Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 12:14

Εις το τέλος, για τους υιούς Κορέ. ΨΑΛΜΟΣ ΜΗ΄. Υπόθεση. Μέσω του παρόντος ψαλμού κηρύσσονται σε όλους τους ανθρώπους τα περί του θείου δικαστηρίου, και η ημέρα εκείνη κατά την οποία ο Θεός θα φέρει κάθε δημιούργημα σε κρίση. Οι δε υιοί Κορέ θα μπορούσαν να αντιπροσωπεύουν το πρόσωπο των αποστόλων, οι οποίοι μυσταγώγησαν την οικουμένη.

Εάν, λοιπόν, αυτός είναι ο Λόγος και η Σοφία, μέσω της οποίας γίνονται τα πάντα, άρα δεν ανήκει στα δημιουργήματα, ούτε γενικώς στα κτιστά, αλλά είναι γέννημα του Πατρός. Διότι, αναλογιστείτε πόσο μεγάλο σφάλμα αποτελεί το να αποκαλείται ο Λόγος του Θεού δημιούργημα. Λέει κάπου ο Σολομών στον Εκκλησιαστή, ότι ο Θεός θα φέρει το κάθε δημιούργημα σε κρίση, μαζί με καθετί το κρυφό, είτε είναι αγαθό είτε πονηρό. Επομένως, εάν ο Λόγος είναι δημιούργημα, θα αχθεί και ο ίδιος, σύμφωνα με εσάς, σε κρίση; Και πού λοιπόν υπάρχει η κρίση, όταν κρίνεται ο κριτής; Ποιος θα δώσει στους μεν δικαίους τις ευλογίες, στους δε αναξίους τις τιμωρίες, εάν ο Κύριος, κατά τα λεγόμενά σας, παραστέκεται μαζί με όλους στην κρίση; Και με ποιον νόμο θα κριθεί ο ίδιος ο νομοθέτης;

Αυτά είναι τα γνωρίσματα των δημιουργημάτων: το να κρίνονται, το να ευλογούνται και να επιτιμώνται από τον Υιό. Φοβηθείτε λοιπόν τον Κριτή και πεισθείτε στα λόγια του Σολομώντα. Διότι, εάν ο Θεός πρόκειται να φέρει κάθε δημιούργημα σε κρίση, και ο Υιός δεν ανήκει στους κρινόμενους, αλλά μάλλον αυτός ο ίδιος είναι ο κριτής όλων των δημιουργημάτων, πώς δεν αποδεικνύεται πιο λαμπρά και από τον ήλιο ότι ο Υιός δεν είναι δημιούργημα, αλλά ο Λόγος του Πατρός, δια του οποίου τα δημιουργήματα και γίνονται και κρίνονται; Εάν δε, επειδή έχει γραφτεί «όντας πιστός», αυτό τους ταράζει πάλι, νομίζοντας ότι, όπως το «πιστός» λέγεται για όλους τους ανθρώπους, έτσι λέγεται και για αυτόν, ότι δηλαδή επειδή πιστεύει αναμένει τον μισθό της πίστεώς του, είναι ώρα εξαιτίας αυτού να εγκαλέσουν πάλι και τον Μωυσή που λέει: «Ο Θεός είναι πιστός και αληθινός», αλλά και τον Παύλο που γράφει: «Ο Θεός είναι πιστός, ο οποίος δεν θα επιτρέψει να πειρασθείτε πάνω από τις δυνάμεις σας». Όμως οι άγιοι, όταν έλεγαν αυτά, δεν είχαν ανθρώπινες αντιλήψεις για τον Θεό· αντίθετα, γνώριζαν ότι στη Γραφή η έννοια του «πιστού» είναι διπλή: αφενός σημαίνει αυτόν που πιστεύει, και αφετέρου τον αξιόπιστο, και ότι το μεν πρώτο αρμόζει στους ανθρώπους, ενώ το δεύτερο στον Θεό. Πιστός λοιπόν είναι ο Αβραάμ, επειδή πίστεψε στον Θεό που του μίλησε· πιστός όμως είναι ο Θεός, διότι, όπως ψάλλει ο Δαβίδ, «Ο Κύριος είναι πιστός σε όλους τους λόγους Του», και είναι αξιόπιστος, και είναι αδύνατον για Αυτόν να πει ψέματα. Και στο ρητό «Αν κάποια πιστή γυναίκα έχει χήρες», ονομάζεται πιστή ακριβώς επειδή πιστεύει ορθά.

