Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 1:9

«Και μίλησε για τα κτήνη και για τα πτηνά και για τα ερπετά και για τα ψάρια· και έρχονταν όλοι οι λαοί για να ακούσουν τη σοφία του Σολομώντα, καθώς και από όλους τους βασιλιάδες της γης, όσοι είχαν ακούσει για τη σοφία του». Ορμώμενος από αυτό, και εκείνος που απέδωσε στο πρόσωπό του την πανάρετη σοφία ανέφερε: «Διότι αυτός μου έδωσε αψευδή γνώση των όντων, ώστε να γνωρίζω τη σύσταση του κόσμου και την ενέργεια των στοιχείων, την αρχή, το τέλος και το μέσο των χρόνων, τις αλλαγές των τροπών και τις μεταβολές των εποχών, τους κύκλους του έτους και τις θέσεις των αστέρων, τις φύσεις των ζώων και την αγριότητα των θηρίων, την ορμή των πνευμάτων και τους διαλογισμούς των ανθρώπων, τις διαφορές των φυτών και τις δυνάμεις των ριζών· όσα είναι κρυφά και αφανή τα γνώρισα. Διότι με δίδαξε η σοφία, η δημιουργός των πάντων». Πάλι δε, ο ίδιος ο Σολομών, εξετάζοντας από φυσικής πλευράς τη ρευστή ουσία των σωμάτων, λέει στον Εκκλησιαστή: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης. Ποιο είναι το όφελος για τον άνθρωπο σε όλο τον μόχθο του, με τον οποίο μοχθεί κάτω από τον ήλιο;» Και προσθέτει: «Τι είναι αυτό που έγινε; Είναι αυτό που πρόκειται να γίνει· και τι είναι αυτό που δημιουργήθηκε; Είναι αυτό που πρόκειται να δημιουργηθεί. Και δεν υπάρχει τίποτε νέο κάτω από τον ήλιο». Διότι αυτά και τα παρόμοια με αυτά είχαν ερευνηθεί από αυτόν σχετικά με τη σωματική ουσία. Προχωρώντας δε, θα μπορούσες να διαπιστώσεις ότι και οι άλλοι σοφοί των Εβραίων δεν στερούνταν παρόμοιας επιστήμης.

Ιʹ. ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΟΝΤΟΣ, ΤΟΥ ΜΩΥΣΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ Εφόσον ο Μωυσής στις ιερές αποκαλύψεις του ανέφερε χρησμό εκ προσώπου του Θεού, λέγοντας: «Εγώ ειμι ο Ων. Έτσι θα πεις στους υιούς του Ισραήλ: Ο Ων με απέστειλε σε εσάς», παραθέτοντας ξεκάθαρα ότι μόνο ο Θεός είναι το πραγματικό Ον και αποφαίνοντας ότι Αυτός αξιώθηκε κυρίως και αρμοδίως αυτής της ονομασίας· και εφόσον πάλι ο Σολομών, σχετικά με τη γένεση και τη φθορά των αισθητών και σωματικών πραγμάτων, διακήρυξε: «Τι είναι αυτό που έχει γίνει; Το ίδιο με αυτό που θα γίνει. Και τι είναι αυτό που έχει κατασκευαστεί; Το ίδιο με αυτό που θα κατασκευαστεί. Και δεν υπάρχει τίποτε πρόσφατο κάτω από τον ήλιο, για το οποίο κάποιος θα μιλήσει και θα πει: Δες, αυτό είναι καινούργιο· έχει ήδη γίνει στους αιώνες που υπήρξαν πριν από εμάς»· και επειδή, ακολουθώντας αυτά, και εμείς διαιρούμε το σύμπαν σε δύο, στο νοητό και στο αισθητό, και ορίζουμε αφενός ότι το νοητό είναι ασώματο και λογικό κατά τη φύση, άφθαρτο και αθάνατο, και αφετέρου ότι το αισθητό υπόκειται σε ροή και φθορά, σε μεταβολή και τροπή της ουσίας, ενώ τα πάντα ανακεφαλαιώνονται σε μία αρχή, και δογματίζουμε ότι ένα είναι το αγένητο και το κυρίως και αληθώς Ον, το αίτιο όλων των ασωμάτων και των σωμάτων· δες με ποιον τρόπο ο Πλάτων, παραφράζοντας όχι μόνο το νόημα, αλλά και τις ίδιες τις λέξεις και τις ρήσεις της Γραφής των Εβραίων, οικειοποιείται το δόγμα, διασαφηνίζοντάς το κάπως ευρύτερα ως εξής: «Τι είναι αυτό που υπάρχει πάντοτε και δεν έχει γένεση; Και τι είναι αυτό που γίνεται πάντοτε, αλλά δεν υπάρχει ποτέ;»

