Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 11:5

Ονομάστηκε, λοιπόν, Εκκλησιαστής, διότι ο ίδιος συγκέντρωνε τους λαούς και τους κήρυττε τα του πνεύματος. Σε αυτό το βιβλίο φαίνεται να φιλοσοφεί περί της φυσικής θεωρίας. Επειδή, δηλαδή, οι μεν Αιγύπτιοι έπλαθαν φαντασιώσεις, οι δε Έλληνες επρόκειτο να μυθολογήσουν γύρω από αυτά· για τον λόγο αυτόν, εκείνος, κινούμενος από το Άγιο Πνεύμα, σταματά αυτούς που επιχειρούν να ερευνούν αυτά τα ζητήματα, λέγοντας: «Δεν θα μπορέσει ο άνθρωπος να ανακαλύψει το έργο που έχει δημιουργηθεί κάτω από τον ήλιο· όσο και αν μοχθήσει ο άνθρωπος για να το ερευνήσει, δεν θα το βρει». Ελέγχει δε και την αντίληψη των Αιγυπτίων περί της γενεθλιαλογίας, λέγοντας: «Εκείνος που παρατηρεί τον άνεμο δεν πρόκειται να σπείρει, και εκείνος που κοιτάζει τα σύννεφα δεν πρόκειται να θερίσει, διότι κανείς δεν γνωρίζει ποια είναι η οδός του πνεύματος. Όπως τα οστά στην κοιλιά της εγκύου, έτσι δεν θα γνωρίσεις τα έργα του Θεού, ο οποίος τα δημιουργεί όλα». Έπειτα, εξετάζοντας τη θεωρία του καθενός, κατανόησε ότι είναι μάταιο να ερευνά κανείς τέτοια ζητήματα, και ότι αυτά προξενούν μόνο μόχθο. Διότι ο σοφός και δίκαιος άνθρωπος δεν διαμορφώνεται από τη γνώση τέτοιων πραγμάτων, αλλά από τον πρακτικό βίο. Λέει χαρακτηριστικά: «Και όσα και αν πει ο σοφός ότι γνωρίζει, δεν θα μπορέσει να τα ανακαλύψει. Διότι όλο αυτό το έβαλα στην καρδιά μου, και η ψυχή μου το είδε όλο, ότι οι δίκαιοι και οι σοφοί, καθώς και τα έργα τους, βρίσκονται στο χέρι του Θεού».

Έτσι και αυτός που ομολογεί μεν τον Πατέρα και αποδέχεται τον Υιό, αλλά αθετεί τη μεγαλωσύνη του Πνεύματος, έχει αρνηθεί την πίστη, είναι χειρότερος από άπιστο και διαψεύδει την προσωνυμία του Χριστιανού. Ο απόστολος παραγγέλλει να είναι άρτιος ο άνθρωπος του Θεού. Άρτιο δε, ως προς τον κοινό άνθρωπο, θα ήταν εκείνο που είναι από κάθε άποψη ολοκληρωμένο σύμφωνα με τη φύση του· διότι πρέπει να είναι λογικός, δεκτικός νου και γνώσης, να μετέχει στη ζωή, να έχει όρθιο σχήμα, να έχει την ικανότητα να γελά, να έχει πλατιά νύχια· εάν όμως κάποιος τον ονομάζει μεν άνθρωπο, αλλά δεν μπορεί να επιδείξει σε αυτόν τα προαναφερθέντα γνωρίσματα της φύσης, μάταια τον τίμησε με αυτήν την προσαγόρευση. Έτσι και ο Χριστιανός χαρακτηρίζεται από την πίστη στον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα· αυτή είναι η μορφή εκείνου που έχει διαμορφωθεί σύμφωνα με το μυστήριο της αλήθειας. Εάν όμως συμβεί η μορφή να έχει διατεθεί διαφορετικά, δεν πρόκειται να αναγνωρίσω τη φύση του άμορφου· αποτελεί σύγχυση του χαρακτήρα, αλλοτρίωση της φυσικής μορφής και παραλλαγή των αναγνωριστικών σημείων της ανθρωπότητας, όταν δεν συμπαραληφθεί στην πίστη το Άγιο Πνεύμα. Διότι αληθεύει ο λόγος του Εκκλησιαστή: ότι αυτός δεν είναι ζωντανός άνθρωπος, αλλά «οστά», καθώς λέγει εκείνος, «μέσα στην κοιλιά της κυοφορούσας». Διότι πώς θα ομολογήσει τον Χριστό εκείνος που δεν κατανοεί, μαζί με τον χρισθέντα, και το χρίσμα; «Αυτόν έχρισε», λέγει, «ο Θεός με Άγιο Πνεύμα».

