Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 2:17

Και ο Θεός μας γνωρίζει να διακρίνει τους φυσικούς λογισμούς από τους προαιρετικούς· γι' αυτό λέει και ο Εκκλησιαστής, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος. Ονομάζοντας ματαιότητα τη φύση, και προαίρεση την πράξη πέρα από τα φυσικά. Γι' αυτό λέει, ότι τα της ματαιότητος θα παρέλθουν, ενώ τα της πράξεως ο Θεός θα τα φέρει σε κρίση. Τους κατά φύσιν ανθρώπους και ο Απόστολος τους ονόμασε ψυχικούς, ενώ τους παρά φύσιν σαρκικούς· πνευματικοί δε είναι εκείνοι που προσαρμόζουν και τη φύση στο πνεύμα. Διότι ο γεωργός Θεός γνωρίζει τη φύση, την προαίρεση και τη δύναμη του καθενός, και σπέρνει τον λόγο Του, και ανάλογα με τη δύναμή μας απαιτεί την πράξη· δεν υπολείπεται των γεωργών που ρίχνουν τον σπόρο ανάλογα με την κάθε γη, μάλλον δε τους υπερβαίνει κατά τρόπο υπερφυσικό, ασυγκρίτως περισσότερο από τη σύγκριση των αγρών, διακρίνοντας μεταξύ ψυχής και πνεύματος, φύσεως και προαιρέσεως. Και εάν η φύση είναι αυτάρκης στα φυσικά, γνωρίζει να μην απαιτεί περισσότερα· διότι όρισε μέτρο στη φύση, και έθεσε σε αυτήν όριο για την υπόστασή της. Εάν όμως η προαίρεση ηττηθεί από τη φύση, την εγκαλεί ως άπληστη και ως καταπατούσα τον όρο του Θεού. Ναι, αδελφοί, οι συγκαταθέσεις κρίνονται ως έργα, διότι η υπόσταση των πράξεων συνίσταται από την προαίρεση. Και ο Κύριος είπε ότι οι συγκαταθέσεις στους λογισμούς μολύνουν τον άνθρωπο· διότι γνωρίζει ότι η ψυχή είναι εκείνη που ενεργεί μέσω του σώματος.

«Ματαιότης ματαιοτήτων τα πάντα, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση του πνεύματος, είτε πρόκειται δηλαδή για κάποια άλογη ορμή της ψυχής, είτε για περισπασμό του ανθρώπου, ο οποίος έχει καταδικαστεί σε αυτό, ίσως εξαιτίας της αρχαίας πτώσης· κατά τα άλλα, "ως κατάληξη του λόγου", λέγει, "άκουσε το παν: τον Θεό να φοβάσαι". Εδώ σταματά η απορία· και αυτό είναι το μόνο σου κέρδος από την επίγεια ζωή, το να οδηγηθείς μέσα από την ταραχή των ορατών και σαλευομένων πραγμάτων προς τα σταθερά και ακίνητα.»

Εγώ μίλησα περισσότερο από όσο έπρεπε στην καρδιά μου, διότι ο άφρων μιλάει από το περίσσευμα του, ότι και αυτό είναι ματαιότητα. Διότι δεν θα διατηρηθεί η μνήμη του σοφού μαζί με εκείνη του άφρονος στον αιώνα, εφόσον ήδη οι ημέρες που έρχονται τα έχουν όλα λησμονήσει· και πώς θα πεθάνει ο σοφός μαζί με τον άφρονα; Σε αυτά προσθέτει ότι πρέπει να θεωρηθούν άξια μίσους τα πάντα, για τα οποία προηγουμένως αισθανόταν εμπάθεια, ασπαζόμενος το μάταιο ως αγαθό, και λέει ότι μίσησε τα πάντα, όσα δημιούργησε με κόπο αποβλέποντας στην παρούσα ζωή, διότι σε τίποτα δεν κοπίασε για τον εαυτό του, αλλά τα πάντα τα προσέφερε με τον κόπο του για εκείνον που θα έρθει μετά από αυτόν. Το πώς εκείνος θα χρησιμοποιήσει τους κόπους του είναι αδύνατον να το γνωρίζει εκ των προτέρων, εξαιτίας της αδηλότητας του μέλλοντος. Αναφέρει δε κατά λέξη τα εξής: «Και εμίσησα τη ζωή, διότι είναι πονηρό για εμένα το έργο που έχει συντελεστεί κάτω από τον ήλιο, επειδή τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος. Και εμίσησα εγώ όλον τον μόχθο μου, με τον οποίο εγώ μοχθώ κάτω από τον ήλιο, επειδή τον αφήνω στον άνθρωπο που θα έρθει μετά από εμένα· και ποιος γνωρίζει εάν θα είναι σοφός ή άφρων, και εάν θα γίνει εξουσιαστής σε όλον τον μόχθο μου, για τον οποίο εμόχθησα και ενήργησα με σοφία κάτω από τον ήλιο; Και αυτό βέβαια είναι ματαιότητα». Αφού τα είπε αυτά, λέει ότι η ψυχή του αισθάνθηκε αποστροφή (αποξενώθηκε) και στο να θεωρήσει ότι είναι κοινή η μερίδα (η μοίρα) τόσο για εκείνον που έζησε σύμφωνα με την αρετή, όσο και για εκείνον που δεν επέδειξε καμία τέτοια σπουδή.

