Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 10:4

Απόκριση: Αδελφέ, επειδή δεν είσαι εξασκημένος στους πολέμους του εχθρού, για τον λόγο αυτό σου υποβάλλει λογισμούς δειλίας, ακηδίας και πορνείας. Στάσου, λοιπόν, απέναντί τους με σταθερή καρδιά. Διότι και οι αθλητές, εάν δεν αγωνιστούν, δεν στεφανώνονται, και οι στρατιώτες, εάν δεν αποδείξουν την αξία τους στους πολέμους ενώπιον του βασιλιά, δεν δοξάζονται. Τέτοιος ήταν ο Δαβίδ. Δεν ψάλλεις εσύ: «Δοκίμασέ με, Κύριε, και πείρασέ με. Πύρωσε τους νεφρούς και την καρδιά μου;» Και πάλι: «Εάν παραταχθεί εναντίον μου στρατόπεδο, δεν θα φοβηθεί η καρδιά μου. Εάν ξεσπάσει εναντίον μου πόλεμος, εγώ σε αυτόν ελπίζω.» Και για τη δειλία: «Διότι, ακόμη και αν πορευθώ μέσα σε σκιά θανάτου, δεν θα φοβηθώ κανένα κακό, διότι Εσύ είσαι μαζί μου.» Και για την ακηδία: «Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος εγερθεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου.» Δεν θέλεις να γίνεις δοκιμασμένος; «Διότι ο άπειρος άνθρωπος είναι αδόκιμος.» Οι πόλεμοι καθιστούν τον άνθρωπο δοκιμασμένο. Αυτή είναι η εργασία του μοναχού: να υπομένει τους πολέμους και να αντιστέκεται με ανδρεία καρδιάς.

Ερώτηση: Επειδή λέει η Γραφή ότι «εάν εγερθεί εναντίον σου ο λογισμός του εξουσιάζοντος, μην εγκαταλείψεις τον τόπο σου», τι σημαίνει αυτό; Απόκριση: Αντί να του επιτρέψεις να εγερθεί εναντίον σου, ούτε να συνομιλείς μαζί του, αλλά να καταφεύγεις στον Θεό. Διότι, εάν θελήσεις να του δώσεις απάντηση, θα οδηγηθείς σε φλυαρία, και θα σε εμποδίσει από τη θερμότητα της προσευχής.

Θα σπλαχνιστεί την ψυχή σου, «όπως σπλαχνίζεται ο πατέρας τα παιδιά του», και θα φωτίσει την καρδιά σου, Εκείνος που φώτισε τα προηγουμένως σκοτεινιασμένα. Και είθε να σου δώσει υπομονή για να κατοικήσεις μαζί μου, τον αγαπητό σου, με ειρήνη μέχρι την τελευταία αναπνοή, όπως ακριβώς και πριν από καιρό μας φανέρωσε μέσω της χάριτός Του, Εκείνος που είπε: «Όποιος υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός θα σωθεί». Και είθε να μας δώσει την ειρήνη μεταξύ μας μέχρι τέλους, την οποία έδωσε στους δικούς Του μαθητές. Και είθε να μας αξιώσει να φτάσουμε στην τέλεια αγάπη Του, Εκείνος που είπε: «Εάν με αγαπάτε, τηρήστε τις εντολές μου». Και πάλι είπε: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας». Εάν είχαμε τέτοια αγάπη, τίποτε δεν θα μας χώριζε τον έναν από τον άλλον μέχρι θανάτου. Αλλά όμως είναι γραμμένο: «Και τώρα Ισραήλ», και πάλι: «Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος επαναστατήσει εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου». Εγώ σου λέω τα λόγια της Ρουθ: «Μη γένοιτο να χωριστώ από εσένα, παρά μόνο ο θάνατος ας χωρίσει εμένα και εσένα». Εάν όμως εσύ παραβείς κάτι από αυτά, εγώ είμαι αθώος σε όλα, εσύ θα δεις και θα απολογηθείς κατά τη φοβερή εκείνη ημέρα. Διότι και εγώ με χαρά παραδίδω τη ζωή μου στον θάνατο για χάρη σου, τον αδελφό μου. Και δεν υπάρχει άλλη εντολή, ησύχασε έχοντας εμπιστοσύνη, θαυμάζοντας και δοξάζοντας τον Θεό που σε λύτρωσε από μεγάλους κινδύνους, θλίψεις και ποικίλους πειρασμούς.

Διότι η θεραπεία, λέγει, θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες. Η νηστεία ας θεραπεύσει τη μέθη· ο ψαλμός την αισχρή μελωδία· το δάκρυ ας γίνει θεραπεία του γέλιου· αντί για τον χορό ας κλίνει το γόνατο· αντί για το χτύπημα των χεριών ας χτυπηθεί το στήθος· αντί για τον στολισμό της ενδυμασίας, η ταπείνωση. Πάνω από όλα, η ελεημοσύνη ας σε εξαγοράσει από την αμαρτία.