Αναλογιστείτε, λοιπόν, πόση πτώση συνεπάγεται το να αποκαλεί κανείς τον Λόγο του Θεού δημιούργημα. Λέει κάπου ο Σολομών στον Εκκλησιαστή ότι: «Ο Θεός θα φέρει σε κρίση κάθε δημιούργημα, μαζί με καθετί το κρυφό, είτε αγαθό είναι αυτό είτε πονηρό». Επομένως, εάν ο Λόγος είναι δημιούργημα, θα αχθεί και αυτός, σύμφωνα με εσάς, σε κρίση; Και πού, λοιπόν, θα υπάρχει η κρίση, όταν κρίνεται ο κριτής; Και ποιος θα δώσει στους μεν δικαίους τις ευλογίες, και στους αναξίους τις τιμωρίες, εάν ο Κύριος, όπως ισχυρίζεστε εσείς, παραστέκεται μαζί με όλους τους άλλους κατά την κρίση; Και με ποιον νόμο θα κριθεί ο ίδιος ο νομοθέτης; Αυτά είναι χαρακτηριστικά των δημιουργημάτων, το να κρίνονται, το να ευλογούνται και να τιμωρούνται από τον Υιό. Φοβηθείτε λοιπόν τον κριτή και πειστείτε στον Σολομώντα. Διότι, εάν ο Θεός θα φέρει σε κρίση κάθε δημιούργημα, και ο Υιός δεν συγκαταλέγεται μεταξύ εκείνων που κρίνονται, αλλά αντίθετα είναι ο ίδιος ο κριτής όλων των δημιουργημάτων, πώς δεν αποδεικνύεται πιο λαμπρά και από τον ήλιο ότι ο Υιός δεν είναι δημιούργημα, αλλά ο Λόγος του Πατρός, εντός του οποίου τα δημιουργήματα και πλάθονται και κρίνονται; Εάν, πάλι, επειδή έχει γραφτεί το «όντας πιστός», τούτο τους ταράζει, επειδή νομίζουν ότι το «πιστός» λέγεται για αυτόν με την ίδια έννοια που λέγεται για όλους, ότι δηλαδή πιστεύοντας εκδέχεται την ανταμοιβή της πίστεως, είναι ώρα εξαιτίας αυτού να εγκαλέσουν πάλι τον μεν Μωυσή που λέει: «Ο Θεός είναι πιστός» και «αληθινός», τον δε Παύλο που γράφει: «Πιστός είναι ο Θεός, ο οποίος δεν θα σας αφήσει να πειραστείτε περισσότερο από τις δυνάμεις σας».

