Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 2:14

Αυτός δε ο μεγάλος νους, επειδή γνωρίζει ότι οι οφθαλμοί του σοφού (του αληθινά σοφού βεβαίως) βρίσκονται επί της κεφαλής του, δοξάζει τους οφθαλμούς του, διότι δεν στρέφει το βλέμμα του προς τα κάτω ούτε προς τα γήινα, αλλά ερευνά τα μετέωρα και διατρίβει στα άνω. Τέτοιοι είναι οι σοφοί των Ελλήνων, οι οποίοι, ενώ έχουν τον βίο τους να κυλίεται στα πιο αισχρά πάθη της σάρκας, εντούτοις, ερευνώντας τη φύση του ουρανού, των αστέρων, των αιθέριων στοιχείων και των φαινομένων του αέρα, περιβάλλουν τους οφθαλμούς τους με κάποια δόξα.

Ο Κύριος φυλάσσει όλα τα οστά τους· ούτε ένα από αυτά δεν θα συντριβεί. Άραγε πρέπει να παραμείνουμε στο γράμμα των λέξεων και να αρκεστούμε στην πρόχειρη έννοια που φτάνει στα αυτιά μας, ότι δηλαδή αυτά τα οστά, τα στηρίγματα της σάρκας, δεν θα συντριβούν στους δικαίους χάρη στην προστασία που τους παρέχει ο Κύριος; Και άραγε μόνο όσο ζει ο δίκαιος και βρίσκεται σε αυτήν τη ζωή θα διαφυλαχθούν ασύντριπτα τα οστά του; Ή μήπως, ακόμη και όταν λυθεί από τον δεσμό του σώματος, δεν θα του επισυμβεί καμία αιτία συντριβής; Και όμως, από την εμπειρία μας γνωρίζουμε ότι έχουν συντριβεί πολλά οστά δικαίων, εκείνων που παρέδωσαν τους εαυτούς τους σε κάθε είδους μαρτύρια χάριν της μαρτυρίας του Χριστού. Διότι ήδη οι διώκτες σε κάποιους έσπασαν τα σκέλη, και πολλές φορές διαπέρασαν με καρφιά τα χέρια και τα κεφάλια τους. Ωστόσο, ποιος θα φέρει αντίρρηση ότι δεν είναι οι δικαιότατοι όλων όσοι έχουν τελειωθεί μέσα από το μαρτύριο; Αλλά μήπως, όπως ακριβώς όταν λέγεται άνθρωπος, εννοείται η ψυχή και ο ανθρώπινος νους, έτσι και τα μέλη του ονομάζονται ομωνύμως με τα μέλη της σάρκας; Όπως ακριβώς πολλές φορές η Γραφή αναφέρει τα μέλη του κρυπτού ανθρώπου, λέγοντας: «Οι οφθαλμοί του σοφού βρίσκονται στην κεφαλή του»· που σημαίνει ότι ο κρυπτός άνθρωπος του σοφού είναι προορατικός και συνετός.

Αλλά τι όφελος προκύπτει για εμάς από το να θαυμάζουμε το αγαθό, εάν δεν μας υποδειχθεί από τον δάσκαλο και κάποια οδός για την απόκτησή του; Ας ακούσουμε, λοιπόν, από αυτόν που διδάσκει, πώς είναι δυνατόν να γίνουμε και εμείς μέτοχοι του καλού. «Του σοφού», λέει, «οι οφθαλμοί βρίσκονται στην κεφαλή του». Τι εννοεί με αυτά; Διότι υπάρχει άραγε κανένα απολύτως ζώο, είτε υδρόβιο πεις είτε χερσαίο είτε εναέριο, το οποίο να έχει τα αισθητήρια των οφθαλμών έξω από την κεφαλή του; Επειδή σε όλα τα όντα ο οφθαλμός προβάλλεται έναντι του υπόλοιπου σώματος και είναι εγκατεστημένος στην κεφαλή όσων διαθέτουν κεφαλή. Πώς, λοιπόν, λέει εδώ ότι μόνο η κεφαλή του σοφού είναι εφοδιασμένη με οφθαλμούς; Ή μήπως με αυτόν τον λόγο υποδηλώνει αναντίρρητα ότι υπάρχει κάποια αναλογία των όσων θεωρούνται στην ψυχή προς τα μέρη του σώματος; Και όπως ακριβώς στη σωματική διάπλαση το προεξάρχον μέρος του συνόλου ονομάζεται κεφαλή, έτσι και στην ψυχή το ηγεμονικό και προταγμένο μέρος νοείται ως κεφαλή· και με τον τρόπο που ονομάζουμε πτέρνα τη βάση του ποδός, έτσι θα μπορούσε να υπάρχει και κάποια βάση της ψυχής, μέσω της οποίας εφάπτεται της συμφυΐας της με το σώμα, απ' όπου και μεταδίδει την αισθητική δύναμη και ενέργεια στο υποκείμενο σώμα. Όταν, λοιπόν, η διορατική και θεωρητική δύναμη της ψυχής απασχολείται με τα αισθητά, η φύση των οφθαλμών της μετατοπίζεται στις πτέρνες της, μέσω των οποίων βλέπει τα χαμηλά, παραμένοντας χωρίς τη θέα των υψηλών θεαμάτων.

