Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 12:13

Αυτός δε ο φιλάνθρωπος Θεός μας θα μας χαρίσει τον φόβο Του· διότι λέγει: Τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές Του να φυλάττεις, διότι αυτό είναι ο κάθε άνθρωπος.

Αυτός ο μακάριος είπε κάποτε σε έναν αδελφό: «Ένας αδελφός θέλει», λέει, «να εισέλθει στη βαθύτερη έρημο για να αναζητήσει διορατικούς άνδρες. Συμβούλευσέ με, λοιπόν, για τον Κύριο: να πάω μαζί του ή όχι;» Ο αδελφός όμως, γνωρίζοντας ότι είναι πνευματικός εργάτης, του είπε: «Είναι προτιμότερο να ησυχάζεις και μέσα στην ησυχία να αναζητάς την τελειότητα· διότι το να ρωτάς για μικρά και ασταθή πράγματα, και για τον λόγο αυτό να περιφέρεσαι στην έρημο, δεν είναι αναγκαίο». Και ο μακάριος ρώτησε: «Τι είναι τελειότητα; Και ποια είναι τα μικρά και ασταθή πράγματα;» Ο αδελφός τού απάντησε: «Τελειότητα είναι το τέλος κάθε λόγου και κάθε πράξης· διότι είναι γραμμένο: "Το τέλος του λόγου, άκουγέ το όλο: Να φοβάσαι τον Θεό και να τηρείς τις εντολές του". Τα όσα δε συμβαίνουν στον καθένα μας σε τούτον τον αιώνα, είτε λυπηρά είναι είτε καλά, έχουν ένα τέλος· γι' αυτό και καταργούνται από τον χρόνο· ενώ τα όσα ακολουθούν μετά την έξοδο από τη ζωή, είναι αθάνατα. Ας έχουμε, λοιπόν, κατά νου την ημέρα της κρίσεως, ώστε το φρόνημά μας να είναι τέλειο εν Κυρίω».

Να φοβάσαι τον Θεό, και ο φόβος Του θα σε διαφυλάξει. Τήρησε τις εντολές Του, και οι εντολές Του θα σε καθοδηγήσουν. Η αυθάδεια όμως, ή η μοχθηρία, ή η βασκανία, ή η υπερηφάνεια και τα παρόμοια με αυτά, ας μην βρίσκουν κατάλυμα στην καρδιά σου· ούτε η λαιμαργία, ή η αισχρότητα, ή η μωρολογία, ή η χυδαιότητα, τα οποία δεν αρμόζουν. Διότι καθένας που πορεύεται μέσα σε αυτά, έχει αποπλανηθεί από την οδό της αλήθειας, συντρίβοντας τον εαυτό του στα αδιέξοδα. Εκείνος όμως που πορεύεται στην ευθεία οδό, θα οδηγήσει τον εαυτό του στην αιώνια μονή.

ΙΔ΄. Διότι σε τι άραγε θα μας λυπήσουν, ακόμη κι αν μεταχειριστούν κάθε μέσο; Ας δούμε ποιες αδικίες μπορεί να υποστεί ένας άνθρωπος από ανθρώπους. Θα με αποκαλέσουν απαίδευτο; Μία σοφία γνωρίζω, το να φοβάται κανείς τον Θεό (Διότι αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου· και το συμπέρασμα του λόγου, άκουσέ το ολόκληρο: τον Θεό να φοβάσαι. Αυτά λέει ο σοφότατος Σολομών). Ας με αποδείξουν λοιπόν ότι στερούμαι αυτού του φόβου του Θεού, και ας νικήσουν· ως προς την άλλη σοφία, ένα μέρος της το προσπέρασα, ενώ το άλλο εύχομαι και ελπίζω να το αποκτήσω, έχοντας εμπιστοσύνη στο Πνεύμα. Θα με κατηγορήσουν για τη φτώχεια μου, η οποία αποτελεί την περιουσία μου; Μακάρι να απεκδυόμουν και αυτά τα κουρέλια, ώστε να διατρέξω γυμνός τα αγκάθια της ζωής· μακάρι να απέβαλλα και αυτόν τον βαρύ χιτώνα το συντομότερο δυνατό, ώστε να λάβω έναν ελαφρύτερο.