«Αυτό μεν λοιπόν που συλλαμβάνεται με τη νόηση και τον ορθό λόγο, είναι αυτό που υπάρχει πάντοτε κατά τον ίδιο τρόπο· ενώ αυτό που γίνεται αντικείμενο γνώμης (δοξαστό) μέσω της άλογης αίσθησης, είναι αυτό που γεννιέται και φθείρεται, και ποτέ δεν υπάρχει πραγματικά (δεν είναι όντως ον).» Άραγε δεν κατέστη σαφές ότι ο θαυμάσιος αυτός άνδρας (ο Πλάτων) μετέπλασε τον λόγο που ειπώθηκε από τον Μωυσή, «εγώ ειμί ο ων» (εγώ είμαι αυτός που υπάρχει), με τη φράση «ποιο είναι αυτό που υπάρχει πάντοτε και δεν έχει γένεση;» Και τούτο μάλιστα το αποσαφήνισε ακόμη καθαρότερα με το να πει ότι το αληθινά υπάρχον (το ον) δεν είναι τίποτε άλλο παρά αυτό που δεν οράται με σαρκικούς οφθαλμούς, αλλά κατανοείται με τον νου. Αφού, λοιπόν, ρώτησε ποιο είναι το υπάρχον, ο ίδιος απαντά στον εαυτό του λέγοντας: «Αυτό μεν που συλλαμβάνεται με τη νόηση και τον λόγο». Όσο για το απόφθεγμα του Σολομώντα που λέει: «Τι είναι αυτό που έχει γίνει; Αυτό που πρόκειται να γίνει· και τι είναι αυτό που έχει κατασκευαστεί; Αυτό που πρόκειται να κατασκευαστεί», είναι προφανές ότι το ερμήνευσε σχεδόν με τις ίδιες λέξεις, λέγοντας: «ενώ αυτό που γίνεται αντικείμενο γνώμης μέσω της άλογης αίσθησης, είναι αυτό που γεννιέται και φθείρεται, και ποτέ δεν υπάρχει πραγματικά». Στα οποία προσθέτει και τα εξής: «Διότι όλα αυτά, το “ήταν” και το “θα είναι”, αποτελούν μέρη του χρόνου, τα οποία εμείς λανθασμένα και χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, τα αποδίδουμε στην αΐδια (αιώνια) ουσία. Διότι λέμε βεβαίως ότι “ήταν”, “είναι” και “θα είναι”. Σε αυτήν όμως (στην αιώνια ουσία) αρμόζει, σύμφωνα με τον αληθή λόγο, μόνο το “είναι”· ενώ το “ήταν” και το “θα είναι” πρέπει να λέγονται για τη γένεση που συντελείται μέσα στον χρόνο· διότι (αυτά τα δύο) αποτελούν κινήσεις».

Στα χωρία «διότι ιδού αυτός που στερεώνει βροντή και κτίζει πνεύμα και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του» και «ας γραφτεί αυτό για άλλη γενεά, και λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο», δεν έχει χρησιμοποιηθεί το «κτίζων» για κάτι που προήλθε από την ανυπαρξία. Διότι ο Θεός δεν έκτισε το Πνεύμα τότε, όταν ανήγγειλε μέσω αυτού τον Χριστό του σε όλους τους ανθρώπους· διότι δεν υπάρχει «τίποτα πρόσφατο κάτω από τον ήλιο». Αλλά το Πνεύμα υπήρχε και προϋπήρχε, και απεστάλη κατά τον καιρό που ήταν συγκεντρωμένοι οι απόστολοι· όταν, σαν βροντή, «έγινε ήχος από τον ουρανό, σαν βίαιη πνοή ανέμου που φερόταν ορμητικά», και πληρώθηκαν «Πνεύματος Αγίου», και έτσι ανήγγειλαν σε όλους τους ανθρώπους τον Χριστό του Θεού, σύμφωνα με την προφητεία που αναφέρει «διότι ιδού αυτός που στερεώνει βροντή και κτίζει πνεύμα και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του», όπου βέβαια το «κτίζων» έχει ειπωθεί αντί του καταπέμπων ή κατατάσσων, ενώ η βροντή δηλώνει με διαφορετικό τρόπο το ευαγγελικό κήρυγμα. Και εκείνος που λέει «καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός», δεν το έλεγε επειδή δεν είχε καρδιά, αλλά ευχόταν να καταστεί η διάνοιά του καθαρή.

