υλικό βίο παρέμεινε και η απόλαυση, και δεν παίρνουν μαζί τους τίποτε άλλο παρά μόνο τη συνείδηση. Όπως νομίζω, και ο μέγας Εκκλησιαστής, σαν να είχε ήδη βρεθεί έξω από αυτά και να εισερχόταν στην άυλη ζωή με γυμνή την ψυχή, είπε εκείνα τα οποία είναι φυσικό κάποτε να πούμε και εμείς, όταν βρεθούμε έξω από τούτον τον παραθαλάσσιο τόπο, γύρω από τον οποίο υπάρχει η άμμος που ξεβράζεται από τη θάλασσα του βίου, και όταν χωριστούμε από όλα τα κύματα που μας περιβάλλουν με πάταγο και βουή, παίρνοντας μαζί μας από αυτή τη νοητή θάλασσα μόνο την ανάμνηση όσων επιδιώξαμε με σπουδή εδώ, λέγοντας το «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης», και το «Τι όφελος υπάρχει για τον άνθρωπο για όλον τον κόπο του, με τον οποίο μοχθεί κάτω από τον ήλιο;». Διότι όντως, κατά την άποψή μου, αυτά είναι τα λόγια κάθε ψυχής, όταν, απογυμνωμένη από τα επίγεια, μετοικήσει προς τον προσδοκώμενο βίο.

Ποιο είναι το κέρδος για τον άνθρωπο από όλο τον μόχθο του, με τον οποίο κοπιάζει κάτω από τον ήλιο; Είδες ποια είναι όλα αυτά για τα οποία μιλάει; Τα βιωτικά έργα των ανθρώπων, τα εμπόρια, οι καπηλείες, οι επιχειρήσεις, η δόξα, ο πλούτος, η τρυφή. Και πρόσεξε πώς απαξίωσε το ζήτημα, και δες πώς, αφού πρώτα το ονόμασε «μόχθο», κάτι που προκαλεί ιδιαίτερη δυσαρέσκεια στον ακροατή, αποκάλεσε έπειτα τον μόχθο αυτόν ανώφελο. Και δεν διατυπώνει απλώς μια διαπίστωση εδώ, αλλά ερωτά: «Ποιο είναι το κέρδος για τον άνθρωπο;» Αυτό είναι γνώρισμα ανθρώπου που έχει απόλυτη βεβαιότητα για τους ελέγχους του, που προσδίδει πολλή βαρύτητα στο θέμα και καταδικάζει τους ανθρώπους ως παράφρονες και ως ενεργούντες τα πάντα εις μάτην. Ο τάδε έχτισε οίκημα, το έκανε λαμπρό. Ποιο είναι το όφελος γι' αυτόν; Κανένα. Συγκέντρωσε τεχνίτες, ξόδεψε χρήματα, ικανοποίησε την επιθυμία του, συναναστράφηκε εταίρες, υπέμεινε ασθένειες, έγνοιες, προστριβές, ζήτησε χάρες, όλα συνέτρεξαν. Ποιο είναι το περίσσευμα; Πες μου. Τι μικρό ή μεγάλο μπόρεσε να απολαύσει; Άλλος πάλι, παραλαμβάνοντας την πατρική κληρονομιά, έθρεψε πόρνες, ανήλθε στην εξουσία, έκανε μεγάλα έργα.

Ποιο είναι το αποτέλεσμα, πες μου, σε κάθε μόχθο του; Δεν λέω ότι από τον μόχθο το ένα μέρος είναι καλό, ενώ το άλλο κακό. Φέρε τα όλα ενώπιόν μου και δεν θα βρεις τίποτα. Διότι τα έργα της ευσέβειας δεν αποτελούν μόχθο· επειδή η προσωρινή και ελαφριά θλίψη κατεργάζεται για εμάς υπερβολικό βάρος δόξας· και «ελάτε προς εμένα όλοι οι κοπιάζοντες· σηκώστε τον ζυγό μου, επειδή είναι χρηστός, και το φορτίο μου ελαφρύ». Αυτό όμως είναι πραγματικός μόχθος, επειδή ούτε τον Θεό έχει ως συνεργό, ούτε ανακουφίζεται από τις ελπίδες.

«Απόστρεψε τα μάτια μου, για να μη βλέπουν τη ματαιότητα· στον δρόμο σου δώσε μου ζωή.» ΣΤ΄. Παρακαλεί ο προφήτης να μην αποσπάται η προσοχή των ματιών από διάφορα θεάματα, από αγώνες δρόμου αλόγων και συνομηλίκων, και από χορευτικά λυγίσματα, τα οποία αποτελούν ματαιότητα, δεν προσφέρουν κανένα κέρδος και είναι ανωφελή· επειδή και όλα τα πράγματα και οι πολλές μέριμνες τούτου του κόσμου που κατατείνουν στα σαρκικά πάθη, είναι ματαιότητες. Γι' αυτό και στον Εκκλησιαστή έχει ειπωθεί: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα είναι ματαιότης», δηλαδή τα γήινα· διότι προσθέτει: «Ποιο είναι το όφελος για τον άνθρωπο από όλο τον κόπο του, με τον οποίο κοπιάζει κάτω από τον ήλιο; Γενεά φεύγει και γενεά έρχεται»· και πάλι: «Οικοδόμησα για τον εαυτό μου οίκους, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, έφτιαξα για τον εαυτό μου κήπους και παραδείσους, δεξαμενές υδάτων για να ποτίζω από αυτές».