«Ματαιότης ματαιοτήτων τα πάντα, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση του πνεύματος, είτε πρόκειται δηλαδή για κάποια άλογη ορμή της ψυχής, είτε για περισπασμό του ανθρώπου, ο οποίος έχει καταδικαστεί σε αυτό, ίσως εξαιτίας της αρχαίας πτώσης· κατά τα άλλα, "ως κατάληξη του λόγου", λέγει, "άκουσε το παν: τον Θεό να φοβάσαι". Εδώ σταματά η απορία· και αυτό είναι το μόνο σου κέρδος από την επίγεια ζωή, το να οδηγηθείς μέσα από την ταραχή των ορατών και σαλευομένων πραγμάτων προς τα σταθερά και ακίνητα.»

Αλλά υπάρχουν εκείνοι που διατήρησαν το ιερό αξίωμα ή, αφού αυτό ανατράπηκε, το επανέφεραν, και υποτάσσοντας το παθητικό μέρος της άλογης ψυχής, απένειμαν σε καθεμία από τις δυνάμεις της αυτό που έπρεπε, και από τις ορμές που πηγάζουν από αυτήν, άλλες τις έκαναν συνετές, άλλες σώφρονες και άλλες τις εξημέρωσαν. Όμως αυτό βέβαια δεν έγινε χωρίς τη βοήθεια και τη χάρη του Θεού. Αυτή δε δίνεται στους ταπεινόφρονες, όπως έχει αποδειχθεί πολλές φορές και όπως διδαχθήκαμε σήμερα από τη θαυμαστή Χαναναία. Επομένως, μόνο οι ταπεινοί είναι ανώτεροι από τα άλογα ζώα και πραγματικά άνθρωποι, ενώ όσοι δεν είναι τέτοιοι, δεν είναι άνθρωποι, ή είναι και χειρότεροι από τα άλογα ζώα ως προς το φρόνημα, έστω κι αν κατά τη φύση είναι άνθρωποι. Γι' αυτό και ο Σολομών, αφού εξέτασε όλα τα πράγματα του βίου και τα προσπέρασε ως μηδαμινά, καταλήγει: «να φοβάσαι τον Θεό», που είναι το ίδιο με το να λέει, να είσαι ταπεινωμένος ενώπιόν Του, «και να τηρείς τις εντολές Του, διότι αυτό είναι κάθε άνθρωπος».

Αλλά ούτε και η γνώση που αποκτούμε από τα θεία λόγια, αν και υπολείπεται πάρα πολύ από τη σοφία εκείνων που τα συνέγραψαν, θα μπορούσε να είναι ίδια με τη γνώση που παρέχεται από τη θύραθεν παιδεία. Γι' αυτό και σχετικά με τη δημιουργία και τη σύσταση, τη φθορά και τη μεταβολή, καθώς και για την αξία που αρμόζει στο καθένα από τα όντα και για σχεδόν όλα τα άλλα ενδιάμεσα θέματα, βρισκόμαστε σε πλήρη αντίθεση προς την έξω σοφία. Και το μεγαλύτερο μέρος της θείας σοφίας σε αυτό αποβλέπει, στο να γνωρίσουμε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και τέλειο και ευάρεστο, τη στιγμή που τα μαθήματα της θύραθεν φιλοσοφίας απέχουν τόσο πολύ από το να το αναζητήσουν, όσο απέχουν οι χοίροι, που από τη φύση τους σκύβουν πάντοτε προς τη γη, από το να γνωρίζουν την αρμονική διάταξη των αστέρων. Εκείνος όμως που αναζητά το θείο θέλημα και έχει γνωρίσει για το καθένα από τα όντα για ποιον σκοπό παρήχθη από τον δημιουργό των πάντων, και που τα χρησιμοποιεί σύμφωνα με αυτήν ακριβώς τη θεία βούληση, αυτός είναι που γνωρίζει τους αιτιώδεις λόγους των όντων, αυτός είναι που έχει την αληθινή γνώση των όντων, αυτός είναι ο αληθινός φιλόσοφος και τέλειος άνθρωπος, σύμφωνα με το ρητό του Σολομώντα: «Τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να τηρείς, διότι αυτό είναι ολόκληρος ο άνθρωπος».