Έπειτα, μετά από αυτούς τους λόγους, ρωτά ο ίδιος τον εαυτό του και του απαντά. Διότι, αφού ρώτησε: «Τι είναι αυτό που έχει γίνει;» απαντά, «αυτό που πρόκειται να γίνει»· «και τι είναι αυτό που έχει πραχθεί;» λέει, «αυτό που πρόκειται να πραχθεί». Ποιο είναι, λοιπόν, το νόημα της ερώτησης; Είναι σαν να του φέρναμε αντίρρηση και να του λέγαμε, ως λογική συνέπεια όσων έχουμε διδαχθεί: αν τα πάντα είναι ματαιότητα, είναι φανερό ότι δεν έχει γίνει απολύτως τίποτα από αυτά που δεν έχουν πραγματική υπόσταση. Διότι το μάταιο είναι εντελώς ανύπαρκτο, και το ανύπαρκτο δεν θα μπορούσε κανείς να το συγκαταλέξει σε όσα έχουν πραγματικά γίνει. Αν λοιπόν αυτά δεν υπάρχουν, πες μας τι είναι αυτό που έγινε, το οποίο θα παραμείνει στην ύπαρξη; Με συντομία, λοιπόν, δόθηκε από αυτόν η απάντηση στο ερώτημα: Θέλεις να μάθεις τι είναι αυτό που έγινε; Σκέψου τι είναι αυτό που πρόκειται να γίνει, και θα κατανοήσεις αυτό που έχει γίνει. Και τούτο σημαίνει: Σκέψου, λέει, άνθρωπε, πώς θα γίνεις αν υψώσεις τον εαυτό σου μέσω της αρετής. Αν διαμόρφωνες την ψυχή σου σε όλα σύμφωνα με τα αγαθά χαρακτηριστικά, αν απαλλασσόσουν από τις κηλίδες της κακίας, αν ξέπλενες από τη φύση σου κάθε ρύπο των υλικών μολυσμάτων, τι θα γίνεις στολισμένος με τέτοια χαρίσματα; Τι είδους μορφή θα περιβάλεις τον εαυτό σου; Εάν το κατανοήσεις αυτό με τη λογική, διδάχθηκες αυτό που έγινε κατά την αρχική δημιουργία, το οποίο είναι αληθινά και αυτό που πρόκειται να γίνει: το «κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν». Και πού βρίσκεται τώρα εκείνο, θα πω σε αυτόν που τα διδάσκει αυτά, το οποίο κάποτε δημιουργήθηκε και αναμένεται να υπάρξει και πάλι στο μέλλον, αλλά τώρα δεν υπάρχει;

Αλλά οπωσδήποτε μάς δίνει την ίδια απάντηση αυτός που μας διδάσκει τα υψηλά, ότι γι' αυτόν τον λόγο τα παρόντα έχουν ονομαστεί ματαιότητα, διότι εκείνο δεν υπάρχει στα παρόντα. Και τι είναι, λέγει, αυτό που έχει δημιουργηθεί; Είναι αυτό ακριβώς που πρόκειται να δημιουργηθεί. Ας μην θεωρήσει κανείς από τους ακροατές ότι υπάρχει πολυλογία και κάποια μάταιη επανάληψη λέξεων στη διαφορά μεταξύ αυτού που έχει γίνει και αυτού που έχει δημιουργηθεί. Διότι μέσω καθεμιάς από αυτές τις λέξεις ο λόγος δεικνύει τη διαφορά της ψυχής ως προς τη σάρκα. Η ψυχή έχει γίνει και το σώμα έχει δημιουργηθεί. Και ο λόγος χρησιμοποίησε αυτήν τη διαφορά των λέξεων για καθένα από τα σημαινόμενα, όχι επειδή η έμφαση των λέξεων υποδηλώνει κάτι εντελώς διαφορετικό, αλλά για να σου επιτρέψει να συλλογιστείς τα όσα αρμόζουν στο καθένα. Η ψυχή έγινε εξαρχής εκείνο το οποίο, αφού αργότερα καθαρθεί, θα αναφανεί και πάλι· το σώμα δημιουργήθηκε πλαθόμενο από τα χέρια του Θεού σε εκείνο ακριβώς το οποίο θα αναδείξει η ανάσταση στους κατάλληλους χρόνους· διότι όπως ακριβώς θα το δεις μετά την ανάσταση, τέτοιο ακριβώς είχε δημιουργηθεί εξαρχής. Διότι η ανάσταση δεν είναι τίποτε άλλο, παρά εξάπαντος η αποκατάσταση στην αρχαία κατάσταση.