Τα μάτια του σοφού, λοιπόν, βρίσκονται στο κεφάλι του, ενώ ο άφρονας πορεύεται στο σκοτάδι. Διότι εκείνος που δεν τοποθέτησε το λυχνάρι του πάνω στον λυχνοστάτη, αλλά έθεσε το φως κάτω από τη βάση του κρεβατιού, δημιούργησε σκοτάδι για τον εαυτό του, γινόμενος δημιουργός του ανύπαρκτου· και το ανύπαρκτο είναι μάταιο. Επομένως, το σκοτάδι είναι νοηματικά ταυτόσημο με το μάταιο. Η ψυχή του άφρονα, λοιπόν, έχοντας γίνει φιλοσώματη και σαρκική, ενώ βλέπει αυτά τα πράγματα, στην πραγματικότητα δεν βλέπει τίποτα· διότι η οξυδέρκεια σε αυτά τα ζητήματα αποτελεί αληθινό σκοτάδι. Βλέπεις αυτούς τους οξυδερκείς και ευέλικτους στον βίο, τους οποίους ονομάζουμε δικανικούς, πώς με τις επινοήσεις τους διευκολύνουν την αδικία προς όφελός τους μέσω μαρτύρων, συνηγόρων, εγγράφων και με την κολακεία των δικαστών, ώστε και την κακία να διαπράξουν και την τιμωρία να αποφύγουν; Ποιος δεν θαυμάζει την αγχίνοια τέτοιων ανθρώπων και την περιφανή τους παρουσία; Και όμως, αυτοί είναι τυφλοί, εάν συγκριθούν με εκείνον τον οφθαλμό που βλέπει τα άνω, ο οποίος είναι τοποθετημένος στην κεφαλή των όντων. Είναι ξεκάθαρα τυφλοί όσοι καλλωπίζουν τη φτέρνα τους, η οποία κατασπαράσσεται από τα δόντια του όφεως· διότι με το να έχουν στραμμένο το βλέμμα τους στα κάτω, χαράσσουν πάνω τους τα δαγκώματα της αμαρτίας.

Αλλ’ αφού μάθαμε πώς τα μάτια του σοφού βρίσκονται στο κεφάλι του, ας αποφύγουμε την αφροσύνη, η οποία γίνεται σκοτάδι για εκείνους που πορεύονται σε τούτον τον βίο. Διότι ο άφρων, λέει, πορεύεται στο σκοτάδι. Και άφρων είναι, όπως λέει η προφητεία, εκείνος που λέει στην καρδιά του ότι δεν υπάρχει Θεός, ο οποίος διαφθάρηκε και έγινε βδελυρός με τις πράξεις του. Η συνέχεια του λόγου θεραπεύει, μέσα από τα όσα λέγονται παρακάτω, εκείνους που αντιμετωπίζουν μικρόψυχα αυτή τη ζωή, οι οποίοι θεωρούν τον θάνατο ως κάτι το φοβερό, και εξαιτίας αυτού έχουν πιστέψει ότι δεν υπάρχει κανένα όφελος από τον ενάρετο βίο για όσους ακολουθούν την ανώτερη ζωή, επειδή και για τους δύο η ζωή καταλήγει στο ίδιο τέλος και δεν είναι δυνατόν να κατορθωθεί η αποφυγή του θανάτου μέσω μιας πιο ευγενούς βιοτής. Διατυπώνοντας, λοιπόν, τέτοιου είδους αντιρρήσεις στο δικό του πρόσωπο, επικρίνει και πάλι τον παραλογισμό όσων προβάλλουν αυτά τα επιχειρήματα, επειδή αντιμετωπίζουν απερίσκεπτα τη φύση των όντων, και διδάσκει τη διαφορά, δηλαδή σε τι πλεονεκτεί η αρετή έναντι της κακίας. Δείχνει ότι δεν αναμένεται καμία ισοτιμία μεταξύ τους εξαιτίας του γεγονότος ότι ο θάνατος είναι κοινός, αλλά ότι η διαφορά τους διαπιστώνεται από τα καλά ή τα κακά που τους αναμένουν στο μέλλον. Η δε διατύπωση της αντίρρησης έχει ως εξής: «Γνώρισα εγώ, ότι μία κοινή μοίρα θα συναντήσει όλους αυτούς. Και είπα εγώ στην καρδιά μου: η μοίρα του άφρονος θα συναντήσει κι εμένα τον ίδιο, και τότε προς τι έγινα σοφός;».