Δηλαδή, κενή και ανώφελη αποκάλεσε ο λόγος, που συγκεντρώνει τα πάντα προς εξέταση, όλη τη σχέση και την προσπάθεια των ανθρώπων με τα ορατά πράγματα· διότι μάταιο είναι αυτό που δεν ωφελεί σε τίποτα. Γι' αυτό, η σχέση με τα ορατά και φθειρόμενα πράγματα, επειδή περιορίζει τον νου σε αυτά και δεν επιτρέπει να καθοδηγείται μέσω αυτών προς την κατανόηση του αιτίου των πάντων, και κατά συνέπεια ούτε η ίδια ωφελεί αλλά καθιστά και αυτά ανώφελα, είναι ματαιότητα ματαιοτήτων, περικλείοντας όλα τα πρόσκαιρα στη ματαιότητα. Επειδή 3. Ποιο είναι το περίσσευμα για τον άνθρωπο σε όλο τον μόχθο του με τον οποίο μοχθεί κάτω από τον ήλιο;

Αφού για κάποιο διάστημα έζησα κάτω από αυτόν τον ζυγό και δεσμεύτηκα από τις ανθρώπινες υποθέσεις, συνειδητοποιώντας τα ρευστά πράγματα αυτής της ζωής, ξετύλιγα τον νου μου και ανακινούσα λογισμούς, ότι δηλαδή είναι δύσκολο και ακατόρθωτο να αγγίξουν τα υψηλότερα όσοι απασχολούνται με τα επίγεια, ενώ αν κάποιος επιτύχει την καλύτερη ελπίδα, δεν θα αποτύχει. Διότι θεωρούσα ότι τα μεν ανήκουν σε εκείνους που παίζουν, ενώ τα δε σε εκείνους που ασχολούνται στα σοβαρά· τα μεν τα αποχαιρετούσα, ενώ τα άλλα προσπαθούσα να τα περιβάλω με όση δύναμη διέθετα, και έκρινα πως είναι προτιμότερο να βλέπω τον εαυτό μου να προοδεύει σε αυτά, παρά να φαίνομαι στο εξής να καλλωπίζομαι με τα πρώτα. Και όπως το ορίζω ως κανόνα στον εαυτό μου, με εκπαίδευε ο άριστος των προφητών, και ένας άλλος σοφός παρήγγειλε ότι όλα τα εδώ είναι «ματαιότης ματαιοτήτων» και ρωτούσε «τι όφελος υπάρχει για τον άνθρωπο από όλο τον κόπο του, με τον οποίο κοπιάζει κάτω από τον ήλιο», ενώ το θεόλεκτο σκεύος διακήρυττε ότι «παρέρχεται το σχήμα του κόσμου τούτου». Δεχόμενος τις παραινέσεις και άλλων ιερών Γραφών που παραγγέλλουν παρόμοια, και έχοντας ταυτόχρονα στον νου μου αυτό που γνωρίσαμε να αναφέρεται από κάποιον από τους φημισμένους για τη σοφία τους εκτός Εκκλησίας: «καλύτερα να ζεις ως απλός ιδιώτης, παρά να έχεις τη μέγιστη εξουσία χωρίς να πρόκειται να επιτελέσεις τίποτα το άξιο», χλεύασα την παρούσα σκηνή ως δόξα που μαραίνεται.

Σε ποιον σκοπό αποβλέπει το «γενεά παρέρχεται και γενεά έρχεται, η δε γη παραμένει εις τον αιώνα»; Ο Σολομών, αφού ανέφερε ότι οι επιδιώξεις των ανθρώπων και οι συνεχείς κόποι που καταβάλλουν για την απόλαυση του βίου καταλήγουν στη ματαιότητα, και ότι εκείνος που μοχθεί και κοπιάζει δεν βρίσκει κανένα μεγαλύτερο κέρδος από εκείνον που δεν στρέφει τις μέριμνές του σε τίποτε από αυτά, αλλά αντίθετα υπόκειται εξίσου στα σωματικά πάθη, έχοντας το σώμα του το ίδιο εκτεθειμένο στην αλλοίωση και τη φθορά, και βαδίζοντας και καταλήγοντας στο ίδιο τέλος — αφού τα είπε αυτά και τα απέδειξε λέγοντας «ποιο είναι το περίσσευμα του ανθρώπου σε όλο τον μόχθο του, με τον οποίο μοχθεί κάτω από τον ήλιο;» — διότι το «ποιο» εδώ έχει χρησιμοποιηθεί αντί του «κανένα», δηλαδή «καμία απολύτως μεγαλύτερη ωφέλεια δεν προκύπτει για τον άνθρωπο από όλον τον μόχθο του κάτω από τον ήλιο, σε σχέση με το αν δεν καταπονούνταν και δεν αναλωνόταν για κανένα από αυτά» — δεν αποδεικνύεται βεβαίως ότι βρίσκεται σε καλύτερη κατάσταση από εκείνον που είναι απαλλαγμένος από τέτοιου είδους ματαιότητα· γι' αυτόν τον λόγο εισάγει την προτροπή να απέχουμε από την επιδίωξη και τη ματαιότητα τέτοιων πραγμάτων. «