Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 1:4

Μην μετακινήσεις τα όρια των πατέρων. Μην επιθυμήσεις το χωράφι του πλησίον. Μην αυξάνεις λίγο λίγο τη δική σου ιδιοκτησία, προσθέτοντας αυλάκι στο αυλάκι. Διότι όσο πλαταίνεις τη γη με προσθήκες από την ξένη ιδιοκτησία, τόσο μεγαλύτερη δημιουργείς την αμαρτία σου. Και η μεν γη παραμένει εδώ, αυτή που περιήλθε σε εσένα λίγο λίγο και αποκτήθηκε μέσω της πλεονεξίας, δεν είναι πια δική σου, αλλά αυτών που θα έρθουν μετά από εσένα, και αφήνεις άδικη κληρονομιά σε εκείνον που σε διαδέχεται στη ζωή· «η γη παραμένει εις τον αιώνα», η δε αμαρτία θα σε ακολουθήσει, ως σκιά που συνοδεύει την ψυχή. Διότι, όπως ακριβώς η σκιά ακολουθεί το σώμα, έτσι και η αμαρτία έχει συμφυθεί με την ψυχή. Μην πληθαίνεις την αμαρτία στον εαυτό σου.

Μην επιθυμήσεις, λοιπόν, τη γη του πλησίον σου. Μην προσθέτεις αυλάκι στο αυλάκι, αυξάνοντας σιγά-σιγά τη γη σου. Διότι, όσο πλαταίνεις τη γη από την προσθήκη της ξένης ιδιοκτησίας, τόσο μεγαλύτερη καθιστάς την αμαρτία σου. Και η μεν γη παραμένει εδώ, η οποία σιγά-σιγά επεκτάθηκε για σένα και αποκτήθηκε μέσω της πλεονεξίας, και δεν είναι πια δική σου, αλλά αυτών που θα έρθουν μετά από εσένα, και αφήνεις άδικη κληρονομιά σε αυτόν που σε διαδέχεται στη ζωή. Η γη παραμένει σταθερή εις τον αιώνα· η αμαρτία όμως θα ακολουθήσει σαν σκιά, ακολουθώντας κάθε ψυχή. Διότι, όπως η σκιά ακολουθεί το σώμα, έτσι και η αμαρτία έχει συμφυθεί με την ψυχή. Εξάλλου, όσοι εκτοπίζοντας τον πλησίον τους επέκτειναν τα όρια των δικών τους κτημάτων, επειδή απέκτησαν τις ιδιοκτησίες τους από τον στεναγμό των αδικημένων, αποδείχθηκαν αποξενωμένοι από τη θεία ευλογία· έτσι ώστε, εκεί όπου εργάστηκαν δέκα ζεύγη βοδιών, σύμφωνα με τον προφήτη Ησαΐα, να τρυγηθεί μόλις ένα σταμνί· και εκεί όπου σπάρθηκαν έξι αρτάβες, να συγκεντρωθούν μόλις τρία μέτρα καρπού. Πονηρός συγκάτοικος στην πόλη, πονηρός και στους αγρούς ο πλεονέκτης. Η θάλασσα γνωρίζει τα όριά της· η νύχτα δεν υπερβαίνει τα αρχέγονα σύνορά της. Ο πλεονέκτης, όμως, δεν σέβεται τον χρόνο, δεν γνωρίζει όριο, δεν υποχωρεί στη φυσική ακολουθία της διαδοχής· αλλά μιμείται την ορμή της φωτιάς, αρπάζοντας τα πάντα και καταβροχθίζοντας τα πάντα. Όσα βλέπει ο οφθαλμός, τόσα επιθυμεί ο πλεονέκτης.