Γι' αυτό και υπερβαίνοντας τα πάντα, προτρέπει να θυμόμαστε τα αιώνια και να γνωρίζουμε ότι θα υπάρξει τέλος αυτού του κόσμου, αναφέροντας ότι θα σταματήσουν να εργάζονται οι αλέθουσες: «κατά την ημέρα που θα σαλευθούν οι φύλακες της οικίας, και θα καμφθούν οι δυνατοί άνδρες, και θα σταματήσουν οι αλέθουσες.» Εξηγεί επίσης τα όσα θα ακολουθήσουν μετά το τέλος: «Διότι ο Θεός θα φέρει σε κρίση κάθε έργο, μαζί με καθετί το κρυφό, είτε είναι αγαθό είτε πονηρό.» Από αυτά, λοιπόν, αποδεικνύει ότι εκείνο που έλεγε, το «Ματαιότης ματαιοτήτων», δεν το είπε για να κατακρίνει την κτίση, αλλά επειδή, ατενίζοντας τα αιώνια, θεωρούσε ότι η επιθυμία των προσκαίρων πραγμάτων είναι ματαιότητα. Και διδάσκοντας για την κρίση, υποδηλώνει την ανάσταση των νεκρών και την ανταπόδοση των πράξεων. Έπειτα, λέγοντας: «Σταμάτησαν οι αλέθουσες», αποδεικνύει πάλι ότι δεν είναι μάταια η ίδια η κτίση, αλλά μάλλον ότι αυτή αποτελεί δάσκαλο όλων προς την ευσέβεια. Διότι η τάξη και ο διάκοσμός της αποτελούν διήγηση για Εκείνον που την έφτιαξε και τη δημιούργησε, μέσα στην οποία υπάρχουν και οι προφήτες και οι ευαγγελιστές και οι δάσκαλοι, σαν να αλέθουν για τον καθένα, προσφέροντας ως τροφή, μέσω της διδασκαλίας, τη γνώση που οδηγεί στην ευσέβεια. Αυτοί, λοιπόν, που αλέθουν, θα αδρανήσουν πλέον κατά τη συντέλεια του κόσμου. Διότι δεν θα διδάσκουν πια σαν να αλέθουν, αλλά η κρίση θα γίνει με βάση τις πράξεις του καθενός.

ΑΛΛΟ, πειστικός λόγος που αποδεικνύει ότι ο Υιός δεν είναι δημιούργημα. Έχει πει κάπου ο σοφότατος Σολομών, ότι «Ο Θεός θα φέρει κάθε δημιούργημα σε κρίση.» Εάν λοιπόν ο Υιός είναι ένα από τα δημιουργήματα, θα οδηγηθεί και αυτός σε κρίση. Και πώς θα αληθεύει λέγοντας για τον εαυτό του, ότι «Ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό;» Ή πώς ο Δανιήλ δεν θα ψεύδεται λέγοντας ότι σε αυτόν δόθηκε η κρίση; Αληθεύει όμως· διότι αυτός είναι που έρχεται να κρίνει ζώντες και νεκρούς.

Άλλο. «Διότι όλοι μας πρέπει να φανερωθούμε», λέει, «μπροστά στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε, είτε αγαθό είτε φαύλο.» Επομένως, εάν πρόκειται να παρασταθούμε ενώπιον του Χριστού, και αυτός είναι που θα κρίνει τη γη και θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, όπως λέει ο Ψαλμωδός, άρα είναι Θεός ο Υιός, και όχι δημιούργημα. Επειδή και ο πάνσοφος Σολομών στον Εκκλησιαστή λέει κάτι τέτοιο: «Διότι κάθε έργο ο Θεός θα το φέρει σε κρίση, για καθετί το κρυφό, είτε αγαθό είναι αυτό είτε πονηρό.»

Σύμφωνα με μία δεύτερη ερμηνεία, από τη φράση «στη βουλή των ασεβών» υποδηλώνεται η συνάθροιση των ασεβών. Εντούτοις, θα αναστηθούν για κόλαση και τιμωρία· διότι ο Θεός θα φέρει σε κρίση κάθε έργο, για καθετί το παραβλεμμένο, είτε είναι αγαθό είτε είναι πονηρό. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι πρώτος ο Δαβίδ δίδαξε με σαφήνεια και την ανάσταση και την κρίση που πρόκειται να ακολουθήσει μετά την ανάσταση, καθώς και την επαγγελία της μέλλουσας ζωής, ενώ ο Μωυσής δεν είχε παραδώσει τίποτα παρόμοιο.

«Και υπέρ αυτής επίστρεψε στο ύψος· ο Κύριος θα κρίνει λαούς. Κρίνε με, Κύριε, σύμφωνα με τη δικαιοσύνη σου και σύμφωνα με την ακακία μου που υπάρχει σε μένα». Επειδή ο Θεός θα φέρει κάθε δημιούργημα σε κρίση, και όλοι πρέπει να παρασταθούν στο βήμα του Χριστού, εύλογα ο Δαβίδ, αφού έμαθε ότι πρόκειται να κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη και τους λαούς με ευθύτητα, λέει: Γίνε, ω Κύριε, και δικός μου κριτής, όχι σύμφωνα με τις υπόλοιπες πράξεις μου, αλλά σύμφωνα με την απλότητα και τη δικαιοσύνη μου.