Γι' αυτό, στα προηγούμενα προσθέτει και το ακόλουθο, λέγοντας ότι δεν υπάρχει τίποτα έξω από το αρχαίο. Διότι δεν υπάρχει, λέει, τίποτα το πρόσφατο κάτω από τον ήλιο, σαν να έλεγε ότι, αν κάτι δεν είναι σύμφωνο με το αρχαίο, δεν υφίσταται καθόλου, αλλά μόνο νομίζεται ότι υφίσταται. Διότι, λέει, δεν υπάρχει τίποτα το πρόσφατο κάτω από τον ήλιο, ώστε να μπορέσει κάποιος να μιλήσει και να υποδείξει κάτι από τα μεταγενέστερα λέγοντας ότι αυτό είναι καινούργιο και έχει πραγματική υπόσταση. Αυτό είναι το νόημα των όσων ειπώθηκαν, και η διατύπωση έχει ως εξής: «Και δεν υπάρχει τίποτα το πρόσφατο κάτω από τον ήλιο, για το οποίο να μιλήσει κάποιος και να πει: δες, αυτό είναι καινούργιο». Και ενισχύει τα λεγόμενά του με τα εξής λόγια: αν κάτι έγινε αληθινά, λέει, είναι αυτό που έγινε στους αιώνες πριν από εμάς. Διότι αυτό ακριβώς το νόημα υποδεικνύουν τα ίδια τα λόγια της Γραφής, τα οποία έχουν ως εξής: «Έχει ήδη γίνει στους αιώνες που υπήρξαν πριν από εμάς». Αν πάλι επικράτησε λήθη για όσα έγιναν, μην απορείς καθόλου· διότι και τα όσα υπάρχουν τώρα θα συγκαλυφθούν από τη λήθη. Επειδή, όταν η φύση έρρεψε προς την κακία, περιπέσαμε σε λήθη των αγαθών· όταν όμως επέλθει πάλι η επιστροφή μας προς το αγαθό, τότε πάλι το κακό θα συγκαλυφθεί από τη λήθη.

Τι είναι αυτό που έγινε; Αυτό που πρόκειται να γίνει. Τι είναι αυτό που έχει πραχθεί; Αυτό που πρόκειται να πραχθεί. Επομένως, ας μην μακαρίζουμε απλώς τους ζωντανούς, ούτε να θρηνούμε όσους πεθαίνουν· αντίθετα, ας οδυρόμαστε για εκείνους που βρίσκονται μέσα στην αμαρτία, είτε ζουν είτε έχουν πεθάνει, και ας μακαρίζουμε πάλι όσους ζουν με δικαιοσύνη, όπου κι αν τυχόν βρίσκονται. Εσύ, λοιπόν, φοβάσαι έναν θάνατο και θρηνείς· ο Παύλος όμως, που πέθαινε καθημερινά, όχι μόνο δεν δάκρυζε γι' αυτό, αλλά και χαιρόταν και αγαλλιούσε. «Μακάρι να κινδύνευα κι εγώ για τον Θεό», λέει κάποιος, «και δεν θα ανησυχούσα». Αλλά ούτε και τώρα να αποθαρρύνεσαι· διότι δεν ευδοκιμεί μόνο όποιος πάσχει κάτι για τον Θεό, αλλά και εκείνος που υποφέρει κάτι άδικα, και το υπομένει γενναία, και ευχαριστεί τον Θεό που το παραχωρεί, δεν είναι καθόλου κατώτερος από εκείνον που υποφέρει για τον Θεό. Διότι και ο μακάριος Ιώβ δέχθηκε εκείνες τις πολλές και αβάσταχτες πληγές, καθώς ο διάβολος τον επιβουλευόταν μάταια, αναίτια και δίχως λόγο, όμως, επειδή τις υπέμεινε γενναία και ευχαρίστησε τον Θεό που τις παραχώρησε, έλαβε ακέραιο τον στέφανο.