ΣΤ΄. Γι' αυτό ντρέπομαι, διότι μεταξύ των ανόητων Εθνικών υπάρχουν κάποιοι που φιλοσοφούν γι' αυτά τα θέματα, έστω κι αν όχι με έργα, αλλά τουλάχιστον με τη διάθεσή τους, γνωρίζοντας το εφήμερο των παρόντων· μεταξύ μας, όμως, μερικοί ούτε αυτά δεν γνωρίζουν, αλλά έχουν διεφθαρμένη ακόμη και την ίδια τους την κρίση, και μάλιστα τη στιγμή που η Γραφή συνεχώς μας τα επαναλαμβάνει και λέει: Εξουθενώνεται ενώπιόν του ο πονηρευόμενος, δοξάζει όμως εκείνους που φοβούνται τον Κύριο. Ο φόβος του Κυρίου υπερβαίνει τα πάντα. Τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να τηρείς, διότι αυτό είναι το χρέος κάθε ανθρώπου. Μη ζηλεύεις τους πονηρούς· μη φοβάσαι όταν πλουτίσει ένας άνθρωπος. Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν άνθος χορταριού.

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΣΤΟΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗ Πολλοί μεν από τους πιο συνετούς απορούν σχετικά με αυτό το βιβλίο, ενώ οι πιο επιπόλαιοι το περιγελούν. Για να θεραπεύσουμε, λοιπόν, τα πάθη και των δύο, ελάτε να το εξετάσουμε ξεκινώντας από το τέλος του. Ως κατακλείδα του λόγου άκουσε το παν: τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να τηρείς, διότι αυτός είναι ο προορισμός κάθε ανθρώπου· διότι κάθε πράξη θα τη φέρει ο Θεός σε κρίση, μαζί με κάθε τι που είναι κρυφό, είτε είναι αγαθό είτε είναι κακό. Αυτό ακριβώς λέει και ο Χριστός: «θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Κάνει λόγο, επομένως, και για έργο και για Θεό. Τι χρειάζονται τα πολλά λόγια; Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά, έστω κι αν δεν κατανοούμε ορισμένα από τα νοήματα που περιέχονται, ας μην κατακρίνουμε τα λόγια· διότι εκείνα ίσως κρύβουν κάποια μεγάλη και ισχυρή έννοια. Επειδή το βιβλίο είναι πράγματι υψηλό, βαθύτατα ηθικό, αρμονικότατο και γεμάτο από πολλή φιλοσοφία για τα ζητήματα του βίου. Γι' αυτό σας παρακαλώ να δώσετε προσοχή.

Δίκαιος· και αυτό επίσης. Αληθινός· και αυτό. Θεοσεβής· και αυτό. Απεχόμενος από κάθε πονηρό πράγμα· και αυτό. Από κάθε, λέει, και όχι απλώς· από το ένα μεν, από το άλλο δε όχι. Πού είναι αυτοί που λένε ότι η φύση ρέπει περισσότερο προς το κακό; Ποιος φόβος, ποια δικαστήρια, ποιοι νόμοι τον έκαναν τέτοιον; Επειδή δηλαδή ειπώθηκε: «δεν υπάρχει δίκαιος που θα πράξει το αγαθό και δεν θα αμαρτήσει», για τον λόγο αυτό λέει: άμεμπτος. Δεν είπε: αναμάρτητος, αλλά άμεμπτος. Όχι μόνο δεν έπραττε εκείνα που ενέχουν αμαρτία, αλλά ούτε καν εκείνα που επιφέρουν μομφή και κατάκριση· και θα τον ακούσεις αργότερα να λέει. Διότι, όταν διηγείται την αρετή του, να θυμάσαι αυτά τα λόγια. Επειδή και αυτό αποτελεί γνώρισμα της συνέσεώς του· διότι δεν διηγείται την αρετή του, παρά μόνο όταν βρεθεί σε ανάγκη, όπως ακριβώς έλεγε ο Παύλος: «Έγινα άφρων καυχώμενος, εσείς με εξαναγκάσατε». Γιατί άμεμπτος; Επειδή είναι δίκαιος. Αληθινός· διότι υπάρχουν άνθρωποι ψευδείς. Αληθινός όχι μόνο στα λόγια, αλλά και στα έργα, δηλαδή άνθρωπος αληθινός. «Τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να φυλάττεις, διότι αυτό είναι ολόκληρος ο άνθρωπος». Όπως ακριβώς οι ανδριάντες είναι ψευδείς άνθρωποι, έτσι και αυτοί είναι ψευδείς άνθρωποι. Αν δηλαδή αυτό είναι ολόκληρος ο άνθρωπος, το να φοβάται τον Θεό, εκείνος που δεν φοβάται τον Θεό δεν είναι άνθρωπος, αλλά ψευδής άνθρωπος. Είχε την επιθυμία του στραμμένη προς τα αληθινά πράγματα. Γι' αυτόν τον λόγο τον αποκαλεί θεοσεβή, αληθινό.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Εκκλησιαστής, ανακεφαλαιώνοντας στο τέλος όλες τις εντολές γύρω από τον φόβο του Θεού, λέει: «Άκουσε το συμπέρασμα όλου του λόγου: τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να τηρείς, διότι αυτό είναι ο κάθε άνθρωπος». Κάποιος άλλος δε, προφητεύοντας στην Ιερουσαλήμ, επειδή δεν έβλεπε κανέναν να τον ακούει, λέει: «Ήλθα, και δεν υπήρχε άνθρωπος· κάλεσα, και δεν υπήρχε κανείς για να υπακούσει». Αλλά και εμείς, σύμφωνα με την κοινή συνήθεια, όταν στέλνουμε τον υπηρέτη ή τον υιό μας για να εκτελέσει κάποια εργασία, συνηθίζουμε να του λέμε: «καταπιάσου με το έργο σαν άνθρωπος», δηλαδή τήρησε την ανθρώπινη ιδιότητα, ως συνετός, ως έλλογος, έτσι να σκεφτείς, έτσι να πράξεις, και μέσα από την ενέργειά σου απόδειξε ότι είσαι πραγματικά άνθρωπος.