Εις το τέλος, στους υιούς Κορέ, ψαλμός ΜΗʹ. Έπρεπε, λοιπόν, οι υιοί Κορέ, αφού εξέθεσαν τα πρώτα γεγονότα σύμφωνα με τον καιρό τους και αφού ευαγγελίστηκαν τα δεύτερα, και επιπλέον, αφού κήρυξαν την κλήση των εθνών και παρέδωσαν τα σχετικά με την Εκκλησία του Θεού, μετά από όλα αυτά να διακηρύξουν τα περί της συντέλειας του παρόντος βίου και του θείου κριτηρίου· στο οποίο ο Θεός θα οδηγήσει κάθε δημιούργημα σε κρίση, και όλοι θα παραστούμε μπροστά στο βήμα του Θεού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε διαμέσου του σώματος, ανάλογα με τα έργα του, είτε αγαθό είτε φαύλο. Αναγκαία, λοιπόν, καλεί όλα τα έθνη στην ακρόαση όσων πρόκειται να λεχθούν.

Αυτά όμως μπορούν να ειπωθούν και για όλους εκείνους που συγκρότησαν άθεα δόγματα και ασεβείς ψευδοδοξίες μέσα σε άθεες αιρέσεις, καθώς και για εκείνους που επαγγέλλονται τη σοφία αυτού του αιώνα, οι οποίοι ακόνισαν τις γλώσσες τους εναντίον της σωτηριώδους διδασκαλίας. Δεν πρέπει δε να παραλείψουμε να συμπεριλάβουμε μαζί με αυτούς και όσους μέσα στην Εκκλησία αναλίσκονται σε διαβολές και καταλαλιές προς όλεθρο των πλησίον τους. Προς όλους αυτούς θα μπορούσε να λεχθεί το εξής: «Αν, λοιπόν, μιλάτε αληθινά με δικαιοσύνη, να κρίνετε ορθά, υιοί των ανθρώπων», έχοντας επίγνωση ότι «κάθε έργο ο Θεός θα το φέρει σε κρίση»· και ότι «πρέπει όλοι να παραστούμε μπροστά στο βήμα του Θεού, ώστε ο καθένας να λάβει την ανταπόδοση για όσα έπραξε διά του σώματος, είτε αγαθό είτε κακό».

Γνωρίζω ότι ο Κύριος θα αποδώσει δικαιοσύνη στον πτωχό. Από εδώ ωφελήθηκε ο Σολομών από τον πατέρα του και λέει στον Εκκλησιαστή: «Άκουσε το τέλος του λόγου, το καθετί, ότι ο Θεός θα φέρει κάθε έργο σε κρίση, για κάθε τι που έχει παραβλεφθεί, είτε είναι αγαθό είτε πονηρό»· διότι και τώρα, λέει, ο Θεός θα κρίνει αποδίδοντας δικαιοσύνη στον πένητα και τον πτωχό που τώρα καταπονείται. Μετά από αυτά, ολοκλήρωσε τον ψαλμό με ένα αίσιο τέλος· γι' αυτό και επιγράφεται «Εἰς τὸ τέλος», κάνοντας λόγο για την ελπίδα που επιφυλάσσεται στους δικαίους. Ο δε Σύμμαχος λέει, «ενώπιον του προσώπου σου». Και τι είναι ανώτερο από το να βλέπει κανείς με κεκαθαρμένη διάνοια πρόσωπο με πρόσωπο τον Θεό; Σύμφωνα με τον μακαρισμό του Σωτήρα, ο οποίος είπε: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό»· και όταν το επιτύχουν αυτό, θα ευχαριστήσουν.