Νομίζω όμως ότι πρέπει να αφήσω κατά μέρος τα πρώτα και πιο μακρινά αίτια της νόσου. Το πιο άμεσο από όλα, το οποίο διαφαίνεται και στα λόγια του ασθενούντος, είναι το πράγμα και το όνομα της υπέρτερής μας αλήθειας, που είναι όντως ικανό να παρασύρει έναν φιλομαθή άνδρα και να γεννήσει μια ανέφικτη επιθυμία στις ψυχές που διάκεινται με λαιμαργία προς τη γνώση· διότι αυτή ενστάλαξε εξαρχής και στον Αδάμ τον έρωτα της ισοθεΐας. Διότι και αυτός ο φιλόσοφος θεώρησε ότι τούτο είναι σωτήριο και ότι χωρίς αυτό δεν υφίσταται τελειότητα: το να εναρμονιστεί, σε μια μόνιμη ένωση, το γνωστικό μέρος της ψυχής με την αλήθεια που διαπερνά όλα τα κτίσματα του Θεού. Βλέποντας δε ότι αυτό δεν αποκτάται πλήρως από τα θεία λόγια και εντάλματα, έστρεψε το βλέμμα του προς τους Έλληνες που φαίνονταν ότι είχαν ανακαλύψει τους λόγους της κτίσης, και σεβάστηκε τα διδάγματά τους ως τελειοποιητικά της ψυχής. Διότι δεν κατάλαβε ότι αυτό κατά τον παρόντα αιώνα είναι ανώφελο και αδύνατο για την ψυχή· «Όπως δηλαδή τα οστά στην κοιλιά της εγκύου», λέει ο Σολομών, «έτσι δεν θα γνωρίσεις τα δημιουργήματα του Θεού, όλα όσα θα ποιήσει». Αλλά εκείνα μεν που θα δημιουργήσει δεν θα τα γνωρίσεις, ενώ εκείνα που έχει ήδη δημιουργήσει θα τα γνωρίσεις; Και όμως ο ίδιος λέει: «Δεν θα μπορέσει ο άνθρωπος να βρει το έργο που έχει φτιαχτεί κάτω από τον ήλιο, όσο κι αν μοχθήσει να το αναζητήσει, και ακόμη κι αν ο σοφός πει ότι το γνωρίζει, δεν θα μπορέσει να το βρει».

Διότι, όπως δεν γνωρίζεις πώς σχηματίζονται τα οστά της εγκυμονούσας, έτσι δεν θα γνωρίσεις τα έργα του Θεού, όλα όσα πρόκειται να πράξει στο σύμπαν. Το πρωί σπείρε τον σπόρο σου, και το βράδυ ας μην αδρανήσει το χέρι σου, διότι δεν γνωρίζεις ποιο από τα δύο θα ευδοκιμήσει, αυτό ή εκείνο. Δηλαδή, να σπέρνεις και πρώιμα και όψιμα, μην αμελείς. Κάθε καιρός ας είναι για εσένα κατάλληλος χρόνος· διότι, εάν αποτύχεις στον έναν, δεν θα αποτύχεις στον άλλον. Παραγγέλλει να παρέχουμε πολλές αφορμές σε όσους επιθυμούν να σωθούν και να ευδοκιμήσουν.

