Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 2:16

Εγώ μίλησα περισσότερο από όσο έπρεπε στην καρδιά μου, διότι ο άφρων μιλάει από το περίσσευμα του, ότι και αυτό είναι ματαιότητα. Διότι δεν θα διατηρηθεί η μνήμη του σοφού μαζί με εκείνη του άφρονος στον αιώνα, εφόσον ήδη οι ημέρες που έρχονται τα έχουν όλα λησμονήσει· και πώς θα πεθάνει ο σοφός μαζί με τον άφρονα; Σε αυτά προσθέτει ότι πρέπει να θεωρηθούν άξια μίσους τα πάντα, για τα οποία προηγουμένως αισθανόταν εμπάθεια, ασπαζόμενος το μάταιο ως αγαθό, και λέει ότι μίσησε τα πάντα, όσα δημιούργησε με κόπο αποβλέποντας στην παρούσα ζωή, διότι σε τίποτα δεν κοπίασε για τον εαυτό του, αλλά τα πάντα τα προσέφερε με τον κόπο του για εκείνον που θα έρθει μετά από αυτόν. Το πώς εκείνος θα χρησιμοποιήσει τους κόπους του είναι αδύνατον να το γνωρίζει εκ των προτέρων, εξαιτίας της αδηλότητας του μέλλοντος. Αναφέρει δε κατά λέξη τα εξής: «Και εμίσησα τη ζωή, διότι είναι πονηρό για εμένα το έργο που έχει συντελεστεί κάτω από τον ήλιο, επειδή τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος. Και εμίσησα εγώ όλον τον μόχθο μου, με τον οποίο εγώ μοχθώ κάτω από τον ήλιο, επειδή τον αφήνω στον άνθρωπο που θα έρθει μετά από εμένα· και ποιος γνωρίζει εάν θα είναι σοφός ή άφρων, και εάν θα γίνει εξουσιαστής σε όλον τον μόχθο μου, για τον οποίο εμόχθησα και ενήργησα με σοφία κάτω από τον ήλιο; Και αυτό βέβαια είναι ματαιότητα». Αφού τα είπε αυτά, λέει ότι η ψυχή του αισθάνθηκε αποστροφή (αποξενώθηκε) και στο να θεωρήσει ότι είναι κοινή η μερίδα (η μοίρα) τόσο για εκείνον που έζησε σύμφωνα με την αρετή, όσο και για εκείνον που δεν επέδειξε καμία τέτοια σπουδή.

Το νόημα, λοιπόν, των όσων γράφονται στη συνέχεια και η σχετική προκαταρκτική θεώρηση είναι αυτή που μόλις παραθέσαμε συντόμως. Θα ήταν τώρα καιρός να επαναλάβουμε το κείμενο και να προσαρμόσουμε με ακρίβεια τα νοήματα στα λόγια του: «Και κατάλαβα κι εγώ, ότι μία κοινή μοίρα θα βρει όλους αυτούς. Και είπα εγώ, αφού η μοίρα του άφρονα θα βρει κι εμένα, τότε προς τι έγινα σοφός;». Αυτή είναι η αντίρρηση που ο ίδιος προβάλλει στον εαυτό του, λέγοντας: Αν η μοίρα του θανάτου είναι κοινή και για τους δύο και η αρετή δεν εξαιρεί από τη μετοχή του θανάτου εκείνον που απέκτησε σοφία, τότε μάταια κοπίασα για τη σοφία. Ποια είναι όμως η απάντηση του λόγου σε αυτά; «Εγώ», λέει, «μίλησα γι' αυτό περιττά μέσα στην καρδιά μου, διότι ο άφρονας μιλάει από το περίσσευμα, διότι κι αυτό είναι ματαιότητα. Επειδή η μνήμη του σοφού δεν συνυπάρχει αιώνια με τη μνήμη του άφρονα». Διότι κατακρίνει την αντίρρηση αυτή ως περιττή και παράλογη, και ονομάζει άφρονα τον συλλογισμό, ο οποίος δεν προέρχεται από τα αποταμιευμένα αγαθά ούτε πηγάζει από τα εσώτερα ταμεία της σοφίας, αλλά είναι σαν ένα απόβλητο της διάνοιας που αποβάλλεται σαν αφρός. Διότι «ο άφρονας», λέει, «μιλάει από το περίσσευμα», και το να χρησιμοποιεί κανείς τον λόγο με αυτόν τον τρόπο είναι μάταιο και εντελώς ανώφελο, αφού η προσπάθεια του κειμένου δεν έχει κανέναν άλλον σκοπό, παρά να πείσει τον άνθρωπο να μην προσηλώνεται στα φαινόμενα.