Διότι Εκείνος που είπε «Εγώ είμαι ο Θεός, ο Ων», ο οποίος υπάρχει πάντοτε και παραμένει ο ίδιος, και διαμένει στους άπειρους αιώνες, ποτέ δεν μεταβάλλει τη φύση Του. Εμείς, όμως, καθώς ερχόμαστε κατά καιρούς στη ζωή, παρέρχόμαστε σαν τον χείμαρρο· επειδή, σύμφωνα και με τον Σολομώντα, «γενεά πορεύεται και γενεά έρχεται», και τα ανθρώπινα πράγματα ποτέ δεν μένουν στην ίδια κατάσταση, αλλά συνεχώς μεταβάλλονται. Ο Κύριος, όμως, που παραμένει διαρκής σε κάθε γενεά, γίνεται καταφύγιο αυτών που ελπίζουν σε Αυτόν. Διότι πριν από τον κατακλυσμό, ο Ενώχ, και όποιος άλλος από την τότε γενεά, Αυτόν είχε ως καταφύγιο· και όταν το ανθρώπινο γένος χανόταν στον κατακλυσμό, πάλι ο Νώε Αυτόν, και όχι κανέναν άλλον, απέκτησε ως καταφύγιο. Και μετά από αυτά, πάλι ο Λωτ από τη γενεά των Σοδομιτών, καθώς και ο Αβραάμ, ο Ισαάκ και ο Ιακώβ, ο καθένας στη δική του γενεά· αλλά και ο Ιωσήφ στη δική του γενεά, και ο Μωυσής πάλι σε άλλη· και με μια λέξη, σε κάθε γενεά, τον Κύριο που υπάρχει πάντοτε είχαν ως καταφύγιο όσοι έλπισαν σε Αυτόν. Μέσα από αυτά, λοιπόν, ο λόγος προτρέπει και εμάς να μην ελπίζουμε σε κανέναν άλλον εκτός από τον Θεό, αλλά σε κάθε καιρό, σε κάθε ημέρα και ώρα, σε κάθε μας πράξη, και μάλιστα στους καιρούς των δοκιμασιών, να καταφεύγουμε σε Αυτόν.

Έτσι, ακόμη και αν τα στοιχεία έχουν διαφορετική σχέση μεταξύ τους, το καθένα από μόνο του είναι πάρα πολύ καλό. Διότι το καθένα από μόνο του, σύμφωνα με τον ιδιαίτερο λόγο του, έχει ολοκληρωθεί μέσα στο αγαθό. Καλή είναι η γη· διότι δεν έχει ανάγκη την καταστροφή του αέρα για να υπάρξει ως γη, αλλά παραμένει στις δικές της ιδιότητες, συντηρώντας τον εαυτό της μέσω της φυσικής δύναμης που της έχει εντεθεί από τον Θεό. Καλός είναι ο αέρας· όχι με την προϋπόθεση να μην υπάρχει η γη, αλλά με το να επαρκεί για τη διατήρησή του μέσω των δυνάμεων που ενυπάρχουν σε αυτόν εκ φύσεως. Έτσι και το νερό είναι πάρα πολύ καλό, και η φωτιά είναι πάρα πολύ καλή, καθώς το καθένα είναι ολοκληρωμένο με τις δικές του ιδιότητες, και παραμένει στο διηνεκές με τη δύναμη του θείου θελήματος, σύμφωνα με τα ίδια μέτρα της αρχικής του δημιουργίας. «Η γη», λέει, «στέκεται στον αιώνα»· χωρίς να ελαττώνεται και χωρίς να αυξάνεται. Ο αέρας διαφυλάσσεται στα δικά του όρια, η φωτιά δεν μειώνεται· πώς, λοιπόν, μόνο το νερό από όλα τα στοιχεία ανήκει σε αυτά που καταναλώνονται; Και επιπλέον αυτών, διαπιστώνουμε ότι η πύρινη ουσία και δύναμη είναι τεράστια σε σύγκριση με τα υπόλοιπα όντα· και αυτό αποδεικνύεται σαφώς από εκείνους που έχουν μελετήσει τα ουράνια φαινόμενα, ότι δηλαδή ο ήλιος είναι πολλαπλάσιος της γης· έτσι ώστε η σκιά της να μην εκτείνεται σε μεγάλο ύψος του αέρα, καθώς συστέλλεται σε σχήμα κώνου κατά την πρόσπτωση των ακτίνων, εξαιτίας του υπερβολικού μεγέθους του ήλιου.

Διότι, εάν αυτή η διατεταγμένη πορεία του ήλιου δεν έχει τέλος, ούτε η εναλλάξ διαδοχή φωτός και σκότους επιδέχεται παύση, και η γη, καταδικασμένη σε στασιμότητα, παραμένει ακίνητη στη σταθερή της θέση, ενώ οι ποταμοί μοχθούν ακατάπαυστα αναλωνόμενοι στην άπληστη φύση της θάλασσας, και μάταια η θάλασσα δέχεται τις εισροές των υδάτων, εφόσον υποδέχεται στους κόλπους της αυτό που ακατάπαυστα εισρέει χωρίς να γίνεται καθόλου μεγαλύτερη· εάν έτσι έχουν αυτά, σε ποια κατάσταση είναι φυσικό να βρίσκεται το ανθρώπινο γένος, το οποίο ζει μέσα σε αυτά; Και γιατί παραξενευόμαστε, εάν «γενεὰ πορεύεται καὶ γενεὰ ἔρχεται», και δεν εγκαταλείπει τη φύση αυτή η πορεία, κατά την οποία η γενεά των ανθρώπων που διαρκώς εισέρχεται εξωθεί την προηγούμενη και εξωθείται με τη σειρά της από την επόμενη;

