Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 2:11

Και ο Θεός μας γνωρίζει να διακρίνει τους φυσικούς λογισμούς από τους προαιρετικούς· γι' αυτό λέει και ο Εκκλησιαστής, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος. Ονομάζοντας ματαιότητα τη φύση, και προαίρεση την πράξη πέρα από τα φυσικά. Γι' αυτό λέει, ότι τα της ματαιότητος θα παρέλθουν, ενώ τα της πράξεως ο Θεός θα τα φέρει σε κρίση. Τους κατά φύσιν ανθρώπους και ο Απόστολος τους ονόμασε ψυχικούς, ενώ τους παρά φύσιν σαρκικούς· πνευματικοί δε είναι εκείνοι που προσαρμόζουν και τη φύση στο πνεύμα. Διότι ο γεωργός Θεός γνωρίζει τη φύση, την προαίρεση και τη δύναμη του καθενός, και σπέρνει τον λόγο Του, και ανάλογα με τη δύναμή μας απαιτεί την πράξη· δεν υπολείπεται των γεωργών που ρίχνουν τον σπόρο ανάλογα με την κάθε γη, μάλλον δε τους υπερβαίνει κατά τρόπο υπερφυσικό, ασυγκρίτως περισσότερο από τη σύγκριση των αγρών, διακρίνοντας μεταξύ ψυχής και πνεύματος, φύσεως και προαιρέσεως. Και εάν η φύση είναι αυτάρκης στα φυσικά, γνωρίζει να μην απαιτεί περισσότερα· διότι όρισε μέτρο στη φύση, και έθεσε σε αυτήν όριο για την υπόστασή της. Εάν όμως η προαίρεση ηττηθεί από τη φύση, την εγκαλεί ως άπληστη και ως καταπατούσα τον όρο του Θεού. Ναι, αδελφοί, οι συγκαταθέσεις κρίνονται ως έργα, διότι η υπόσταση των πράξεων συνίσταται από την προαίρεση. Και ο Κύριος είπε ότι οι συγκαταθέσεις στους λογισμούς μολύνουν τον άνθρωπο· διότι γνωρίζει ότι η ψυχή είναι εκείνη που ενεργεί μέσω του σώματος.

«Ματαιότης ματαιοτήτων τα πάντα, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση του πνεύματος, είτε πρόκειται δηλαδή για κάποια άλογη ορμή της ψυχής, είτε για περισπασμό του ανθρώπου, ο οποίος έχει καταδικαστεί σε αυτό, ίσως εξαιτίας της αρχαίας πτώσης· κατά τα άλλα, "ως κατάληξη του λόγου", λέγει, "άκουσε το παν: τον Θεό να φοβάσαι". Εδώ σταματά η απορία· και αυτό είναι το μόνο σου κέρδος από την επίγεια ζωή, το να οδηγηθείς μέσα από την ταραχή των ορατών και σαλευομένων πραγμάτων προς τα σταθερά και ακίνητα.»

Διότι εγώ εξέτασα όλα τα έργα μου, τα οποία έπραξαν τα χέρια μου, και κάθε κόπο με τον οποίο μόχθησα για να τα κάνω, και ιδού, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος, και δεν υπάρχει κανένα περίσσευμα κάτω από τον ήλιο. Διότι κάθε δύναμη και ενέργεια των αισθήσεων έχει ως όριό της τη ζωή κάτω από τον ήλιο, ενώ η αισθητή φύση δεν μπορεί να διαβεί στο επέκεινα και να συλλάβει νοερά τα υπερκείμενα αγαθά. Έχοντας, λοιπόν, εξετάσει όλα αυτά και τα παρόμοια, διαπαιδαγωγεί τον βίο ώστε να μη διατίθεται με θαυμασμό απέναντι σε τίποτε από τα παρόντα: ούτε στον πλούτο, ούτε στη φιλοδοξία, ούτε στην εξουσία επί των υφισταμένων, ούτε στις ευθυμίες, τις τρυφές, τα συμπόσια και σε οτιδήποτε άλλο θεωρείται ότι έχει αξία, αλλά να βλέπει ότι το μοναδικό τέλος όλων αυτών των πραγμάτων είναι η ματαιότητα, από την οποία δεν προκύπτει κανένα περίσσευμα για το μέλλον. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που γράφουν πάνω στο νερό, αν και πραγματοποιούν τη γραφή με το χέρι τους σχηματίζοντας τους τύπους των γραμμάτων μέσα στο υγρό στοιχείο, εντούτοις κανένα από τα χαράγματα δεν διατηρεί το σχήμα του, αλλά η προσπάθεια της γραφής εξαντλείται μόνο στην ίδια την πράξη του γράφειν· επειδή η επιφάνεια του νερού ακολουθεί πάντοτε το χέρι λειαίνοντας ό,τι έχει χαραχθεί· κατ’ αυτόν τον τρόπο, κάθε προσπάθεια και ενέργεια που αποσκοπεί στην απόλαυση εξαφανίζεται την ίδια στιγμή που πραγματοποιείται.