Δηλαδή, όταν τα σύννεφα γεμίσουν με βροχή, ποτίζουν τη διψασμένη γη· και αν ένα δέντρο πέσει προς τον νότο ή προς τον βορρά, στον τόπο όπου έπεσε, εκεί και θα βρεθεί. Σε διδάσκει, λοιπόν, ο Θεός μέσω της φύσης αυτών των πραγμάτων, ώστε όταν έχεις σε αφθονία τα αναγκαία, να τα μεταδίδεις σε όσους έχουν ανάγκη, και ότι σε όποια κατάσταση σε βρει το τέλος —είτε στο όρος της αρετής, το οποίο θερμαίνεται από το Πανάγιο Πνεύμα και προφυλάσσεται από τις κακίες της έλλειψης και της υπερβολής, είτε στον κρημνώδη και βαραθρώδη τόπο της απώλειας, ο οποίος δεν επιβλέπεται από τον Κύριο και χειμάζεται από το πνεύμα της πονηρίας μέσω των παθών της κακίας— σε αυτήν ακριβώς θα βρεθείς όταν κριθείς. Και από εκεί, είτε θα συναρμολογηθείς μέσω της αρχιτεκτονικής του Πνεύματος στην εκκλησία εκείνων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς, όπου κατοικεί ο Θεός, είτε θα παραπεμφθείς στο πυρ της γέεννας, αφού δεν βρέθηκες άξιος για τίποτε άλλο παρά μόνο για ένα τέτοιο πυρ. Επιπλέον, πρόσεξε ότι: Εκείνος που παρατηρεί τον άνεμο δεν θα σπείρει, και εκείνος που κοιτάζει τα σύννεφα δεν θα θερίσει, καθώς δεν υπάρχει κανείς που να γνωρίζει ποια είναι η οδός του πνεύματος. Όπως τα οστά στην κοιλιά της εγκύου, έτσι δεν πρόκειται να γνωρίσεις τα έργα του Θεού, όλα όσα θα πράξει στο σύμπαν.

Διότι ο Ησαΐας αναφωνεί λέγοντας: «Από τον φόβο σου, Κύριε, συλλάβαμε στη γαστέρα, νιώσαμε ωδίνες και γεννήσαμε πνεύμα σωτηρίας, το οποίο κυοφορήσαμε πάνω στη γη». Είναι γραμμένο πάλι στον Εκκλησιαστή: ότι «όπως τα οστά στη γαστέρα της εγκύου», έτσι είναι και «η οδός του πνεύματος». Διότι, όπως ακριβώς αυτή η αγία Παρθένος τον κυοφόρησε κατά σάρκα, έτσι και εκείνοι που έλαβαν τη χάρη του Αγίου Πνεύματος τον κυοφορούν στην καρδιά τους, σύμφωνα με τον λόγο του αποστόλου που λέει: για να «κατοικήσει ο Χριστός (στον εσωτερικό άνθρωπο) διά της πίστεως στις καρδιές σας», «όντας ριζωμένοι και τεθεμελιωμένοι στην αγάπη», «ώστε» να δυνηθείτε να παρασταθείτε «μαζί με όλους τους αγίους», και πάλι: «Έχουμε δε τον θησαυρό αυτόν σε πήλινα σκεύη, ώστε η υπερβολή της δυνάμεως να είναι του Θεού και να μην προέρχεται από εμάς».

Διότι, αν φορώντας «την εικόνα του χοϊκού» αισθανόμασταν την ενέργεια των πονηρών και αισχρών και ρυπαρών λογισμών, πόσο μάλλον πρέπει εμείς, αφού φορέσαμε «την εικόνα του επουρανίου», να αισθανόμαστε την ενέργεια του Αγίου και Προσκυνητού Πνεύματος. Ας γνωρίζει, λοιπόν, η φρόνιμη παρθένος, ότι έτσι οφείλει να έχει μέσα της τον Χριστό όπως ακριβώς και η Μαρία, και όπως εκείνη στην κοιλιά της, εσύ στην καρδιά σου, και τότε θα μπορέσεις με σύνεση να ψάλλεις και να λες: «Από τον φόβο σου, Κύριε, συλλάβαμε στη γαστέρα και κοιλοπονήσαμε και γεννήσαμε πνεύμα σωτηρίας». Έτσι και ο Εκκλησιαστής έχει πει: ότι «όπως τα οστά της εγκύου» έτσι είναι «η οδός του πνεύματος».