Βλέποντας αυτά, ας διάγει κανείς τη ζωή του πιο συνετά, περιφρονώντας την εγκόσμια λαμπρότητα, έχοντας μάθει από τα όσα βλέπει ότι το μεγαλείο δεν διαρκεί παντοτινά, αλλά οι εναλλαγές των αντίθετων καταστάσεων είναι ταχύτατες· και τίποτα δεν παραμένει για πάντα τέτοιο, όπως είναι στο παρόν, ούτε η νεότητα, ούτε η ομορφιά, ούτε η δόξα της εξουσίας. Και αυτά μεν ισχύουν για όσους ζουν μέσα σε κάποια ευημερία. Σε όσους όμως φαίνεται επίπονος ο βίος της αρετής, ας γυμνάζεται η ψυχή τους με το παράδειγμα της γης, για να υπομένουν καρτερικά τα δεινά. Η γη στέκεται εις τον αιώνα. Τι είναι πιο κοπιαστικό από αυτή την ακίνητη σταθερότητα; Και όμως, αυτή η στάση παρατείνεται εις τον αιώνα. Εσύ, λοιπόν, για τον οποίο ο χρόνος του πνευματικού αγώνα είναι λίγος, μην γίνεσαι πιο άψυχος από τη γη, μην γίνεσαι πιο ανόητος από τα αναίσθητα, εσύ που έχεις προικιστεί με λογική και κυβερνάς τη ζωή σου με τον λόγο, αλλά «μένε», όπως λέει ο απόστολος, «σε εκείνα που έμαθες και για τα οποία βεβαιώθηκες», σε μια στάση εδραία και αμετακίνητη. Επειδή και αυτό είναι ένα από τα θεία παραγγέλματα, το «να γίνεστε εδραίοι και αμετακίνητοι», ας παραμένει μέσα σου άσειστη η σωφροσύνη, σταθερή η πίστη, αμετάθετη η αγάπη, ακλόνητη η στάση σου σε κάθε τι καλό, ώστε και η γη που κρύβεις μέσα σου να παραμένει σταθερή εις τον αιώνα.

Μήπως η τιμή, την οποία πολλοί επιδιώκουν; Διότι, τι παραπάνω προσθέτει στους τιμώμενους; Επειδή ο θνητός παραμένει θνητός, είτε τιμάται είτε όχι. Ή μήπως το να κατέχει κανείς πολλές εκτάσεις γης; Και αυτό σε ποιο ωφέλιμο αποτέλεσμα καταλήγει για όσους τις έχουν αποκτήσει, εκτός από το να νομίζει ο ανόητος ότι είναι δικά του πράγματα που δεν του ανήκουν καθόλου; Διότι αγνοεί, όπως φαίνεται, εξαιτίας της μεγάλης του απληστίας, ότι «του Κυρίου είναι πράγματι η γη και το πλήρωμά της» —«διότι ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης»—, ενώ στους ανθρώπους το πάθος της πλεονεξίας δίνει την ψευδεπίγραφη ονομασία της κυριότητας πάνω σε όσα διόλου δεν τους ανήκουν. «Διότι η γη», όπως λέει ο σοφός Εκκλησιαστής, «παραμένει εις τον αιώνα», εξυπηρετώντας όλες τις γενεές και τρέφοντας κάθε φορά διαφορετικούς ανθρώπους που γεννιούνται πάνω σε αυτήν. Οι άνθρωποι όμως, που δεν είναι κύριοι ούτε του ίδιου του εαυτού τους, αλλά έρχονται στη ζωή σύμφωνα με το θέλημα Εκείνου που τους κατευθύνει σε χρόνο που δεν γνωρίζουν, και αποχωρίζονται πάλι από αυτήν όταν δεν το θέλουν, νομίζουν από την πολλή τους ματαιότητα ότι είναι κυρίαρχοί της, αυτοί δηλαδή που γεννιούνται και χάνονται παροδικά θεωρούν ότι εξουσιάζουν αυτήν που παραμένει για πάντα.