Διότι ο Θεός σε έπλασε, όπως βλέπεις, όρθιο και σου έδωσε αυτή τη διάπλαση ως εξαιρετικό προνόμιο σε σχέση με όλα τα υπόλοιπα ζώα. Γιατί; Επειδή επρόκειτο να σου αναθέσει επιπλέον μία εξαιρετική, οφειλόμενη και αναγκαία αποστολή. Όλα τα άλογα ζώα υπάρχουν μόνο για να βόσκουν, και ανάλογα με τη φύση τους έχουν και την αντίστοιχη σωματική κατασκευή. Όπως ακριβώς και το πρόβατο· διότι, επειδή δημιουργήθηκε για να βόσκει, έχει και το κεφάλι σκυμμένο προς τα κάτω, ώστε να βλέπει προς την κοιλιά και προς όσα βρίσκονται κάτω από αυτήν· διότι γι' αυτά, ο τελικός σκοπός της ευεξίας τους είναι το γέμισμα της κοιλιάς και η απόλαυση της ηδονής. Στον άνθρωπο, όμως, το κεφάλι από την ίδια του την πλάση είναι ανατεταμένο προς τα πάνω και έχει καταστεί υψηλότερο από όλα τα άλλα μέρη του σώματος, για να βλέπει τη συγγένεια με τα άνω. Μη μετατρέπεις, λοιπόν, τον εαυτό σου σε κάτι το παρά φύσιν και μην περιεργάζεσαι σκυφτός τα γήινα, αλλά συνεχώς να ατενίζεις και να κατοπτρίζεσαι στα επουράνια, εκεί όπου έχει ήδη προετοιμαστεί το πολίτευμά σου. Με αυτόν τον τρόπο έχει διαπλαστεί και το σώμα σου, και η διάπλασή του αυτή είναι διδασκαλία για τον τελικό σκοπό για τον οποίο δημιουργήθηκες. Διότι δεν πλάστηκες όρθιος για να σύρεται η ζωή σου πάνω στη γη όπως των ερπετών, αλλά για να βλέπεις τον ουρανό και τον Θεό που βρίσκεται σε αυτόν, ούτε για να επιδιώκεις την κτηνώδη και γήινη απόλαυση, αλλά για να βιώνεις την ουράνια πολιτεία μέσω της διάνοιας που σου έχει δοθεί. Γι' αυτόν τον λόγο λέει ο σοφός Εκκλησιαστής: «Οι οφθαλμοί του σοφού βρίσκονται στο κεφάλι του».