Αυτό λοιπόν ας πράξουμε, και ας εξετάσουμε τα ονόματα αυτής της μεγάλης δωρεάς. Διότι, όπως ακριβώς το μέγεθος ενός αξιώματος, όταν αγνοείται, κάνει αυτούς που τιμώνται πιο ράθυμους, έτσι, όταν γίνεται γνωστό, τους κάνει ευγνώμονες και τους καθιστά πιο επιμελείς. Εξάλλου, θα ήταν αισχρό και καταγέλαστο, ενώ απολαμβάνουμε τόση δόξα και τιμή από τον Θεό, να μην γνωρίζουμε ούτε καν τι άραγε θέλουν να υποδείξουν τα ονόματά της. Και τι να πω για τη δωρεά αυτή; Διότι, αν σκεφθείς το κοινό όνομα του γένους μας, θα λάβεις τη μέγιστη διδασκαλία και προτροπή προς την αρετή. Επειδή εμείς δεν ορίζουμε το όνομα «άνθρωπος» σύμφωνα με τους έξω [τους θύραθεν φιλοσόφους], αλλά όπως όρισε η θεία Γραφή. Διότι άνθρωπος δεν είναι απλώς αυτός που έχει χέρια και πόδια ανθρώπου, ούτε αυτός που είναι μόνο λογικός, αλλά εκείνος που ασκεί την ευσέβεια και την αρετή με παρρησία. Άκουσε λοιπόν τι λέει για τον Ιώβ· διότι, αφού ανέφερε ότι «Στη χώρα της Αυσιτίδος υπήρχε κάποιος άνθρωπος», δεν τον περιγράφει με αυτούς τους ορισμούς που χρησιμοποιούν οι έξω, ούτε λέει τούτο, ότι δηλαδή είχε δύο πόδια και πλατιά νύχια, αλλά συγκεντρώνοντας τα γνωρίσματα της ευσέβειας εκείνου, έλεγε: «Δίκαιος, αληθινός, θεοσεβής, που απείχε από κάθε πονηρή πράξη», δείχνοντας ότι αυτό ακριβώς είναι ο άνθρωπος. Όπως άλλωστε λέει και κάποιος άλλος: «Τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να τηρείς, διότι αυτό είναι ο κάθε άνθρωπος».