«Απόστρεψε τα μάτια μου, για να μη βλέπουν τη ματαιότητα· στον δρόμο σου δώσε μου ζωή.» ΣΤ΄. Παρακαλεί ο προφήτης να μην αποσπάται η προσοχή των ματιών από διάφορα θεάματα, από αγώνες δρόμου αλόγων και συνομηλίκων, και από χορευτικά λυγίσματα, τα οποία αποτελούν ματαιότητα, δεν προσφέρουν κανένα κέρδος και είναι ανωφελή· επειδή και όλα τα πράγματα και οι πολλές μέριμνες τούτου του κόσμου που κατατείνουν στα σαρκικά πάθη, είναι ματαιότητες. Γι' αυτό και στον Εκκλησιαστή έχει ειπωθεί: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα είναι ματαιότης», δηλαδή τα γήινα· διότι προσθέτει: «Ποιο είναι το όφελος για τον άνθρωπο από όλο τον κόπο του, με τον οποίο κοπιάζει κάτω από τον ήλιο; Γενεά φεύγει και γενεά έρχεται»· και πάλι: «Οικοδόμησα για τον εαυτό μου οίκους, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, έφτιαξα για τον εαυτό μου κήπους και παραδείσους, δεξαμενές υδάτων για να ποτίζω από αυτές».

Δηλαδή, ποιο όφελος μπορεί να πει κανείς ότι προκύπτει από εκείνα που επιδιώκουν με σπουδή να επιτελέσουν οι άνθρωποι, οι οποίοι δεν επιθυμούν διόλου να ατενίσουν ψηλότερα από τα άστρα με το γενναίο βλέμμα της ψυχής, αλλά φρονούν και πράττουν μόνο τα γήινα, στα οποία κατατρίβεται ο βίος των ανθρώπων μέρα με τη μέρα, στις περιόδους των εποχών και των ετών και στις καθορισμένες τροχιές του ήλιου; Διότι 4-7. Γενεά πορεύεται και γενεά έρχεται, και η γη παραμένει εις τον αιώνα. Ανατέλλει ο ήλιος και δύει ο ήλιος, και κατευθύνεται προς τον τόπο του· ανατέλλοντας ο ίδιος εκεί, πορεύεται προς τον νότο και περιστρέφεται προς τον βορρά. Γυρίζοντας διαρκώς κυκλικά, πορεύεται ο άνεμος και στους κύκλους του επιστρέφει ο άνεμος. Όλοι οι χείμαρροι πορεύονται προς τη θάλασσα και η θάλασσα δεν θα γεμίσει· στον τόπο όπου πορεύονται οι χείμαρροι, εκεί αυτοί επιστρέφουν για να πορευτούν και πάλι.

Δηλαδή, ολόκληρη η πορεία του βίου είναι ένας κύκλος, ο οποίος περιστρέφεται αδιάκοπα γύρω από τα ίδια· διότι από τη γη προέρχεται η γένεσή μας και στη γη καταλήγει η διάλυσή μας. Η δε γη παραμένει στο οικείο της όριο καθ' όλον τον παρόντα αιώνα, χωρίς ούτε να ελαττώνεται από τη γένεση εκείνων που προέρχονται από αυτήν, ούτε να αυξάνεται από τη διάλυσή τους σε αυτήν. Αλλά και ο ήλιος, ανατέλλοντας και δύοντας, περιτρέχει πάλι στο ίδιο όριο· διότι, ανατέλλοντας πάντοτε από τα βόρεια μέρη, πορεύεται προς τα νότια και δύει, και πραγματοποιώντας την υπόγεια πορεία του προς τον βορρά, ανατέλλει και πάλι από τα δικά του μέρη, συμπληρώνοντας τον κύκλο της δικής του πορείας. Αλλά και η φύση των ανέμων, πνέοντας άλλοτε από τον νότο προς τον βορρά και άλλοτε από τον βορρά προς τον νότο, και άλλοτε από την άρκτο προς τη μεσημβρία και πάλι από τη μεσημβρία προς την άρκτο, διαγράφει κυκλική πορεία τόσο κατά την αναχώρηση όσο και κατά την επιστροφή της. Ομοίως και η φύση των υδάτων, η οποία άλλοτε εισρέει στη θάλασσα με τη μορφή ποταμών, και άλλοτε ανασύρεται από τη θάλασσα μέσω των νεφών αρδεύοντας το πρόσωπο της γης, για να επιστρέψει και πάλι από αυτήν στη θάλασσα ποταμηδόν, συμπληρώνει τον δικό της κύκλο πορείας, ενώ η θάλασσα παραμένει στη φυσική της ταυτότητα και ούτε πλημμυρίζει από τις εισροές, ούτε κενώνεται από τις εκροές. Εξ όσων ελέχθησαν 8.