Ώ θαύμα, ανώτερο από όλα τα θαύματα. Μία γυναίκα έγινε ανώτερη από τα Σεραφείμ, διότι ο Θεός φανερώθηκε λίγο κατώτερος από τους αγγέλους. Ας σιγήσει ο σοφότατος Σολομών και ας μην λέει: «Τίποτε το καινούργιο κάτω από τον ήλιο». Ώ Παρθένε θεοχαρίτωτη, άγιε ναέ του Θεού, τον οποίο ο πνευματικός Σολομών, ο ειρηνάρχης, αφού τον κατασκεύασε κατοίκησε σε αυτόν, ο οποίος δεν στολίζεται με χρυσό και άψυχους λίθους, αλλά αντί για χρυσό λάμπει με το Πνεύμα, και αντί για πολύτιμους λίθους έχει τον πολύτιμο μαργαρίτη, τον Χριστό, τον άνθρακα της θεότητας, ικέτευε να αγγίξει αυτός τα χείλη μας, ώστε, αφού καθαριστούμε, να τον υμνήσουμε μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα ανακράζοντας:

Επειδή μέσω της αμαρτίας ο θάνατος εισήλθε στον κόσμο σαν κάποιο άγριο και ανήμερο θηρίο που λυμαίνεται τον ανθρώπινο βίο, έπρεπε αυτός που επρόκειτο να προσφέρει τη λύτρωση να είναι αναμάρτητος και να μην είναι υπόλογος στον θάνατο εξαιτίας της αμαρτίας. Επιπλέον, έπρεπε η φύση να ενδυναμωθεί και να ανακαινιστεί, και έμπρακτα να διαπαιδαγωγηθεί και να διδαχθεί την οδό της αρετής, η οποία απομακρύνει μεν από τη φθορά, καθοδηγεί δε προς την αιώνια ζωή. Τελικά, φανερώνεται το μέγα πέλαγος της φιλανθρωπίας [του Θεού] απέναντι στον άνθρωπο· διότι ο ίδιος ο Δημιουργός και Κύριος αναλαμβάνει τον αγώνα υπέρ του δικού Του πλάσματος και γίνεται έμπρακτα διδάσκαλος. Και επειδή ο εχθρός δελεάζει τον άνθρωπο με την ελπίδα της θεώσεως, δελεάζεται ο ίδιος με το προκάλυμμα της σάρκας, και συγχρόνως φανερώνεται η αγαθότητα, η σοφία, η δικαιοσύνη και η δύναμη του Θεού: η μεν αγαθότητα, διότι δεν παρέβλεψε την ασθένεια του δικού Του πλάσματος, αλλά το σπλαχνίστηκε όταν έπεσε και του άπλωσε το χέρι· η δικαιοσύνη, διότι, αφού νικήθηκε ο άνθρωπος, δεν βάζει κάποιον άλλον να νικήσει τον τύραννο, ούτε αρπάζει με τη βία τον άνθρωπο από τον θάνατο, αλλά εκείνον τον οποίο από παλιά καταδούλωσε ο θάνατος μέσω της αμαρτίας, αυτόν ο αγαθός και δίκαιος Θεός τον έκανε πάλι νικητή και διέσωσε τον όμοιο μέσω του ομοίου, πράγμα που φάνταζε αδιέξοδο· η δε σοφία, επειδή βρήκε την πλέον ταιριαστή λύση στο αδιέξοδο. Διότι, με την ευδοκία του Θεού και Πατρός, ο Μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού, που είναι Θεός και βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, ο ομοούσιος με τον Πατέρα και με το Άγιο Πνεύμα, ο προαιώνιος, ο άναρχος, εκείνος που υπήρχε εξαρχής και ήταν προς τον Θεό και Πατέρα και ήταν Θεός, εκείνος που υπάρχει σε μορφή Θεού, έκλινε τους ουρανούς και κατέρχεται, δηλαδή, ταπεινώνοντας αταπείνωτα το αταπείνωτο ύψος Του, συγκαταβαίνει στους δούλους Του με μία συγκατάβαση άφραστη και ακατάληπτη (διότι αυτό φανερώνει η κατάβαση), και, όντας τέλειος Θεός, γίνεται τέλειος άνθρωπος, και έτσι επιτελείται το πιο καινούργιο από όλα τα καινούργια, το μόνο καινό πράγμα κάτω από τον ήλιο, μέσω του οποίου εμφανίζεται η άπειρη δύναμη του Θεού.