Με βάση τα ορατά διεξάγει τον αγώνα του αυτός που φέρνει αντιρρήσεις· διότι και ο θάνατος ανήκει στα φαινόμενα. Τι ακριβώς λέγει; Μήπως σε αυτό δεν έγκειται η διάκριση μεταξύ του ενάρετου και του πονηρού βίου, στο ότι δηλαδή θα έπρεπε μόνο ο πονηρός να πεθαίνει σωματικά, ενώ ο αγαθός να παραμένει απαλλαγμένος από τον σωματικό θάνατο; Αυτά τα λέγει επειδή αγνοεί σε τι συνίσταται η αθανασία της αρετής και ποιος είναι ο θάνατος όσων ζουν μέσα στην κακία. Διότι η μνήμη του σοφού, λέγει, ζει παντοτινά και συμπαρατείνεται με ολόκληρο τον αιώνα, ενώ για τον άφρονα έσβησε μαζί του και η ενθύμησή του. Επειδή για αυτούς λέγει και ο προφήτης ότι: «Χάθηκε η μνήμη τους» ολοφάνερα και ξεκάθαρα· διότι αυτό ακριβώς υποδηλώνει η προσθήκη της λέξεως «Ήχου». Δεν υπάρχει, λοιπόν, λέγει, κοινή μνήμη του σοφού και του άφρονος αιωνίως, αλλά του μεν σοφού η ζωή διαιωνίζεται μέσω της μνήμης, ενώ τον άφρονα τον διαδέχεται η λήθη. Διότι στις επερχόμενες ημέρες τα πάντα που αφορούν τον άφρονα περιέρχονται στη λήθη, όπως αναφέρει στο εξής χωρίο: «Διότι ήδη οι επερχόμενες ημέρες τα λησμόνησαν όλα». Εάν λοιπόν ο μεν σοφός ζει χάρη στη σοφία, ενώ ο άφρων εξαφανίστηκε από τον θάνατο της λήθης, πώς, λέγει, ισχυρίζεσαι ότι θα πεθάνει ο σοφός μαζί με τον άφρονα;

Διότι δεν παραμένει η μνήμη του σοφού μαζί με εκείνη του άφρονος αιώνια, καθότι ήδη στις επερχόμενες ημέρες τα πάντα έχουν λησμονηθεί. Και πώς θα πεθάνει ο σοφός μαζί με τον άφρονα; Δηλαδή, όταν αναλογίστηκα ότι η μοίρα του άφρονος θα βρει κι εμένα που μετείχα στη σοφία, συλλογίστηκα μέσα μου εκτός της λογικής, ότι ακριβώς αυτός που συζεί με την αφροσύνη κάνει ανώφελες σκέψεις και βρίσκεται εκτός της αλήθειας, και το να συλλογίζεται κανείς κατ' αυτόν τον τρόπο είναι παντελώς μάταιο. Διότι δεν είναι όμοια η μνήμη του σοφού και του άφρονος σε όλη την αιωνιότητα, όποια και αν εννοείς, είτε την παρούσα είτε τη μέλλουσα, επειδή τα περιστατικά που συμβαίνουν παρομοίως και στους δύο κατά τον παρόντα βίο, είτε είναι χαρμόσυνα είτε σκυθρωπά, παρέρχονται με τον χρόνο και παραδίδονται στα βάθη της λήθης. Οι ίδιοι δε στους οποίους συνέβησαν αυτά δεν μνημονεύονται εξαιτίας τους, αλλά ο καθένας από τα δικά του έργα, είτε αγαθά είτε βεβαίως τα αντίθετα. Επομένως, ο μεν σοφός διατηρεί τη μνήμη του στους ανθρώπους με επαίνους, ενώ από τον Θεό λαμβάνει τα αμάραντα στεφάνια και τα έπαθλα για όσα έπραξε καλώς· ο δε άφρων εγκαταλείπει στους ανθρώπους κακόφημη τη μνήμη του, και βρίσκει το Θείο τιμωρό για τα κακά στα οποία αμάρτησε. Λοιπόν, πώς θα δεχθεί το ίδιο τέλος τον σοφό και τον άφρονα; Διότι ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός, ενώ η μνήμη των δικαίων παραμένει μετ' εγκωμίων.