Το να ασχολείται κανείς με τα μάταια. Και ποια είναι τα μάταια, παρά όλα τα παρόντα; Για τα οποία λέει ο Εκκλησιαστής: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Αλλά θα πει κάποιος: Αν είναι μάταια και ματαιότητα, για ποιο σκοπό έγιναν; Αν είναι έργα του Θεού, πώς είναι μάταια; Και γίνεται πολύς λόγος γι' αυτά. Αλλά άκουσε, αγαπητέ: Δεν ονόμασε τα έργα του Θεού μάταια, μη γένοιτο· ούτε ο ουρανός είναι μάταιος, ούτε η γη είναι μάταιη, μη γένοιτο· ούτε ο ήλιος, ούτε η σελήνη και τα άστρα, ούτε το σώμα μας. Διότι όλα αυτά είναι πάρα πολύ καλά. Τότε λοιπόν τι είναι μάταιο; Ας ακούσουμε τον ίδιο τον Εκκλησιαστή να λέει: «Φύτεψα για τον εαυτό μου αμπέλια, απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες, κατασκεύασα δεξαμενές υδάτων, απέκτησα ποίμνια και κοπάδια, συγκέντρωσα χρυσό και άργυρο· και είδα ότι όλα είναι ματαιότητα»· και πάλι: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Άκουσε και τον Προφήτη που λέει: «Θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Σύμφωνα με αυτό, ματαιότης ματαιοτήτων είναι τα λαμπρά οικοδομήματα, ο πολύς και άφθονος χρυσός, τα πλήθη των δούλων που περιφέρονται επιδεικτικά στην αγορά, η αλαζονεία και η κενοδοξία, η υπεροψία και ο κομπασμός. Διότι όλα αυτά είναι μάταια· επειδή δεν έχουν γίνει από τον Θεό, αλλά έχουν δημιουργηθεί από εμάς.

Δηλαδή, συνέβαινε εξαιτίας αυτού να μην προχωρούν για εμένα τα ζητήματα της σοφίας, αλλά να πληθαίνουν αυτά της κακής επιθυμίας. Διότι, ενδίδοντας σε κάθε δέλεαρ των οφθαλμών και στις ακράτητες ορμές της καρδιάς που έρχονταν από παντού, παραδόθηκα στις ελπίδες των ηδονών και δέσμευσα την προαίρεσή μου σε κάθε λογής άθλιες τρυφές, επειδή η ψυχή μου ευφραινόταν παράλογα με όλες τις μάταιες ασχολίες μου. Και μόνο αυτό το κέρδος προέκυπτε για εμένα στους ανώφελους κόπους μου. Ενώ δε πορευόμουν έτσι κάποτε μέσα στο σκοτάδι 11. Και επέβλεψα εγώ σε όλα τα έργα μου τα οποία έκαναν τα χέρια μου, και στον μόχθο με τον οποίο μόχθησα για να τα πράξω, και ιδού τα πάντα ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος, και δεν υπάρχει περίσσεια κάτω από τον ήλιο.

Ήτοι, αφού ανάνηψα εγώ και ανέβλεψα, παρατήρησα όλα τα έργα των χειρών μου και τον ζήλο μου για αυτά, και τα βρήκα όλα συλλήβδην ανώφελα, να μην έχουν την ύπαρξή τους σε τίποτε άλλο παρά μόνο σε μια παράλογη προαίρεση της ψυχής. Διότι δεν προκύπτει κανένα όφελος για όσους ταλαιπωρούνται για τα ορατά πράγματα, επειδή όλα όσα αφορούν τις αισθήσεις εμπεριέχουν την απόλαυση μόνο κατά τη στιγμή της ενέργειάς τους· όταν όμως παύσει η ενέργεια, συνεξαλείφεται μαζί της και η απόλαυση, και δεν απομένει σε όσους αισθάνθηκαν την ηδονή κανένα ίχνος ή υπόλειμμα ευφροσύνης, αλλά και επειδή ο αισθητός πλούτος, μαζί με την πενία, βρίσκουν το τέλος τους στον θάνατο. Γι' αυτό θέλησα να εξετάσω τη διαφορά μεταξύ αρετής και κακίας. Και έστρεψα εγώ το βλέμμα μου για να δω τη σοφία, την παραφορά και την αφροσύνη· διότι ποιος είναι ο άνθρωπος που θα βαδίσει πίσω από τη βουλή, σε όλα σύμπαντα όσα αυτή έχει πράξει;