Του εν αγίοις πατρός ημών Βασιλείου, Αρχιεπισκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας, Ομιλία στον Πρώτο Ψαλμό. Κάθε Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη, και γι' αυτό έχει συγγραφεί από το Άγιο Πνεύμα, ώστε, σαν σε ένα κοινό ιατρείο των ψυχών, όλοι οι άνθρωποι να επιλέγουμε ο καθένας το ίαμα για το δικό του πάθος. Διότι το ίαμα, λέγει, καταπαύει τις μεγάλες αμαρτίες. Άλλα, λοιπόν, διδάσκουν οι προφήτες, άλλα οι ιστορικοί, άλλα ο νόμος, και άλλα το είδος της παροιμιακής προτροπής. Το βιβλίο των Ψαλμών, όμως, έχει συμπεριλάβει το ωφέλιμο από όλα. Προφητεύει τα μέλλοντα, υπενθυμίζει ιστορικά γεγονότα, νομοθετεί για τον βίο, υποδεικνύει τα πρακτέα· και, απλώς ειπείν, αποτελεί ένα κοινό ταμείο αγαθών διδαγμάτων, εξευρίσκοντας για τον καθένα το κατάλληλο, ανάλογα με την επιμέλειά του. Διότι και τα παλαιά τραύματα των ψυχών θεραπεύει, και σε αυτόν που μόλις έχει πληγωθεί φέρνει ταχεία την ανάρρωση, και το ασθενές περιποιείται, και το ακέραιο διασώζει· και γενικώς εξαλείφει τα πάθη, στο μέτρο του δυνατού, τα οποία με ποικίλους τρόπους κυριαρχούν στις ψυχές κατά τον βίο των ανθρώπων. Και αυτό το κατορθώνει μέσα από μια μελωδική ψυχαγωγία και τέρψη, η οποία γεννά σώφρονα λογισμό.

Ο Κύριος είναι τρόπον τινά ένας ευρύχωρος τόπος για τους δικαίους, μέσα στον οποίο, όποιος βρεθεί, είναι απόλυτη ανάγκη να ευθυμεί και να ευφραίνεται. Γίνεται όμως και ο δίκαιος τόπος για τον Κύριο, δεχόμενος Αυτόν μέσα του. Εκείνος που αμαρτάνει δίνει τόπο στον διάβολο, παρακούοντας εκείνον που λέει: «Μη δίνετε τόπο στον διάβολο»· καθώς και τον Εκκλησιαστή: «Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος εγερθεί εναντίον σου, μην αφήσεις τον τόπο σου». Βρισκόμενοι, λοιπόν, μέσα στον ίδιο τον Κύριο, και κατοπτεύοντας τα θαυμάσιά Του στο μέτρο των δυνατοτήτων μας, ας συνάξουμε με τον τρόπο αυτό στις καρδιές μας ευφροσύνη από αυτή τη θεωρία.

Πρέπει λοιπόν να προσέχουμε και με κάθε δύναμη να αποφεύγουμε τις βλάβες που προέρχονται από τις προπάθειες. Και πρέπει να θυμόμαστε εκείνον που λέει: «Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος ανέβει επάνω σου, μην αφήσεις τον τόπο σου, διότι η θεραπεία θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες». Διότι κατ' ανάγκη αναπλάθεται κάπως το πνεύμα του εξουσιάζοντος μέσα στις καρδιές μας με τη δύναμη των λογισμών. Εάν λοιπόν είναι στο χέρι μας το να μπορούμε να το εμποδίσουμε, τότε είναι στο χέρι μας και το να τιμωρούμε αμέσως αυτό που ανέβηκε, και να μην το αφήνουμε να ριζώνει με τις υποχωρήσεις λόγω της αμέλειας, αλλά σαν κάποια ρίζα πικρίας να σπεύδουμε να το αποκόπτουμε, και να θελήσουμε να προχωρά ο νους ανενόχλητος· δηλαδή να γνωρίζουμε σαφώς, ότι με μικρές κολακείες ο σατανάς θα νικήσει, και θα πάθουμε κάτι τέτοιο, σαν αυτό που λέει ο ψαλμωδός: «Προτού να ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα». Διότι πριν να υποστούμε τελείως την αμαρτία, προαμαρτάνουμε εμείς με τη συγκατάθεση στους λογισμούς, τιμώντας την και αποδεχόμενοι, και δίνοντας έτσι τόπο εισόδου στον σατανά. Και τύπος και εικόνα αυτού του πράγματος θα είναι το πάθος του προδότη. <Του λέει ο Ιησούς: «Ό,τι κάνεις, κάνε το γρήγορα». Αυτό όμως κανένας από όσους κάθονταν στο τραπέζι δεν κατάλαβε για ποιο λόγο του το είπε>. Το προκείμενο ίσως φανεί σε κάποιον ότι είναι παράφωνο και δεν συμφωνεί απόλυτα με τα όσα έχουν ήδη λεχθεί.