Ο Θεός σε έπλασε όρθιο. Σου έδωσε αυτή την εξαιρετική διάπλαση σε σύγκριση με τα υπόλοιπα ζώα. Γιατί; Επειδή επρόκειτο να σου αναθέσει και εξαιρετικό έργο. Διότι τα άλλα είναι κτήνη και η κατασκευή τους είναι ανάλογη με τον φυσικό τους προορισμό. Πλάστηκε το πρόβατο για να βόσκει· γι' αυτό έχει το κεφάλι σκυμμένο προς τα κάτω, στραμμένο προς την κοιλιά του και σε όσα βρίσκονται κάτω από αυτήν, επειδή ο τελικός σκοπός της ευδαιμονίας τους είναι το γέμισμα της κοιλιάς και η απόλαυση της ηδονής. Ο άνθρωπος όμως δεν κοιτάζει προς την κοιλιά, αλλά προς τα πάνω. Το κεφάλι του βρίσκεται ψηλά, για να βλέπει τη συγγένειά του με τον ουρανό, και τα μάτια του δεν στρέφονται προς τη γη. Μην κάνεις λοιπόν τον εαυτό σου παρά φύση, μην αναζητάς τα γήινα, αλλά τα επουράνια, όπου βρίσκεται ο Χριστός· διότι λέει: «Εάν συνανεστηθήκατε με τον Χριστό, να ζητάτε τα άνω, όπου βρίσκεται ο Χριστός». Έτσι πλάστηκες. Αυτή καθαυτή η διάπλαση αποτελεί διδασκαλία του σκοπού για τον οποίο δημιουργήθηκες. Δημιουργήθηκες για να βλέπεις τον Θεό, όχι για να σέρνεται η ζωή σου πάνω στη γη, ούτε για να αναζητάς την κτηνώδη απόλαυση, αλλά για να βιώνεις την επουράνια πολιτεία. Γι' αυτό «τα μάτια του σοφού βρίσκονται στο κεφάλι του», όπως λέει ο σοφός Εκκλησιαστής. Και ποιανού τα μάτια δεν βρίσκονται στο κεφάλι του; Αναφέρει όμως στο κεφάλι, εννοώντας για να ατενίζουν τα υψηλά. Αντίθετα, εκείνος που δεν κοιτάζει προς τα υψηλά αλλά προς τα γήινα, έχει τα μάτια του να σέρνονται στη γη.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, μόνο σε αυτό το έμβιο ον έδωσε ο Θεός όρθια διάπλαση, και τοποθέτησε τα μάτια στο υψηλότερο σημείο του σώματος, διδάσκοντας ακόμη και μέσα από τα αισθητά ότι πρέπει να κοιτάζουμε προς τα ύψη. Διότι μόνο αυτό το πλάσμα είναι έτσι πλασμένο· ενώ όλα τα άλλα βλέπουν προς τα κάτω και είναι στραμμένα προς τη γη. Ο άνθρωπος όμως είναι στραμμένος προς τον ουρανό, για να παρατηρεί τα εκεί, για αυτά να φιλοσοφεί, αυτά να αναλογίζεται, και να έχει οξυδερκές το βλέμμα της ψυχής. Γι' αυτό ακριβώς και κάποιος σοφός έλεγε: «Του σοφού τα μάτια βρίσκονται στο κεφάλι του»· δηλαδή, έχει απαλλαγεί από όλα τα χαμηλά, το πολίτευμά του βρίσκεται στον ουρανό και στοχάζεται τα υψηλά. «Μην αφήσεις να κλονιστεί το πόδι σου, ούτε πρόκειται να νυστάξει εκείνος που σε φυλάσσει». Βλέπεις πόση προθυμία απαιτεί από εμάς ο λόγος αυτός; Διότι, επειδή έκαναν μνεία της βοήθειας και επικαλούνται την άνωθεν ενίσχυση, προτρέπει και συμβουλεύει, λέγοντας σχεδόν το εξής: Εάν θέλεις να την απολαύσεις, συνεισέφερε και εσύ από την πλευρά σου τα δικά σου. Και ποια είναι η προτροπή του;

Διότι είναι αναπόφευκτο η ψυχή που έχει ερημωθεί από την οικείωση με τον Θεό να γίνει κατοικία ακαθάρτων πνευμάτων. Διότι φως της ψυχής είναι η άγια γνώση, του οποίου αν στερηθεί ο άφρων, πορεύεται μέσα στο σκοτάδι.

ΝΕ΄. Εκείνος που περιεργάζεται τις αμαρτίες των άλλων ή και κρίνει τον αδελφό του από υποψία, δεν έχει κάνει ακόμη αρχή μετανοίας, ούτε άρχισε να ερευνά και να γνωρίζει τις δικές του αμαρτίες, οι οποίες στην πραγματικότητα είναι βαρύτερες από μόλυβδο πολλών ταλάντων, ούτε γνώρισε πώς γίνεται ο άνθρωπος βαρυκάρδιος, αγαπώντας τη ματαιότητα και αναζητώντας το ψεύδος. Γι' αυτό, ως άφρων και πορευόμενος στο σκοτάδι, αφήνοντας τις δικές του αμαρτίες, φαντάζεται τις αμαρτίες των άλλων, είτε αυτές υπάρχουν πραγματικά είτε νομίζει ότι υπάρχουν από υποψία.