Σε ποιον σκοπό αποβλέπει το «γενεά παρέρχεται και γενεά έρχεται, η δε γη παραμένει εις τον αιώνα»; Ο Σολομών, αφού ανέφερε ότι οι επιδιώξεις των ανθρώπων και οι συνεχείς κόποι που καταβάλλουν για την απόλαυση του βίου καταλήγουν στη ματαιότητα, και ότι εκείνος που μοχθεί και κοπιάζει δεν βρίσκει κανένα μεγαλύτερο κέρδος από εκείνον που δεν στρέφει τις μέριμνές του σε τίποτε από αυτά, αλλά αντίθετα υπόκειται εξίσου στα σωματικά πάθη, έχοντας το σώμα του το ίδιο εκτεθειμένο στην αλλοίωση και τη φθορά, και βαδίζοντας και καταλήγοντας στο ίδιο τέλος — αφού τα είπε αυτά και τα απέδειξε λέγοντας «ποιο είναι το περίσσευμα του ανθρώπου σε όλο τον μόχθο του, με τον οποίο μοχθεί κάτω από τον ήλιο;» — διότι το «ποιο» εδώ έχει χρησιμοποιηθεί αντί του «κανένα», δηλαδή «καμία απολύτως μεγαλύτερη ωφέλεια δεν προκύπτει για τον άνθρωπο από όλον τον μόχθο του κάτω από τον ήλιο, σε σχέση με το αν δεν καταπονούνταν και δεν αναλωνόταν για κανένα από αυτά» — δεν αποδεικνύεται βεβαίως ότι βρίσκεται σε καλύτερη κατάσταση από εκείνον που είναι απαλλαγμένος από τέτοιου είδους ματαιότητα· γι' αυτόν τον λόγο εισάγει την προτροπή να απέχουμε από την επιδίωξη και τη ματαιότητα τέτοιων πραγμάτων. «

Αναπτύσσοντας αυτά με αινιγματικό και συνοπτικό λόγο, προσθέτει: «η δε γη εις τον αιώνα ίσταται», ονομάζοντας αιώνα τον χρόνο κατά τον οποίο ο ήλιος και η σελήνη και η χορεία των άστρων και ο ίδιος ο ουράνιος πόλος, σε αντίθετη πορεία, εκτυλίσσουν την εύτακτη και εναρμόνια κίνησή τους για τη διάκριση και την αποκατάσταση των ημερών, των νυκτών και των εποχών, και χρησιμοποιώντας πάλι τη γη για να ελέγξει τη σπουδή εκείνων που κατέτριψαν τους λογισμούς τους και ανάλωσαν την προαίρεσή τους στα μάταια, αντί να αφοσιώνονται στα σωτηριώδη και να κοπιάζουν για τα ψυχικά κέρδη. Σχεδόν σαν να λέει: «Τι κέρδισες λοιπόν, άνθρωπε, από τόση έγνοια και σπουδή; Μήπως, παρόμοια με τους άλλους, οι οποίοι δεν υπέστησαν καμία τέτοια ταραχή ούτε δοκιμάστηκαν από τέτοιες τρικυμίες, μήπως παρόμοια με αυτούς και έρχεσαι και απέρχεσαι, αλλά αποστερείς οπωσδήποτε άθλια τον εαυτό σου από τη μακαριότητα την οποία απολαμβάνουν όσοι αναζητούν και φιλοσοφούν τα υπέρ τον ήλιο; Και το χειρότερο, το αποτέλεσμα από τους πολλούς πόνους και κόπους (αλίμονο στην αφόρητη και απαρηγόρητη ζημία) βρήκες ότι παρασύρει προς το χειρότερο και εσένα και τα δικά σου, χωρίς να σε ανάγει σε τίποτα από τα ανώτερα».

Αλλά βέβαια για σένα ίσως να είναι αρκετά και αυτά· μπορεί όμως να βρει κανείς κάποιους που εκλαμβάνουν ως γενεά που παρέρχεται και αποβάλλεται το γένος των Ιουδαίων, και ως γενεά που έρχεται και παραμένει τα τέκνα της χάριτος, δεδομένου ότι αυτά βλάστησαν από τον θείο σπόρο και την κατά Χριστόν γεωργία. Και ως γη που παραμένει στον αιώνα (εκλαμβάνουν) την Παλαιά και την Καινή Γραφή, διότι μπορεί να δει κανείς σε αυτές να αφθονεί η καρποφορία των αρετών και το αιώνια ακλόνητο των νόμων και των υποσχέσεων, εκ των οποίων τις μεν απένειμαν στους δικαίους, ενώ στις άλλες παραπέμπουν τους αμαρτωλούς και όσους σφάλλουν χωρίς μετάνοια.