«Μετανοήστε, λοιπόν, και ας βαπτιστεί ο καθένας σας στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και θα λάβετε τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος. Διότι για εσάς είναι οι υποσχέσεις και για τα παιδιά σας.» <Αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας ενώπιον των οφθαλμών μου· παύστε από τις πονηρίες σας.> Αρκεί βέβαια για την έκπλυση της αμαρτίας το σωτήριο και άγιο βάπτισμα, και καθαρίζει την κηλίδα όσων σφαλμάτων έχουν ήδη προηγηθεί. Λέω όμως ότι εκείνοι που έχουν άπαξ αγιαστεί, πρέπει να φυλάττουν τις ψυχές τους καθαρές και άμωμες, όσο μπορούν, και να θυμούνται εκείνον που λέει: «Με κάθε προφύλαξη τήρει την καρδιά σου.» Και πάλι: «Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος αναβεί επάνω σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου, διότι η θεραπεία θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες.» Πάρα πολλές ηδονές, που αποβλέπουν στα αισχρότερα, συγκλονίζουν την ψυχή του ανθρώπου, και πριν από όλες τις άλλες, ο έμφυτος και εξαγριωμένος νόμος που βρίσκεται στα μέλη της σάρκας· έπειτα, εκτός από αυτά, οι πονηροί διαλογισμοί, που καταβροχθίζουν σφόδρα τον νου που υπάρχει μέσα μας, σέρνοντάς τον προς κάθε είδος φαυλότητας. Πρέπει, λοιπόν, οι βαπτισμένοι να απέχουν από όλα αυτά τα κακά, και να αφαιρούν τις πονηρίες από τη δική τους ψυχή· και όχι μόνο ενώπιον των οφθαλμών των ανθρώπων, αλλά κυρίως ενώπιον των οφθαλμών του Θεού, ο οποίος γνωρίζει και επιβλέπει τα πάντα.

«Όσοι έχουν αποστατήσει ας καταγραφούν πάνω στη γη, διότι εγκατέλειψαν τον Κύριο, την πηγή της ζωής». Εάν δε πρέπει να πούμε κάτι πνευματικό στους πνευματικούς, όσοι ανέχονται τα είδωλα στον νου τους και αποδέχονται τις έννοιες που προέρχονται από άτοπες φαντασίες, ας γνωρίζουν ότι θα γίνουν φωλιές νυχτερίδων, δηλαδή των ακαθάρτων πνευμάτων. «Διότι καθένας», λέει, «πειράζεται, παρασυρόμενος και δελεαζόμενος από τις δικές του επιθυμίες. Έπειτα η επιθυμία, αφού συλλάβει, γεννά αμαρτία, και η αμαρτία, όταν ολοκληρωθεί, αποκύει θάνατον». Πρέπει, επομένως, να αποστρεφόμαστε τις απαρχές των παθών, και να απωθούμε τα είδωλα του νου που εισβάλλουν μόνο μέσω των λογισμών, γνωρίζοντας αυτό που έχει γραφτεί: «Εάν το πνεύμα εκείνου που εξουσιάζει στραφεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου· διότι η θεραπεία θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες». <Ιδού λοιπόν, ο Δεσπότης Κύριος Σαβαώθ θα αφαιρέσει από την Ιουδαία και από την Ιερουσαλήμ τον ισχυρό άνδρα και την ισχυρή γυναίκα, τη δύναμη του άρτου και τη δύναμη του ύδατος, τον γίγαντα και τον ισχυρό, τον άρχοντα, τον πολεμιστή και τον δικαστή>. Αφού λοιπόν μας προσέφερε μια επαρκή διήγηση σχετικά με τα αρχαιότερα εγκλήματά τους, μεταθέτει πάλι εγκαίρως τον λόγο του στις τελευταίες τους συμφορές, τις οποίες υπέστησαν δικαίως, επειδή συμπεριφέρθηκαν ανόσια και υβριστικά απέναντι στον Κύριό μας Ιησού Χριστό.

Εάν βεβαίως εισβάλουν στον ανθρώπινο νου, σαν εχθροί, στίφη ασύνετων λογισμών ή σαρκικών ηδονών, τον κατακυριεύουν σαν να είναι αλωμένη πόλη. Αφανίζουν δε όλο τον πνευματικό του πλούτο, αποδιώκοντας κάθε ευσέβεια και απογυμνώνοντάς τον από τα λαμπρά κατορθώματα της αρετής. Γι' αυτό τον λόγο η θεόπνευστη Γραφή λέει: «Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος εγερθεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου, διότι η θεραπεία θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες». Διότι, όταν ανακόπτονται τέτοιου είδους πάθη, περιορίζονται, και η νήψη ωφελεί όσους την ασκούν. Όταν όμως αφήνονται ελεύθερα με ανεξέλεγκτες και ατιμώρητες ορμές, προχωρώντας διαρκώς προς το χειρότερο, συγκλονίζουν εκ θεμελίων εκείνους που νυστάζουν πνευματικά. «Και είδαν ότι είναι πολλοί, και ότι εξέτρεψαν το νερό της αρχαίας κολυμβήθρας μέσα στην πόλη, και ότι κατεδάφισαν τα σπίτια της Ιερουσαλήμ για την οχύρωση του τείχους της πόλης».