Έπειτα πάλι διηγείται στη συνέχεια, από όσα γνώρισε με τη σοφία του, πώς διδάχθηκε με έργα και με λόγια τη ματαιότητα του βίου. «Μεγάλυνα», λέει, «το έργο μου», δηλαδή έκανα φαιδρό, λάμπρυνα κάθε δημιούργημά μου, «έχτισα για τον εαυτό μου σπίτια, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, έφτιαξα για μένα κήπους και παραδείσους και φύτεψα σε αυτούς κάθε είδους καρποφόρο δέντρο. Έφτιαξα για τον εαυτό μου δεξαμενές υδάτων για να ποτίζω από αυτές το δάσος που βλαστάνει δέντρα. Απέκτησα δούλους και δούλες, και απέκτησα δούλους γεννημένους στο σπίτι μου, και απέκτησα κοπάδια από βόδια και πρόβατα, περισσότερα από όλους όσους υπήρξαν πριν από μένα στην Ιερουσαλήμ. Συγκέντρωσα για τον εαυτό μου και ασήμι και χρυσάφι, δημιουργώντας πάρα πολύ μεγάλη περιουσία. Απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες και τις απολαύσεις των ανθρώπων, οινοχόους άνδρες και γυναίκες. Και μεγάλωσα και έγινα ανώτερος από όλους όσους υπήρξαν πριν από μένα στην Ιερουσαλήμ. Και η σοφία μου στάθηκε δίπλα μου». Τι σημαίνει το «στάθηκε δίπλα μου»; Δηλαδή ενώθηκε μαζί μου, παρέμεινε σε μένα, και μέσω αυτής ολοκλήρωνα κάθε έργο μου. «Και καθετί που ζήτησαν τα μάτια μου δεν τους το στέρησα, δεν εμπόδισα την καρδιά μου από καμία ευφροσύνη, διότι η καρδιά μου ευφράνθηκε σε κάθε μόχθο μου, και αυτό έγινε το μερίδιό μου από κάθε μόχθο μου. Και έστρεψα το βλέμμα μου σε όλα τα έργα μου, τα οποία έφτιαξαν τα χέρια μου, και στον μόχθο με τον οποίο κόπιασα για να τα φτιάξω, και ιδού τα πάντα ήταν ματαιότητα και επιδίωξη του ανέμου».

Διότι σε τι ωφέλησα εγώ τον εαυτό μου, λέγει, επειδή έγινα βασιλιάς και ξεπέρασα όλους όσους βασίλευσαν πριν από εμένα στη σοφία, τον πλούτο, τη δόξα και την τρυφή, και «δεν εμπόδισα την καρδιά μου από κάθε ευφροσύνη, και καθετί που ζήτησαν τα μάτια μου δεν το στέρησα από αυτά», και «μεγάλωσα το έργο μου», δηλαδή σπίτια και κήπους και παραδείσους και αμπελώνες και ποίμνια και πολυπληθή κοπάδια βοοειδών και πάρα πολλές απολαύσεις, και άνδρες και γυναίκες οινοχόους, και τραγουδιστές και τραγουδίστριες, και δούλους και δούλες, και μάλιστα συγκέντρωσα για τον εαυτό μου πολύ χρυσό και άργυρο; Και μετά από όλα αυτά «έστρεψα το βλέμμα μου σε όλα τα έργα μου, τα οποία έκαναν τα χέρια μου, και στον μόχθο με τον οποίο κοπίασα για να τα πράξω, και ιδού, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος».

Διότι διστάζω να συναριθμήσω με αυτά και όσα δεν έχουν την ίδια ομολογία· επειδή και στερούνται την αγιοσύνη και έχει μαρτυρηθεί ότι δεν προέρχονται από τον Θεό. Αποκλείω δε από τον κατάλογο και το «πνεύμα δουλείας» που αναφέρει ο Παύλος. Επιπλέον δε και εκείνο του Εκκλησιαστή: «Ιδού», λέγει, «τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος». Παραλείπω και εκείνο που λέγεται στους Ψαλμούς και στο Ευαγγέλιο: «Θα πνεύσει το πνεύμα του και θα ρεύσουν ύδατα».