Διότι, «εάν παραδώσω το σώμα μου», λέει, «για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι». Και αλλού πάλι, φανερώνοντας ότι είναι ανώτερη από όλα και αποτελεί την κορυφή των αγαθών, έλεγε: «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν· είτε γλώσσες, θα πάψουν· είτε γνώση, θα καταργηθεί· μένουν δε η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από όλα είναι η αγάπη». Αλλά βέβαια, ο λόγος περί της αγάπης δεν έφερε ενώπιόν μας ένα τυχαίο ζήτημα. Διότι το να καταργηθεί η προφητεία και να πάψουν οι γλώσσες, δεν αποτελεί καμία δυσκολία· επειδή τα χαρίσματα αυτά, αφού μας προσέφεραν τη χρησιμότητά τους την κατάλληλη στιγμή, ακόμη και αν πάψουν δεν θα μπορέσουν να βλάψουν καθόλου το κήρυγμα της πίστεως. Ιδού, άλλωστε, τώρα δεν υπάρχει προφητεία, ούτε χάρισμα γλωσσών, και ο λόγος της ευσέβειας δεν εμποδίστηκε καθόλου. Το να πάψει όμως η γνώση, αυτό αποτελεί το ζητούμενο. Διότι αφού είπε: «Είτε προφητείες, θα καταργηθούν, είτε γλώσσες, θα πάψουν», πρόσθεσε: «Είτε γνώση, θα καταργηθεί». Εάν λοιπόν η γνώση πρόκειται να πάψει, τα πράγματα δεν θα εξελιχθούν για εμάς προς το καλύτερο, αλλά προς το χειρότερο· διότι χωρίς αυτήν θα απολέσουμε εντελώς και την ίδια την ανθρώπινη ιδιότητά μας. «Τον Θεό να φοβάσαι», λέει, «και τις εντολές Του να τηρείς, επειδή αυτό είναι ο κάθε άνθρωπος».

«Με τον φόβο του Κυρίου ο καθένας απομακρύνεται από τα κακά.» «Ο Κύριος υπερασπίζεται όσους Τον ευλαβούνται.» «Να φοβάσαι τον Θεό και να απομακρύνεσαι από κάθε κακό· τότε θα υπάρξει ίαση στο σώμα σου και φροντίδα στα οστά σου.» «Στον φόβο του Κυρίου υπάρχει ελπίδα δύναμης.» «Ως κατακλείδα του λόγου, άκου τα πάντα: τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές Του να τηρείς.» «Θα ανατείλει σε εμάς που φοβόμαστε το όνομά Μου ο ήλιος της δικαιοσύνης, και στις φτερούγες του θα υπάρχει ίαση.» «Ο Κύριος βρίσκεται στον άγιο ναό Του, ας αισθάνεται ευλάβεια απέναντί Του όλη η γη.» «Ο φόβος του Κυρίου είναι δόξα και καύχημα. Ο φόβος του Κυρίου θα τέρψει την καρδιά και θα δώσει ευφροσύνη, χαρά και μακροημέρευση. Σε αυτόν που φοβάται τον Κύριο, όλα θα αποβούν σε καλό στο τέλος. Αρχή της σοφίας είναι το να φοβάται κανείς τον Κύριο, και στέφανος της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Ρίζα της σοφίας είναι το να φοβάται κανείς τον Κύριο, και τα κλαδιά της είναι η μακροημέρευση.»

Και θα σε καταστήσει ο Κύριος κεφαλή και όχι ουρά, και θα δώσει τη βροχή στη γη σου στην κατάλληλη εποχή.» «Είπε ο Σαμουήλ: Μήπως είναι αρεστά στον Κύριο τα ολοκαυτώματα και οι θυσίες, όσο το να υπακούει κανείς στη φωνή του Κυρίου; Ιδού, η υπακοή είναι ανώτερη από τη θυσία.» «Η υπακοή σου με αύξησε χαρίζοντάς μου ευρυχωρία.» «Τις οδούς του φύλαξα, και δεν θα παρεκκλίνω από τις εντολές του, για να μην πεθάνω.» «Εάν ακούσουν και υπηρετήσουν, θα ολοκληρώσουν τις ημέρες τους μέσα σε αγαθά, και τα έτη τους μέσα σε ευπρέπεια.» «Η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής, φωτίζοντας τους οφθαλμούς.» «Η δικαιοσύνη του θα είναι επί τους υιούς των υιών σε όσους φυλάσσουν τη διαθήκη του.» «Μακάρι να κατευθύνονταν οι οδοί μου στο να φυλάξω (τις εντολές).» «Ο νόμος σου είναι αλήθεια.» «Όλοι οι λόγοι του Κυρίου είναι δοκιμασμένοι στο πυρ. Και υπερασπίζεται όσους τον ευλαβούνται.» «Τέλος του λόγου, άκουσε το παν: τον Θεό να φοβάσαι, και τις εντολές του να φυλάσσεις.» «Το πρόσταγμα του Κυρίου είναι πηγή ζωής.» «Εκείνοι που αγαπούν τον νόμο, θα περιβάλουν τον εαυτό τους με τείχος.» «Τάδε λέγει ο Κύριος: Εάν πορεύεσαι στις οδούς μου, και τηρείς τα προστάγματά μου, εσύ θα κρίνεις τον οίκο μου.» «Ακούστε με, και θα φάτε αγαθά, και ας εντρυφήσει στα αγαθά η ψυχή σας.» «Είναι προτιμότερος αυτός που υστερεί σε σύνεση αλλά έχει φόβο Θεού, παρά εκείνος που περισσεύει σε φρόνηση και παραβαίνει τον νόμο.» «Τίποτα δεν είναι πιο γλυκό από το να προσέχει κανείς στις εντολές του Κυρίου.» «Εκείνος που αναζητά τον νόμο, θα χορτάσει από αυτόν.» «