Αν πρέπει να προσθέσουμε και κάποια πνευματική θεωρία στα όσα ειπώθηκαν, ας προφυλασσόμαστε από το να κρατάμε στον νου και στην καρδιά μας διαβολικές παγίδες και τα πονηρά είδωλα των λογισμών μέσα στις φαντασίες, τα οποία μας καλούν σε ασέλγεια και σε άτοπες ηδονές, για να μη γίνουμε υποχείρια του Σατανά και άρπαγμα των δαιμόνων. Διότι έχει γραφτεί: «Εάν το πνεύμα του άρχοντα εγερθεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου, διότι η θεραπεία θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες». <Ποιος από εσάς θα δώσει προσοχή σε αυτά; Ακούστε προσεκτικά για τα όσα πρόκειται να έρθουν.> Η θεόπνευστη Γραφή συνηθίζει να χρησιμοποιεί την έκφραση «ακούστε προσεκτικά», προκειμένου να μην υποδεχόμαστε τον λόγο για τα αναγκαία πράγματα επιπόλαια ή αμελώς, αλλά μάλλον με νηφαλιότητα, ώστε να κρατάμε το άγγελμα αποταμιευμένο και στον νου και στην καρδιά. Τέτοιο είναι και αυτό που ειπώθηκε μέσω της φωνής του Ψαλμωδού: «Στην καρδιά μου έκρυψα τα λόγιά σου, για να μην αμαρτήσω σε εσένα». Διότι έχει γραφτεί και στον τεσσαρακοστό όγδοο ψαλμό: «Ακούστε αυτά, όλα τα έθνη, δώστε προσοχή, όλοι οι κάτοικοι της οικουμένης». Επειδή το να ακούει κανείς απλώς, είναι κοινό σε όλους όσους έστω και μία φορά συλλαμβάνουν στο αυτί τους μια φωνή ή κάποιον άλλο κρότο. Το να ενωτίζεται όμως, σημαίνει, όπως είπα, το να εγκαθιδρύσει κανείς στον νου του κάτι από όσα έχουν θεσπιστεί. Φαίνεται λοιπόν πως ο προφητικός λόγος σε αυτά τα χωρία αναζητά εκείνους που έχουν ακούσει με μεγαλύτερη προθυμία, δηλαδή με μεγαλύτερη σύνεση, ώστε, για την ασφάλεια απέναντι στα μέλλοντα, να εξιστορούν τα όσα έχουν συμβεί στους παλαιούς.

Εάν βέβαια κάποιος επιθυμούσε να διατυπώσει και μια πιο ηθική ερμηνεία για αυτά, δεν θα απέκλινε από το πρέπον. Διότι, εάν παρατηρούσε κανείς μια ψυχή να καταδαγκώνεται από συχνά και αλλεπάλληλα πάθη, και τρόπον τινά να χάνει κάθε αρετή σιγά σιγά, προσθέτοντας το ένα πάθος στο άλλο εξαιτίας της ραθυμίας, πώς να μην είναι ακριβές να πει γι' αυτήν: «Ό,τι άφησε η κάμπια το κατέφαγε η ακρίδα, και ό,τι άφησε η ακρίδα το κατέφαγε ο βρούχος, και ό,τι άφησε ο βρούχος το κατέφαγε η ερυσίβη»; Διότι, όπως ακριβώς η ερυσίβη και τα άλλα κακά, έτσι καταστρέφουν τα αγαθά που υπάρχουν μέσα μας οι πονηρές και ακάθαρτες δυνάμεις, οι οποίες εισβάλλουν στον νου και έχουν συνηθίσει να τα καταβροχθίζουν με άπληστα δόντια. Καλή είναι λοιπόν η προφύλαξη. Και βεβαίως μας ωφελεί τα μέγιστα ο συγγραφέας των Παροιμιών λέγοντας: «Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος εγερθεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου, διότι η θεραπεία θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες».

Αυτό δε είναι αληθές, ακόμη και αν εννοηθεί για την ίδια την Εκκλησία του Χριστού. Διότι φροντίζει τους δικούς της προσκυνητές, και τους καθιστά ανώτερους από τους εχθρούς, δυνατούς και γενναιότατους, και γεμάτους από πνευματική ευρωστία, οι οποίοι γνωρίζουν και έχουν πιστέψει ότι ο Θεός βρίσκεται μέσα τους δια του Πνεύματος. Διότι κατοικεί στις καρδιές μας δια της πίστεως, και όπως λέει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, «Από αυτό γνωρίζουμε ότι είναι μέσα μας, από το Πνεύμα το οποίο μας έδωσε». Άγια δε, σύμφωνα με την αλήθεια, είναι οπωσδήποτε η νοητή Ιερουσαλήμ, δηλαδή η Εκκλησία, όπου βρίσκονται τα τάγματα των αγίων. Διότι δεν αποτελούν τόπο διάβασης αλλογενών· επειδή «όσοι ανήκουν στον Χριστό σταύρωσαν τη σάρκα μαζί με τα πάθη και τις επιθυμίες». Και θυμούνται τα λόγια κάποιου από τους σοφούς: «Εάν το πνεύμα εκείνου που εξουσιάζει στραφεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου, διότι η θεραπεία θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες».

Γνωρίζοντας δε ο Σολομών το πνεύμα που καταστρέφει τις μεγάλες ψυχές, έλεγε: «Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος εγερθεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου.»] <Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου.> (A f. 287 b, B f. 197 b, L f. 134.) Τίποτε δε δεν ελκύει τόσο πολύ το έλεος του Δεσπότη, όσο η ομολογία του σφάλματος· γι' αυτό και ο Δαβίδ ικετεύει να εκχυθεί όλο το έλεος επάνω του, ολόκληρη η πηγή των οικτιρμών.