Πράγμα που είναι και παράδοξο, να βλέπει δηλαδή κανείς μια στάση που διαρκώς ρέει και φέρεται, και μια ροή ακίνητη, που έχει προνοητικά επινοηθεί από τον Θεό για τη βελτίωση όσων υπόκεινται στη θεία οικονομία, η οποία δύναται να διδάξει τη σοφία σε όσους διαπαιδαγωγούνται μέσω αυτής, ώστε να ελπίζουν πως εξάπαντος θα μεταβούν αλλού, και να πιστεύουν πως, ως τέλος αυτού του μυστηρίου που ενεργείται σε αυτούς, με τη στροφή τους προς τον Θεό, θα θεωθούν βεβαίως διά της χάριτος. Ως «μέσα» ονομάζω τη συμπλήρωση των ορατών πραγμάτων και όσων υπάρχουν τώρα γύρω από τον άνθρωπο ή μέσα στα οποία ο άνθρωπος υφίσταται, ενώ ως «άκρα» ονομάζω την υπόσταση των αόρατων και όσων αψευδώς πρόκειται να υπάρξουν γύρω από τον άνθρωπο, εκείνων δηλαδή που κυρίως και αληθώς έχουν δημιουργηθεί και λάβει ύπαρξη κατά τον άρρητο και πρωταρχικό σκοπό και λόγο της θείας αγαθότητας. Όπως ακριβώς ο σοφός Εκκλησιαστής, όταν με μεγάλο και καθαρό μάτι της ψυχής ανυψώθηκε πάνω από τη γένεση των ορατών και των ρεόντων, και αφού βρέθηκε σε μια κατάσταση θεωρίας όσων αληθώς έχουν δημιουργηθεί και λάβει ύπαρξη, λέει: «τι είναι αυτό που έχει γίνει; το ίδιο με αυτό που πρόκειται να γίνει· και τι είναι αυτό που έχει δημιουργηθεί;»

Δηλαδή, εκείνος που, χάρη στην τελειότητα του νου, περιφρόνησε τη ματαιότητα της ασταθούς πορείας των όντων και ερεύνησε όλους τους καθολικούς λόγους της φύσης τους, αφού κοπιάσει πολύ, μόλις και μετά βίας, αποκλειστικά με τον νου και μέσα από διαδοχικές φαντασίες, θα καταφέρει να συλλέξει κάποιο ίνδαλμα της αλήθειας, το οποίο φεύγει πριν καν συγκρατηθεί και διαφεύγει πριν καν νοηθεί. Διότι, λόγω της φύσης που έχει η αλήθεια, ούτε ο ίδιος θα μπορέσει να την περιγράψει με τον λόγο και να διδάξει όσους την αγνοούν, ούτε ο οφθαλμός εκείνου που ασχολείται με τη φυσική θεωρία θα καταφέρει να υπερβεί το μέτρο της δικής του ενέργειας και να διαπεράσει το χρώμα που εμφανίζεται στην επιφάνεια των ορατών πραγμάτων για να χορτάσει από την ίδια τη θέα μέσω της άμεσης αντίληψης, ούτε η ακοή εκείνου που διαπαιδαγωγείται ηθικά μέσω της πράξης θα χορτάσει να ακούει γι' αυτήν, εφόσον δεν υφίσταται προς το παρόν κανένας διδακτικός λόγος που να περιλαμβάνει μέσα του την αλήθεια με ακρίβεια. Επομένως, εδάφια 9-11: Τι είναι αυτό που έχει γίνει; Αυτό που πρόκειται να γίνει. Και τι είναι αυτό που έχει κατασκευαστεί; Αυτό που πρόκειται να κατασκευαστεί. Και δεν υπάρχει τίποτε απολύτως νέο κάτω από τον ήλιο, για το οποίο κάποιος θα μιλήσει και θα πει: «Δες, αυτό είναι καινούργιο»· έχει ήδη γίνει στους αιώνες που υπήρξαν πριν από εμάς. Δεν υπάρχει ανάμνηση για τα προγενέστερα, και για τα μεταγενέστερα που πρόκειται να γίνουν δεν θα υπάρξει ανάμνηση μεταξύ εκείνων που θα υπάρξουν στο έσχατο μέλλον.