Δηλαδή, εσύ που υπακούοντας στις προτροπές μου υιοθετείσαι ως πνευματικό μου τέκνο, εφόσον έχεις ως θεόγραφα βιβλία τη φύση των πάντων και τη θεόπνευστη Γραφή, να απέχεις από το να συντάσσεις, πέρα από αυτά, άλλα πολυσχιδή βιβλία, διότι σε τέτοιου είδους έργα η αλήθεια δεν αποτελεί τον έναν και μοναδικό σκοπό· γι' αυτό και η πολλή ενασχόληση με αυτά αποτελεί μόνο ταλαιπωρία της σάρκας και καμία ωφέλεια δεν προσφέρει στην ψυχή. 13-14. Άκουσε το συμπέρασμα όλου του λόγου: να φοβάσαι τον Θεό και να τηρείς τις εντολές Του, διότι αυτό είναι το καθήκον κάθε ανθρώπου· διότι ο Θεός θα φέρει σε κρίση κάθε έργο, μαζί με καθετί το κρυφό, είτε είναι αγαθό είτε πονηρό.

Δηλαδή, ως συμπέρασμα όλου αυτού του λόγου που ειπώθηκε, μάθε συνοπτικά τον συνολικό σκοπό του: να έχεις φόβο Θεού, για να απέχεις από κάθε κακία, και να τηρείς τις εντολές Του, για να πράττεις το αγαθό, διότι για τον σκοπό αυτόν πλάστηκε και υπάρχει εκ φύσεως ο άνθρωπος, ο οποίος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. Αυτό συνίσταται αφενός στο να φοβάται τον Θεό εξαιτίας της φθοράς της σάρκας, είτε όταν αυτή απειλείται (εφόσον η απειλή γίνεται πιστευτή και τηρείται η εντολή), είτε όταν ενεργείται (εφόσον η απειλή δεν γίνεται πιστευτή και παραβιάζεται η εντολή) —διότι μέσω αυτής, με την οδυνηρή παιδαγωγία, του υπενθυμίζεται, έστω και παρά τη θέλησή του, ότι βρίσκεται υπό δεσποτεία— και αφετέρου στο να πράττει το αγαθό, επειδή η ψυχή του έχει εκ φύσεως σπαρμένες μέσα της τις ενεργητικές δυνάμεις του καλού: το μεν λογιστικό ώστε να αναζητά το όντως αγαθό, το δε επιθυμητικό ώστε να το ποθεί, και το θυμικό ώστε να αγωνίζεται υπέρ αυτού. Αλλά να έχεις τον φόβο του Θεού και να τηρείς τις εντολές Του όχι μόνο για την προαναφερθείσα αιτία, αλλά και διότι ο Θεός θα θέσει κάθε έργο του ανθρώπου, είτε είναι αγαθό είτε πάλι πονηρό, υπό την απολύτως δίκαιη εξέτασή Του, ζητώντας του λόγο για κάθε εντολή που παραβιάστηκε.