Γι’ αυτόν τον λόγο, θλίβεται και αισθάνεται ντροπή για όσα με σπουδή επεδίωξε σε τούτη τη ζωή, και δηλώνει ότι μισεί όλα όσα με προθυμία κυνήγησε για τον παρόντα βίο, πάσχοντας κάτι παρόμοιο με εκείνον που, από λαιμαργία, καταβρόχθισε αναίσχυντα δηλητηριασμένο μέλι, και έπειτα, αφού η λιχουδιά του μετατράπηκε σε βλαβερό χυμό, κατά τον εμετό αντιλαμβάνεται το δηλητήριο που είχε αναμειχθεί και το οποίο αποβάλλεται μαζί με το μέλι. Εξαιτίας αυτού, ανακαλώντας στη μνήμη του την αηδία, μισεί το μέλι, ο κορεσμός από το οποίο, λόγω του δηλητηρίου, του προκάλεσε την ανατροπή του στομάχου. Χάριν τούτου, εκείνος που μέχρι κορεσμού χόρτασε τον εαυτό του με όσα επιδιώκονται για τρυφηλή ζωή, κατά τον εμετό της εξαγορεύσεως των αμαρτιών του, έχοντας νιώσει σιχασιά και αποτροπιασμό για την ντροπή των πράξεών του σαν να επρόκειτο για την ιδιότητα κάποιου δηλητηρίου, φωνάζει δυνατά ότι μισεί τη ζωή εκείνη, λέγοντας αυτολεξεί τα εξής: «Και εμίσησα τη ζωή, διότι πονηρό είναι για μένα το έργο που έχει πεπραγθεί κάτω από τον ήλιο». Διότι, λέει, σε κανέναν άλλον δεν έγινα πονηρός, παρά μόνο στον εαυτό μου, με όσα έκανα κάτω από τον ήλιο. Επειδή κανένα από όσα έγιναν δεν παρέμεινε σταθερό για μένα, αλλά όλα όσα επιδίωξα ήταν ψευδαίσθηση και ορμή της προαιρέσεως. «Διότι τα πάντα είναι ματαιότητα», λέει, «και προαίρεση πνεύματος».

Έτσι, λοιπόν, αφού εξέτασα και έκρινα τα πράγματα σύμφωνα με τον ορθό λόγο, καταδίκασα όλα τα πρόσκαιρα. 17. Και μίσησα εγώ σύμπασα τη ζωή, διότι φάνηκε πονηρό σε εμένα το έργο που έχει γίνει κάτω από τον ήλιο, επειδή τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος.

Διότι διστάζω να συναριθμήσω με αυτά και όσα δεν έχουν την ίδια ομολογία· επειδή και στερούνται την αγιοσύνη και έχει μαρτυρηθεί ότι δεν προέρχονται από τον Θεό. Αποκλείω δε από τον κατάλογο και το «πνεύμα δουλείας» που αναφέρει ο Παύλος. Επιπλέον δε και εκείνο του Εκκλησιαστή: «Ιδού», λέγει, «τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση πνεύματος». Παραλείπω και εκείνο που λέγεται στους Ψαλμούς και στο Ευαγγέλιο: «Θα πνεύσει το πνεύμα του και θα ρεύσουν ύδατα».