Επομένως, σε κάθε ένα από τα κακά, αυτό που παρεκκλίνει υπερβολικά πέρα από κάθε λογική, και πέρα από τα συνηθισμένα και κοινώς αποδεκτά μέτρα, θα μπορούσε να ονομαστεί «άγρια ψώρα». «Λειχήνας» δε, επιπλέον, θα ονομαζόταν οποιοδήποτε πάθος, το οποίο διαρκώς εξαπλώνεται ευρέως και έχει ατελείωτη αύξηση προς το χειρότερο. Ο θείος νόμος, όμως, θέλει να περιορίζονται και να μειώνονται από εμάς τα πάθη που μας προσβάλλουν. Κάτι τέτοιο θα κατανοήσεις ακούγοντας: «Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος ανέβει επάνω σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου, διότι η θεραπεία θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες». Διότι τα πάθη που μένουν ανεξέλεγκτα, έρπουν πάντοτε προς το αισχρότερο· καταλαμβάνουν δε την καρδιά και τον νου, και οδηγούν σε παντελή όλεθρο. Πρέπει λοιπόν το φαύλο να ελέγχεται από εμάς, καθώς η νήψη που υπάρχει μέσα μας το περιστέλλει με τις αναβάσεις προς το καλύτερο και το καταργεί λίγο-λίγο. «Μόνορχι» επίσης, νομίζω, αποκαλεί τον μισό άνδρα, και εκείνον που κατά κάποιον τρόπο έχει ελαττώσει την πλήρη ανδροπρέπειά του. Διότι, λέει, «Ούτε πόρνοι ούτε μαλακοί πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού». Θηλυπρεπείς ονομάζει τέτοιους ανθρώπους, διότι, αν και έλαβαν την ανδρική φύση, διαψεύδουν την ανδροπρέπεια, γινόμενοι μαλθακοί και στον νου και στο σώμα, και υποχωρώντας με τη θέλησή τους προς το άνανδρο και το θηλυπρεπές.

Δεν είσαι όμως μόνο εσύ ο αυτουργός της πράξης· αλλά υπάρχει και κάποιος άλλος, ένας κάκιστος υποβολέας, ο διάβολος. Εκείνος βέβαια υποβάλλει τις σκέψεις, δεν επικρατεί όμως με τη βία σε όσους δεν τον υπακούουν. Γι' αυτό λέει ο Εκκλησιαστής: Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος εγερθεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου. Εάν κλείσεις την πόρτα σου, εφόσον βρίσκεται μακριά σου, δεν θα σε βλάψει. Εάν όμως δεχτείς απερίσκεπτα τη σκέψη της επιθυμίας, μέσω των λογισμών ρίχνει ρίζες μέσα σου, και αιχμαλωτίζει τη διάνοιά σου, και σε κατακρημνίζει σε βόθρο κακών. Αλλά ίσως λες: Είμαι πιστός, και η επιθυμία δεν με κυριεύει, έστω κι αν τη σκέπτομαι πιο συχνά.

Γ΄. Δεν είσαι όμως μόνο εσύ η αιτία αυτού, αλλά υπάρχει και άλλος υποβολέας και αρχηγός, ο διάβολος. Εκείνος υποβάλλει πειρασμούς σε όλους, αλλά δεν επικρατεί σε όσους δεν υπακούουν. Γι' αυτό λέει ο Εκκλησιαστής: Εάν το πνεύμα του άρχοντα σηκωθεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου. Κλείσε την πόρτα, απομάκρυνέ τον από κοντά σου, και δεν θα σε βλάψει. Εάν όμως δεχθείς τον σπόρο της επιθυμίας, αυτός αυξάνεται μέσω των λογισμών, βγάζει ρίζες, αιχμαλωτίζει τη διάνοιά σου και σε ρίχνει σε βόθρο κακών. Αλλά πολλές φορές λες: Είμαι πιστός, και δεν με νικά ο δαίμονας. Όμως, ακόμη και πέτρα έχει ραγίσει πολλές φορές από μια ρίζα που φύτρωσε εκεί. Μη δεχθείς τον σπόρο, επειδή διαρρηγνύει την πίστη. Πριν ανθίσει, βγάλε το κακό από τη ρίζα. Μην αμελήσεις από την αρχή, για να μην αναζητάς αργότερα πελέκια και φωτιά.

Δεν αφήνει κανένα τυχαίο κενό στα άγια σκεύη του, ώστε να μην βρει ο Εχθρός σημείο εισχώρησης για να κρυφτεί. Όπως είπε και κάποιος από τους σοφούς: εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος στραφεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου. Άκουσε, εσύ που μετανοείς, και πλησίασε τον Θεό με όλη σου την καρδιά. Άκουσε, εσύ που αμάρτησες, και Εκείνος θα σου ανταποδώσει ολόκληρη την ευσέβεια. Εσύ δοκιμάζεις στο χωνευτήρι τον εαυτό σου, εσύ τον εξετάζεις, εσύ τον μεταβάλλεις. Δεν θα υπάρξει κανένας άλλος για εσένα, τον οποίο θα υπηρετείς. Κανένας δεν αποτελεί δικαιολογία για εσένα, ώστε να μην είσαι ολοκληρωμένος. Εάν έχεις την ευσέβεια μόνο εξωτερικά, είσαι πλαστός. Αν έχεις κενά, αν έχεις κάποιο τυχαίο άδειο μέρος, δεν μπορείς να είσαι άγιο σκεύος. Ο κενός χώρος φανερώνει την ατέλεια. Η προσφορά θυσιάζει τα τέλεια: πρόβατο, λέει, αρσενικό, τέλειο, ενός έτους θα προσφέρεις στον Κύριο τον Θεό σου. Θα σου πω πώς γίνεται κάποιος τέλειος στη μετάνοια, ώστε, αφού ακούσεις και τον τρόπο, να μην έχεις καμία πρόφαση.