Δηλαδή, εξέτασα με σκοπό να αποκτήσω πείρα τόσο των έργων της σοφίας όσο και αυτών της παρανοίας και της ανοίας. Και δεν επέλεξα μόνο τα έργα της σοφίας, αλλά και εκείνα της πονηρίας και της αφροσύνης, διότι ένας μόνο είναι αναμάρτητος, αυτός που θα εκπληρώσει ολόκληρη τη βουλή του Θεού και Πατρός, φέρνοντας εις πέρας όλα τα έργα της ανελλιπώς με το να γίνει άνθρωπος για τη σωτηρία μας. Έτσι λοιπόν εξέτασα 13-142. Και είδα εγώ ότι υπάρχει υπεροχή της σοφίας απέναντι στην αφροσύνη, όπως η υπεροχή του φωτός απέναντι στο σκοτάδι· οι οφθαλμοί του σοφού βρίσκονται στο κεφάλι του, ενώ ο άφρων πορεύεται στο σκοτάδι.

Δηλαδή, και από την ίδια την πείρα διαπίστωσα ότι η διαφορά μεταξύ της σοφίας και της ανοησίας είναι τόση, όση μεταξύ της ημέρας και της νύχτας. Διότι ο σοφός διαθέτει τη διορατικότητα στον νου, ο οποίος είναι ο ηγεμόνας της ψυχής του, βλέποντας τα άνω· ο δε άφρων πορεύεται στο βαθύ σκοτάδι της άγνοιας, έχοντας στερηθεί την όραση εξαιτίας της προσκόλλησής του στα γήινα πράγματα. Διότι εκείνος που μέσω της σοφίας έχει περιφρονήσει τα πρόσκαιρα, κατέχει περισσότερο από τον άφρονα τον φωτισμό που προέρχεται από την ελπίδα για την κατά χάριν μέθεξη στα υπερφυσικά. Ως προς τα προλεγόμενα 143-154. Και εγώ γνώρισα ότι ένα κοινό απρόοπτο θα συμβεί σε όλους αυτούς. Και είπα εγώ στην καρδιά μου: «Όπως το απρόοπτο του άφρονος, έτσι θα συμβεί και σε εμένα· και προς τι απέκτησα σοφία εγώ;» Δηλαδή, από τα ίδια τα πράγματα κατάλαβα ότι τα ίδια περιστατικά τυχαίνουν κατά τη διάρκεια του βίου και στον σοφό και στον άφρονα, όπως επιδρομές ληστών και θηρίων, εμπρησμοί και ναυάγια, φτώχεια, ασθένεια και θάνατος. Και αναλογίστηκα μέσα μου ότι «τα ακούσια συμβάντα του άφρονος θα συμβούν και σε εμένα, και για ποιον λόγο εγώ ασκήθηκα στη σοφία;» 155-16. Τότε είπα περιττά λόγια στην καρδιά μου, διότι ο άφρων μιλάει από το περίσσευμα, ότι και αυτό είναι ματαιότητα.

Γι' αυτό λοιπόν και εσύ, γέννημα και θρέμμα της Σοφίας, προτού καν ανακινηθεί εδώ η δογματική συζήτηση που έχει ήδη ξεσπάσει, έσπευσες να ζητήσεις λόγους περί αυτής, έχοντας το θάρρος να απευθυνθείς σε αυτούς που ασχολούνταν εκείνη την περίοδο με άλλες μελέτες. Και το αίτημα αυτό δεν συνεπαγόταν τόσο φορτικότητα όσο, αντιθέτως, διορατικότητα, διακηρύσσοντας —σε όσους τουλάχιστον είναι σε θέση να το κατανοήσουν— ότι τα μάτια του σοφού βρίσκονται στην κεφαλή του, καθώς προορά εκείνα που δεν υπάρχουν ακόμη περισσότερο από την υπόσταση αυτών που ήδη υπάρχουν, σε αντίθεση με όσους έχουν επιλέξει να κατανοούν μόνο τα όσα βρίσκονται μπροστά στα πόδια τους. Επειδή όμως τώρα, από την ίδια τη φύση των πραγμάτων, δεν θα λέγαμε ότι απλώς προσκληθήκαμε, αλλά μάλλον ότι πιεστηκάμε —αν και νοσούμε στο σώμα— στην αποδοχή και εξόφληση αυτού του αιτήματος σαν να επρόκειτο για κάποιον καθορισμένο φόρο και για ένα νομίμως οφειλόμενο χρέος, λαμβάνεις την κατάλληλη στιγμή την επικαρπία αυτού που έχεις προκαταβάλει, και τη λαμβάνεις σε όση έκταση το επιτρέπει η ασθένεια της σαρκός και συνάμα της διανοίας μας.