Σε εμάς όμως δεν θα υπάρξει ποτέ καμία λέξη ικανή να μας πείσει να κατατάξουμε τις θείες ενέργειες του θείου Πνεύματος, τις οποίες ο προφήτης συνοπτικά ονόμασε επτά, μαζί με τα κτίσματα. Διότι μία από τις θείες και φυσικές ενέργειες του Θεού είναι και η κρίση· επειδή ο Θεός είναι κριτής εκ φύσεως. Άραγε λοιπόν είναι και αυτή ένα από τα κτίσματα, επειδή λέγεται ότι γίνεται (ποιείται) από τον Θεό, όπως ακριβώς είπε ο Αβραάμ προς αυτόν: «εσύ που κρίνεις όλη τη γη, δεν θα κάνεις (ποιήσεις) κρίση;»; Άραγε θα φέρει ο Θεός και τη δική του κρίση σε κρίση, σύμφωνα με τον Ακίνδυνο, ο οποίος συγχέει τα πάντα εξαιτίας της ομωνυμίας και της δικής του παραφροσύνης, επειδή σύμφωνα με τον Σολομώντα «όλο το ποίημα θα το φέρει ο Θεός σε κρίση»; Και πώς και με ποια κρίση θα κριθεί η κρίση του Θεού; Και πώς η θεία κρίση δεν θα προχωρήσει στο άπειρο, κρινόμενη από άλλη θεία κρίση; Και τι λέει ο θείος Κύριλλος;

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΣΤΟΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗ Πολλοί μεν από τους πιο συνετούς απορούν σχετικά με αυτό το βιβλίο, ενώ οι πιο επιπόλαιοι το περιγελούν. Για να θεραπεύσουμε, λοιπόν, τα πάθη και των δύο, ελάτε να το εξετάσουμε ξεκινώντας από το τέλος του. Ως κατακλείδα του λόγου άκουσε το παν: τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να τηρείς, διότι αυτός είναι ο προορισμός κάθε ανθρώπου· διότι κάθε πράξη θα τη φέρει ο Θεός σε κρίση, μαζί με κάθε τι που είναι κρυφό, είτε είναι αγαθό είτε είναι κακό. Αυτό ακριβώς λέει και ο Χριστός: «θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Κάνει λόγο, επομένως, και για έργο και για Θεό. Τι χρειάζονται τα πολλά λόγια; Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά, έστω κι αν δεν κατανοούμε ορισμένα από τα νοήματα που περιέχονται, ας μην κατακρίνουμε τα λόγια· διότι εκείνα ίσως κρύβουν κάποια μεγάλη και ισχυρή έννοια. Επειδή το βιβλίο είναι πράγματι υψηλό, βαθύτατα ηθικό, αρμονικότατο και γεμάτο από πολλή φιλοσοφία για τα ζητήματα του βίου. Γι' αυτό σας παρακαλώ να δώσετε προσοχή.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΕ΄. Περί της αναστάσεως, της κρίσεως και της αιώνιας κολάσεως. «Ετοίμασε τον θρόνο του για την κρίση, και αυτός θα κρίνει.» «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν.» «Εάν ο δίκαιος μόλις και μετά βίας σώζεται, ο ασεβής και ο αμαρτωλός πού θα φανεί;» «Ολόκληρο το δημιούργημα θα το φέρει ο Θεός σε κρίση, μαζί με καθετί το κρυφό, είτε είναι αγαθό είτε πονηρό.» «Αλίμονο σε όσους επιθυμούν την ημέρα του Κυρίου!