Διότι σε κανέναν άλλον δεν είναι δυνατόν να προσέχει ολόκληρο τον εαυτό του. Αυτήν, λοιπόν, τη φύλαξη τοποθέτησε ως επιστάτη και στην ψυχή και στο σώμα· διότι μέσω αυτής θα απαλλαγείς εύκολα και από τα σωματικά και από τα ψυχικά πονηρά πάθη. Γίνε, λοιπόν, προστάτης του εαυτού σου, επίστησε την προσοχή στον εαυτό σου, επισκέψου τον εαυτό σου, ή μάλλον να προΐστασαι και να επισκέπτεσαι και να εξετάζεις· διότι έτσι θα υποτάξεις στο Πνεύμα τη σάρκα που αφηνιάζει και «ποτέ δεν θα υπάρξει κρυφός λόγος στην καρδιά σου». «Εάν πνεύμα αυτού που εξουσιάζει», δηλαδή των πονηρών πνευμάτων και παθών, «ανέβει πάνω σου», λέει ο Εκκλησιαστής, «τον τόπο σου μην εγκαταλείψεις», δηλαδή να μην αφήσεις κανένα μέρος της ψυχής, ούτε μέλος του σώματος χωρίς επιστασία. Διότι έτσι θα παραμείνεις ανώτερος από τα πνεύματα που επηρεάζουν από κάτω, και «σε Εκείνον που εξετάζει καρδιές και νεφρούς», εφόσον εσύ ο ίδιος τα έχεις πρωτύτερα εξετάσει, θα παραστείς χωρίς να υποβληθείς σε εξέταση, με παρρησία. «Διότι, εάν κρίναμε μόνοι μας τους εαυτούς μας, δεν θα κρινόμασταν», λέει ο Παύλος. Και, έχοντας βιώσει εκείνο το μακάριο πάθος του Δαβίδ, θα πεις κι εσύ προς τον Θεό ότι «το σκοτάδι δεν θα είναι σκοτεινό για εσένα, και η νύχτα θα φωτιστεί σαν ημέρα για εμένα, διότι εσύ απέκτησες τους νεφρούς μου». «Όχι μόνο ολόκληρο το επιθυμητικό μέρος της ψυχής μου», λέει, «το έκανες δικό σου, αλλά και αν υπήρχε στο σώμα κάποιος σπινθήρας αυτής της επιθυμίας, επιστρέφοντας προς αυτήν που τον προκάλεσε, μέσω αυτής πέταξε ψηλά προς εσένα και από εσένα εξαρτάται και σε εσένα προσκολλάται».

Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος εγερθεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τον τόπο σου, διότι το ίαμα θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες. Αυτό σημαίνει το να μην εγκαταλείψεις: μην αδιαφορήσεις, εάν ο άρχοντας οργιστεί μαζί σου· διότι το να θέλεις να συμφιλιωθείς μαζί του *** Μην εγκαταλείψεις τον τόπο σου· δηλαδή, είτε φύγε είτε απομακρύνσου είτε μετήλθε κάθε τρόπο απολογίας· διότι αυτό θα θεραπεύσει τα αμαρτήματα.

Γι' αυτό ας νηστεύσουμε, αγαπητοί, για να επιτύχουμε τις πνευματικές δωρεές. Εκείνος που νηστεύει παιδαγωγεί και την ψυχή του προς την ευσέβεια, έχοντας την επιμέλεια της ψυχής ως εικόνα της σωματικής εγκράτειας, ώστε, όπως ακριβώς απέχει από τις τροφές που εισέρχονται εξωτερικά, έτσι να απέχει και από τους πονηρούς λογισμούς που αναδύονται στη διάνοια. Διότι, όπως λέγει, εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος εγερθεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου, διότι η θεραπεία θα καταπαύσει την αμαρτία. Όπως ακριβώς τώρα απέχεις από τις τροφές χωρίς να τις γεύεσαι, έτσι να απέχεις και από τα αμαρτήματα μεταστρεφόμενος. Νηστεύεις από το κρασί μην πίνοντάς το; Νήστευε και από την πονηρία, απέχοντας από αυτήν· διότι η κακία γνωρίζει να προκαλεί μεγαλύτερη μέθη στην ψυχή. Νηστεύεις από τα κρέατα μην αγγίζοντάς τα; Νήστευε και από την καταλαλιά, απέχοντας από αυτήν, ώστε μέσω αυτής να μη φας τα κρέατα των αδελφών, γευόμενος τις δικές τους σάρκες. Διότι αληθινή νηστεία είναι η αποχή από τα αμαρτήματα. Άκουσε τον Προφήτη που λέει: Δεν εξέλεξα εγώ τέτοια νηστεία, ούτε ημέρα για να ταπεινώνει ο άνθρωπος την ψυχή του.