Θα σε αποκαταστήσω ανάμεσα στους φίλους μου, θα σταθείς ενώπιόν μου, και εάν διαχωρίσεις το πολύτιμο από το ανάξιο, θα γίνεις σαν το στόμα μου. Θα σε λυτρώσω από τα χέρια φθονερών και διεφθαρμένων, λέει ο Κύριος, ο Θεός του Ισραήλ. ΞΣΤ'. Ως συμπέρασμα όλων, ας ακούσουν οι φθονεροί σοφοί: οι Ναζηραίοι του Θεού καθαρίστηκαν μέσω των κόπων τους περισσότερο από το χιόνι· έλαμψαν στον βίο τους περισσότερο από το γάλα, η μορφή της σοφίας τους είναι πολυτιμότερη από ζαφείρι, και ο χαρακτήρας των λόγων τους ανώτερος από καθαρό μαργαριτάρι. Αντίθετα, εκείνοι που τρέφονται με τις απολαύσεις της κοσμικής γνώσης, αφανίστηκαν στις εξόδους του Πνεύματος. Όσοι ανατράφηκαν πάνω στην πορφύρα της ελληνικής σοφίας περιβλήθηκαν την κοπριά της άγνοιας, και τους επιβλήθηκαν δεσμά, και δέθηκαν με αυτά· διότι η γλώσσα τους κόλλησε στον λάρυγγά τους, και αποκωφώθηκαν, επειδή αποδοκίμασαν την αληθινή σοφία και γνώση του θείου Πνεύματος, μη θέλοντας να την αποκτήσουν μέσα από κόπους.

Άνθρωπε, πιστεύεις ότι ο Χριστός είναι Θεός; Αν λοιπόν πιστεύεις, να τον φοβάσαι και να τηρείς τις εντολές του. Εάν όμως απιστείς, ρώτησε έστω τους ίδιους τους δαίμονες, τους οποίους ίσως και θεωρείς πιο αξιόπιστους. Μάθε από εκείνους στους οποίους έχεις υποδουλωθεί και τους οποίους ακολουθείς, ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από αυτόν, με τον οποίο κανείς δεν έχει εξομοιωθεί, ούτε μπορεί να εξομοιωθεί. Διότι αυτός είναι ο εξουσιαστής των πάντων, ο κριτής των πάντων, ο βασιλιάς των πάντων, ο δημιουργός του φωτός και ο Κύριος της ζωής. Αυτός είναι το άρρητο και απρόσιτο φως, ο μόνος υπάρχων, αυτός θα αφανίσει κατά την επιφάνειά του από το πρόσωπό του τους εχθρούς του και εκείνους που δεν έπραξαν τα προστάγματά του, με τον ίδιο τρόπο που ο ήλιος, όταν ανατέλλει, αποδιώκει το σκοτάδι της νύχτας, και θα είναι ο Κύριος και Θεός μας αχώρητος στα αχώρητα και ακατάληπτος στα ακατάληπτα, φανερούμενος μόνο στους αξίους ανάλογα με το μέτρο της πίστης τους σε αυτόν. Αντίθετα, οι αμαρτωλοί θα είναι σαν να βρίσκονται μέσα στο φως καλυμμένοι από σκοτάδι, ντροπιασμένοι μέσα στη χαρά, λιώνοντας και φρικτά καιγόμενοι μέσα στην ευφροσύνη, και τιμωρούμενοι με τα διάφορα είδη των δικών τους παθών, όπως ακριβώς και οι δίκαιοι θα στεφανώνονται με τις διάφορες αρετές.

Ως κατακλείδα του λόγου, άκουσε το παν: θα αποκόψεις τα μάτια του φθόνου, δεν θα αποστρέψεις τη γλώσσα του ψόγου, εάν φανείς ανυπάκουος στον νόμο των τωρινών ημερών. Και είθε ο Θεός της αγαθότητας και της δικαιοσύνης να σε διαφυλάττει ανώτερο από κάθε κακία και κάκωση.

Για το πώς πρέπει να τα τηρείτε αυτά, δεν χρειάζονται πολλά λόγια. Διότι, όπως λέει, άκουσε το συμπέρασμα του λόγου, το παν: τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να τηρείς, και θα είσαι τέλειος μοναχός. Υπήρχαν βέβαια και άλλα να σας πω, αλλά για να μη σας κουράσουμε περισσότερο, ας σταματήσουμε τον λόγο. Ο δε Θεός της ειρήνης είθε να σας στηρίξει, αδελφοί, στον φόβο του· αμήν.»