Τι σημαίνει το λεχθέν «σε κάθε καιρό ας είναι τα ενδύματά σου λευκά και το λάδι στο κεφάλι σου ας μην απουσιάσει» και «τα μάτια του σοφού βρίσκονται στο κεφάλι του»; Το να φορούν λευκά ενδύματα εκείνοι για τους οποίους η πολιτεία σύμφωνα με τις παλαιές διατάξεις ήταν σπουδαία, εκλαμβανόταν ως σύμβολο ιερής ευφροσύνης και αγιοπρεπούς κατάστασης. Και μάλιστα το να αλείφουν το κεφάλι με λάδι το θεωρούσαν τεκμήριο της ίδιας διάθεσης. Γι' αυτό και ο Σωτήρας μας, απομακρύνοντάς μας από τη μίμηση των Φαρισαίων, έλεγε: «εσύ όμως, όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου με λάδι», δηλαδή «μην αναμείξεις τίποτα το σκυθρωπό και κατηφές με το κατόρθωμα της νηστείας». Επειδή λοιπόν τα λευκά ενδύματα και το λάδι για όσους ζούσαν υπό τον νόμο στόλιζαν μεν το σώμα, φανέρωναν δε τη γεμάτη ευφροσύνη κατάσταση της ζωής, έτσι, μέσα από τα εξωτερικά παραδείγματα, ο λόγος παρακινεί να διατηρούμε την ίδια την ψυχή λαμπρή και εξωραϊσμένη. Θα γινόταν δε λαμπρή και θα εξωραϊζόταν, εάν και τα ενδύματά της ήταν λευκά· και θα γίνονταν λευκά, όταν θα ακτινοβολούσαν και θα άφηναν να φανεί η καθαρότητα και η λαμπρότητα των αρετών, χωρίς καμία κακία να τα μαυρίζει.

Έτσι, λοιπόν, και εμείς, αν πράγματι επιθυμούμε τη δική μας δόξα και επιτυχία, αυτά πρέπει και να πράξουμε και να υπομείνουμε σε αυτήν τη θεοπόθητη πολιτεία μας. Γι' αυτό ας στέρξουμε, αδελφοί· ας υπομείνουμε, ας δείξουμε καρτερία με ανδρείο φρόνημα, με ακαταπόνητη προθυμία, χωρίς να δειλιάζουμε, χωρίς να εκθηλυνόμαστε, χωρίς να παραδινόμαστε στις ηδονές, ή μάλλον χωρίς να αποκτήνωνόμαστε και να στρέφουμε τα μάτια μας προς τα πόδια, αντί να τα έχουμε στο κεφάλι, όπως παραγγέλλει ο λόγος ότι πρέπει να κάνει ο σοφός. Διότι εκείνοι που συλλογίζονται τα ουράνια και ασχολούνται με αυτά, πράγματι έχουν τα μάτια τους στο κεφάλι, ενώ εκείνοι που στρέφονται στα μάταια και κυλιούνται σε αυτά, αληθινά φέρουν τα μάτια τους στα πόδια, πράγμα ελεεινό και τερατώδες, σαν να περπατά κάποιος άνθρωπος έχοντας κάτω το κεφάλι και πάνω τα πόδια· και θα ήταν ακόμη πιο ελεεινό και απάνθρωπο, αν αυτό το πάθαινε κανείς στην ψυχή. Αλλά εμείς, πατέρες και αδελφοί, ως σοφοί που έχουμε τα μάτια στο κεφάλι, ας πορευόμαστε με αυτόν τον τρόπο, έχοντας στον νου μας και πράττοντας τα του Θεού και τα θεία, τα οποία εν συνόψει είναι η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη· από τα οποία προέρχονται η κραταιά υπομονή, η αγνεία, η φιλαδελφία, η ειρήνη, η πραότητα, η επιείκεια, η ανδρεία, η ευστάθεια, η εγκράτεια, κάθε αγαθοσύνη, «κάθε τέλειο δώρημα», κάθε ανθοφορία και καρποφορία αρετών· διότι τα αντίθετα προέρχονται από τα αντίθετα, όπως είναι η απιστία.