Και ποιος, ακούγοντας τον Δαβίδ να λέει, δεν φοβάται: «Μία φορά μίλησε ο Θεός, αυτά τα δύο άκουσα, ότι η δύναμη ανήκει στον Θεό, και σε Εσένα, Κύριε, ανήκει το έλεος· διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και πάλι τον Εκκλησιαστή να λέει: «Το τέλος του λόγου, άκουσε το παν: τον Θεό να φοβάσαι και τις εντολές του να τηρείς, διότι αυτό είναι το καθήκον κάθε ανθρώπου· επειδή κάθε έργο ο Θεός θα το φέρει σε κρίση, μαζί με καθετί το κρυφό, είτε είναι αγαθό είτε είναι πονηρό». Και ποιος, ακούγοντας τον Απόστολο να λέει παρόμοια λόγια, δεν τρέμει: «Διότι όλοι μας πρέπει να παραστούμε ενώπιον του βήματος του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε μέσω του σώματός του, είτε αγαθό είτε κακό». Ποιος, λοιπόν, δεν θα θρηνήσει για την απιστία μας και την τύφλωση της ψυχής μας, αφού, παρόλο που τα ακούμε όλα αυτά, δεν μετανοούμε και δεν κλαίμε πικρά για την τόσο μεγάλη μας αμέλεια και ραθυμία; Αυτήν ακριβώς προβλέποντας ο Ιερεμίας έλεγε: «Επικατάρατος είναι εκείνος που κάνει τα έργα του Κυρίου με αμέλεια». Διότι, εάν φροντίζαμε για τη σωτηρία των ψυχών μας, θα τρέμαμε τον λόγο του Κυρίου και θα σπεύδαμε να τηρήσουμε τις εντολές του, μέσω των οποίων και θα σωζόμασταν. Εμείς όμως, ενώ ακούμε τον Κύριο να λέει: «Εισέλθετε από τη στενή πύλη, αυτήν που οδηγεί στη ζωή», προτιμήσαμε την πλατιά και ευρύχωρη, η οποία οδηγεί στην απώλεια.

Δηλαδή, εσύ που υπακούοντας στις προτροπές μου υιοθετείσαι ως πνευματικό μου τέκνο, εφόσον έχεις ως θεόγραφα βιβλία τη φύση των πάντων και τη θεόπνευστη Γραφή, να απέχεις από το να συντάσσεις, πέρα από αυτά, άλλα πολυσχιδή βιβλία, διότι σε τέτοιου είδους έργα η αλήθεια δεν αποτελεί τον έναν και μοναδικό σκοπό· γι' αυτό και η πολλή ενασχόληση με αυτά αποτελεί μόνο ταλαιπωρία της σάρκας και καμία ωφέλεια δεν προσφέρει στην ψυχή. 13-14. Άκουσε το συμπέρασμα όλου του λόγου: να φοβάσαι τον Θεό και να τηρείς τις εντολές Του, διότι αυτό είναι το καθήκον κάθε ανθρώπου· διότι ο Θεός θα φέρει σε κρίση κάθε έργο, μαζί με καθετί το κρυφό, είτε είναι αγαθό είτε πονηρό.

Δηλαδή, ως συμπέρασμα όλου αυτού του λόγου που ειπώθηκε, μάθε συνοπτικά τον συνολικό σκοπό του: να έχεις φόβο Θεού, για να απέχεις από κάθε κακία, και να τηρείς τις εντολές Του, για να πράττεις το αγαθό, διότι για τον σκοπό αυτόν πλάστηκε και υπάρχει εκ φύσεως ο άνθρωπος, ο οποίος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. Αυτό συνίσταται αφενός στο να φοβάται τον Θεό εξαιτίας της φθοράς της σάρκας, είτε όταν αυτή απειλείται (εφόσον η απειλή γίνεται πιστευτή και τηρείται η εντολή), είτε όταν ενεργείται (εφόσον η απειλή δεν γίνεται πιστευτή και παραβιάζεται η εντολή) —διότι μέσω αυτής, με την οδυνηρή παιδαγωγία, του υπενθυμίζεται, έστω και παρά τη θέλησή του, ότι βρίσκεται υπό δεσποτεία— και αφετέρου στο να πράττει το αγαθό, επειδή η ψυχή του έχει εκ φύσεως σπαρμένες μέσα της τις ενεργητικές δυνάμεις του καλού: το μεν λογιστικό ώστε να αναζητά το όντως αγαθό, το δε επιθυμητικό ώστε να το ποθεί, και το θυμικό ώστε να αγωνίζεται υπέρ αυτού. Αλλά να έχεις τον φόβο του Θεού και να τηρείς τις εντολές Του όχι μόνο για την προαναφερθείσα αιτία, αλλά και διότι ο Θεός θα θέσει κάθε έργο του ανθρώπου, είτε είναι αγαθό είτε πάλι πονηρό, υπό την απολύτως δίκαιη εξέτασή Του, ζητώντας του λόγο για κάθε εντολή που παραβιάστηκε.