Διότι κανείς δεν καλύπτει τα μάτια του, όταν λάμπει ο ήλιος. Κάθε Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη, και για τον λόγο αυτό συγγράφηκε από το Πνεύμα, ώστε, σαν σε ένα κοινό ιατρείο των ψυχών, όλοι οι άνθρωποι να επιλέγουμε ο καθένας το ίαμα για το δικό του πάθος· διότι, όπως λέει, «το ίαμα θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες»· και με μια λέξη, αποτελεί ένα κοινό ταμείο αγαθών διδαγμάτων, το οποίο εξευρίσκει το κατάλληλο για τον καθένα, ανάλογα με την επιμέλειά του.

ΙΗ΄. Και ο αδελφός είπε: «Έτσι είναι, Πάτερ· διότι από την αμέλειά μου πάντοτε παίρνουν αφορμές εναντίον μου οι δαίμονες. Αλλά σε παρακαλώ, Πάτερ, να μου πεις, πώς οφείλω να αποκτήσω τη νήψη». Και αποκρίθηκε ο Γέροντας: «Η παντελής αμεριμνία για τα γήινα και η συνεχής μελέτη της θείας Γραφής φέρνουν την ψυχή στον φόβο του Θεού· και ο φόβος του Θεού φέρνει τη νήψη. Και τότε η ψυχή αρχίζει να βλέπει τους δαίμονες που την πολεμούν μέσω των λογισμών και να αμύνεται. Για αυτούς έλεγε ο Δαβίδ: “Και το μάτι μου αντίκρισε τους εχθρούς μου”. Προς αυτήν την πάλη και ο κορυφαίος των Αποστόλων Πέτρος, παρακινώντας τους μαθητές, έλεγε: “Να έχετε νήψη, να γρηγορείτε, διότι ο αντίδικός σας διάβολος περιφέρεται σαν λιοντάρι που ωρύεται, ζητώντας ποιον να καταπιεί· σε αυτόν να αντισταθείτε, στερεοί στην πίστη”. Αλλά και ο Κύριος είπε: “Να γρηγορείτε και να προσεύχεστε, για να μην εισέλθετε σε πειρασμό”. Ο δε Εκκλησιαστής λέει: “Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος εγερθεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τον τόπο σου”. Τόπος δε του νου είναι η αρετή, η γνώση και ο φόβος του Θεού. Ο δε θαυμαστός Απόστολος, αγωνιζόμενος με μεγάλη νήψη και γενναιότητα, έλεγε: “Διότι, αν και πορευόμαστε εν σαρκί, δεν στρατευόμαστε κατά σάρκα”».

Δηλαδή, και εγώ ο ίδιος προέκρινα έναντι της πολυπληθούς ισχύος των βασιλικών στρατευμάτων τη σοφία που τα απέκρουσε και διέσωσε την πόλη, έστω και αν σε καιρό ησυχίας αυτή είχε καταφρονηθεί εξαιτίας της φτώχειας εκείνου που την κατείχε, χωρίς να αποδέχεται κανείς τα λόγια του. Διότι, όταν κατεπείγει η ανάγκη, τα λόγια των σοφών, που προφέρονται ήρεμα και με άνεση και επιτελούν τα ωφέλιμα, εισακούονται περισσότερο από τις μεγαλοφωνίες εκείνων που εξουσιάζουν με αφροσύνη, οι οποίες δεν εξαγγέλλουν τίποτε το χρήσιμο. Αλλά και από τα πολεμικά όπλα η σοφία είναι ανώτερη ως προς τη μεθοδική προστασία εκείνου που την κατέχει και την άμυνα απέναντι στους εχθρούς του· και ένας, επειδή δεν την κατέχει και αποτυγχάνει στο πρέπον, μαζί του καταστρέφει και πολλούς αγαθούς, όπως ακριβώς και οι μύγες που πνίγονται μέσα στο μύρο το γεμίζουν με πολλή δυσοσμία. Είναι λοιπόν πολυτιμότερο ένα μικρό μερίδιο σοφίας από την πολλή δόξα των αφρόνων. Διότι η ψυχή του σοφού τον οδηγεί προς κάθε τι καλό, ενώ του άφρονα προς κάθε τι κακό, επειδή, καθώς ο άφρονας διανύει αυτόν τον βίο, η ψυχή του θα στερείται κάθε καλού, διότι όλα όσα αυτός διαλογίζεται είναι γεμάτα από αφροσύνη. Εσύ όμως: 4. Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος αναβεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τον τόπο σου, διότι το ίαμα θα καταπαύσει μεγάλες αμαρτίες.