Διότι, έλεγε, από τη στιγμή που ο άνθρωπος, ταυτόχρονα με την ύπαρξή του, εξαιτίας της παρακοής άφησε πίσω του τη δική του αρχή, δεν μπορούσε να αναζητήσει αυτό που είχε μείνει πίσω του, και επειδή εκ φύσεως η αρχή περικλείει την κίνηση των όσων έχουν προέλθει από αυτήν, ευλόγως ονομάστηκε και τέλος, στο οποίο, ως αιτία της κίνησης των κινουμένων, λαμβάνει πέρας η πορεία. Αναζητώντας λοιπόν ο άνθρωπος το δικό του τέλος καταλήγει στην αρχή, η οποία φυσικώς ενυπάρχει στο τέλος· της οποίας την αναζήτηση αφού εγκατέλειψε, μετήλθε την αναζήτησή της ως τέλους εκ φύσεως. Διότι δεν ήταν δυνατόν να διαφύγει τον περιορισμό της, που τον περιέβαλλε από παντού και περιόριζε την κίνησή του. Δεν μπορούσε λοιπόν να αναζητήσει την αρχή, όπως είπα, που βρισκόταν πίσω του, αλλά να επιζητήσει το τέλος που υπήρχε μπροστά, για να γνωρίσει μέσω του τέλους την αρχή που εγκαταλείφθηκε, επειδή δεν γνώρισε το τέλος από την αρχή. Και αυτό ίσως διδάσκει μυσταγωγικά ο σοφός Σολομών λέγοντας: τι είναι αυτό που έγινε; αυτό που πρόκειται να γίνει· και τι είναι αυτό που κατασκευάστηκε; αυτό που πρόκειται να κατασκευαστεί, σαν να δεικνύει σαφώς την αρχή μέσα από το τέλος. Διότι μετά την παράβαση δεν δεικνύεται πλέον το τέλος από την αρχή, αλλά η αρχή από το τέλος, ούτε αναζητεί κανείς τους λόγους της αρχής, αλλά επιζητεί εκείνους που οδηγούν αυτούς που κινούνται προς το τέλος.

Διότι όχι μόνο η δυσμορφία γινόταν φανερή σε αυτό, αλλά και το οδυνηρό της παρούσας ζωής βρισκόταν σε έξαρση. Επειδή στερούνταν παντελώς τη στερεά τροφή, καθώς τα δόντια του δεν μπορούσαν να τη μασήσουν όπως συνήθιζαν, εξαιτίας της προεξοχής και της υπερβολικής αύξησης της γλώσσας, ενώ με δυσκολία γευόταν υγρή και ρευστή τροφή, καθώς η μητέρα του με κάποιο τέχνασμα συγκρατούσε τη γλώσσα και την έχυνε μέσα στο στόμα. Και αυτή ήταν η αρρώστια του παιδιού, την οποία κανείς από τους ανθρώπους, όπως νομίζω, δεν έχει υπομείνει, ούτε έχει δει κανέναν άλλον να την πάσχει, αν και βεβαιότατα ο σοφός Εκκλησιαστής αποφάνθηκε ότι τίποτα καινούργιο και πρόσφατο δεν υπάρχει κάτω από τον ήλιο. [5] Πολλοί λοιπόν γιατροί το εξέτασαν, και ανάμεσά τους το είδαν και οι πιο διακεκριμένοι, και μένοντας αμέσως έκπληκτοι μπροστά στην πάθηση, όλοι τους έφευγαν απλώς χτυπώντας το πρόσωπό τους από απόγνωση, μη γνωρίζοντας τι να πράξουν, και ορκίζονταν ότι ποτέ δεν είχαν πληροφορηθεί κάτι τέτοιο ούτε το είχαν βρει στα συγγράμματα των αρχαίων Ασκληπιαδών.