Από τα Ηθικά του αγίου Βασιλείου στον πρώτο ψαλμό: ώστε, σαν σε ένα κοινό ιατρείο των ψυχών για όλους τους ανθρώπους, να επιλέγει ο καθένας το ίαμα για το δικό του πάθος· διότι, λέγει, το ίαμα καταπαύει μεγάλες αμαρτίες. Για ποιον λόγο ο διδάσκαλος εδώ δεν ακολούθησε τη Γραφή; Διότι εκείνη απέδωσε το ίαμα ως το να εγκαταλείπει κανείς τον πονηρό λογισμό που εισήλθε και να μην τον αποδέχεται, ενώ αυτός χρησιμοποίησε τη λέξη με τη σημασία της θεραπείας.

Κάθε βάση τοποθετείται σε κάποιον συγκεκριμένο τόπο· και κανένας άλλος δεν είναι ο τόπος στηρίγματος της ψυχής παρά ο ίδιος ο Θεός, σύμφωνα με τα λόγια του σοφού Σολομώντα: «όταν εγερθεί εναντίον σου το πνεύμα του εξουσιάζοντος, μην εγκαταλείψεις τον τόπο σου», στον οποίο επιστρέφοντας η ψυχή μέσω της μεταμέλειας, κλείνοντας προφανώς τις αισθήσεις του σώματος, εγκαθιστά και πάλι σε αυτόν τις βάσεις της πιο σταθερά από ό,τι πριν, απ' όπου δεν θα κλονιστεί εις τον αιώνα, διότι Αυτός είναι μαζί της, σύμφωνα με τον θείο Δαβίδ που λέει τα εξής: «δεν θα κλονιστεί εις τον αιώνα εκείνος που κατοικεί στην Ιερουσαλήμ».

ΙΖ΄. Πτώση και λάκκος βορβόρου για όσους διανύουν τον μοναχικό βίο με απόλυτη αδιαφορία, γίνεται ο δαίμονας της πορνείας, ο οποίος κατακαίει τα μέλη τους με τη φλόγα και την επιθυμία της πορνείας, και τους παρέχει τρόπους για να εκτελούν το θέλημα της σάρκας, ακόμη και χωρίς τη σωματική επαφή με άλλον άνθρωπο. Για αυτά είναι αισχρό ακόμη και να μιλάει ή να τα σκέφτεται κανείς. Αυτοί, όπως έχει ειπωθεί, και τη σάρκα μολύνουν, και γεύονται τους καρπούς της αλμυρής ηδονής, και τα πρόσωπά τους γεμίζουν με σκοτάδι, και δικαίως στερούνται τα ανώτερα αγαθά. Για αυτούς, εφόσον το θελήσουν, θεραπεία θα αποτελέσει η θέρμη της μετάνοιας και η κατάνυξη των δακρύων που προέρχεται από αυτήν. Αυτή επιτυγχάνει την απομάκρυνση από το κακό, καθαρίζει την ψυχή από τους μολυσμούς και την καθιστά κληρονόμο του ελέους του Θεού. Αυτό υπονοώντας δικαιολογημένα και ο σοφός Σολομών είπε: «Η ίαση καταπαύει μεγάλες αμαρτίες».

Και γενικά, μπορεί να δει κανείς πολλή προθυμία και επιμέλεια αυτές τις άγιες ημέρες. Ο αληθινός υποτακτικός όμως, που ζει εν υπακοή, δεν αγωνίζεται μόνο σε κάποιον συγκεκριμένο χρόνο, αλλά διεξάγει πάντοτε τον ίδιο αγώνα. Ποιος είναι δε αυτός ο αγώνας; Το να μην πορεύεται σύμφωνα με το δικό του θέλημα, αλλά να ρυθμίζεται από τις οδηγίες εκείνου που τον καθοδηγεί. Αυτό είναι ανώτερο από κάθε άλλη άσκηση και φέρει διάδημα μαρτυρίου, πέρα από το ότι και για εσάς υπάρχει η αλλαγή των τροφών και η αύξηση των γονυκλισιών και ο πολλαπλασιασμός των ψαλμωδιών, σύμφωνα με την παράδοση που έχει οριστεί από την αρχή. Γι' αυτό παρακαλώ, ας υποδεχθούμε με χαρά το δώρο των νηστειών, χωρίς να έχουμε σκυθρωπό πρόσωπο, όπως διδασκόμαστε, αλλά ας τις διανύσουμε με ιλαρότητα καρδιάς ως άκακοι, χωρίς καταλαλιά, χωρίς οργή, χωρίς πονηριά, χωρίς φθόνο. Μάλλον, λοιπόν, ας είμαστε ειρηνικοί μεταξύ μας και αγαπητικοί, επιεικείς, εύπειθοι, γεμάτοι έλεος και αγαθούς καρπούς, διατηρώντας την κατάλληλη ησυχία, επειδή ο θόρυβος είναι βλαβερός στη συνοδία, και αρθρώνοντας τον πρέποντα λόγο, επειδή η άλογη ησυχία είναι ανωφελής. Πάνω από όλα, ας επιτηρούμε άγρυπνα τους λογισμούς μας, μη ανοίγοντας την πόρτα στα πάθη και μη δίνοντας τόπο στον διάβολο. «Εάν», λέει, «επιτεθεί εναντίον σου το πνεύμα του εξουσιάζοντος, να μη βρει τόπο σε εσένα»· συνεπώς, ο εχθρός έχει την εξουσία να υποβάλλει λογισμούς, όχι όμως και να εισέρχεται.