Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 2:5

Βρίσκουμε ότι η ονομασία του κήπου έχει παραληφθεί με διπλή έννοια, όπως από τη μια στη Γένεση σύμφωνα με τον Ακύλα: «Και εφύτευσε Κύριος ο Θεός κήπον στην Εδέμ». Αντίθετα, η γη της Αιγύπτου, όταν κατακρίνεται, ονομάζεται κήπος λαχανικών. Πάλι, αξιοκατάκριτη είναι η μνεία του κήπου, όταν ο Αχαάβ επιθυμούσε να κάνει λαχανόκηπο το κτήμα του Ναβουθαί του Ιεζραηλίτη. Με επαινετό τρόπο, όμως, τον μνημονεύει ο Εκκλησιαστής λέγοντας: «Έφτιαξα για τον εαυτό μου κήπους και παραδείσους». Και είναι ευλογημένος ο κήπος στον οποίο βρισκόταν το μνήμα, που δέχθηκε στο σώμα του Κυρίου την πρόσκαιρη οικονομία του θανάτου. —Εδώ, ωστόσο, κατακρίνεται, ως κάτι που προξενεί ντροπή σε όσους τον επιθύμησαν. Και φαίνεται βέβαια ότι τώρα εννοεί τα άλση που φυτεύονται ολόγυρα από τους πλανημένους για τον στολισμό των ειδώλων, τα οποία πρέπει να νοηθούν ως οι πεπλανημένες επιτηδεύσεις και οι εξωτερικές προσποιήσεις, με τις οποίες συγκαλύπτουμε τα πάθη μας. Όπως, για παράδειγμα, αν κάποιος που κυλιέται στις ηδονές, προσποιείται σεμνότητα· και αν κάποιος που είναι υποδουλωμένος στα χρήματα, επιτηδεύεται να φαίνεται μεγαλόψυχος· για αυτά θα ντραπούν όσοι τα επιθύμησαν, όταν αποκαλυφθούν οι βουλές των καρδιών μας.

Υπάρχει, λοιπόν, μια εξαίρετη φυτεία, σύμφωνα με τον Σολομώντα, ο οποίος λέει: «Φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνα, έφτιαξα για τον εαυτό μου κήπους και παραδείσους, και φύτεψα μέσα σε αυτούς κάθε καρποφόρο δέντρο». Υπάρχει, όμως, και κάποια φυτεία, την οποία δεν φύτεψε ο ουράνιος Πατέρας, η οποία και ξεριζώνεται, σύμφωνα με την απειλή του Κυρίου.

Τι θα μπορούσες να πεις στον Ιερεμία, ο οποίος μέσα στον πόνο του κατακρίνει ακόμη και τη μητέρα του για τη γέννησή του, και μάλιστα για σφάλματα άλλων; «Τα είδα όλα», λέει ο Εκκλησιαστής, «όλα τα ανθρώπινα τα εξέτασα με τον λογισμό μου: τον πλούτο, την τρυφή, την εξουσία, την άστατη δόξα, τη σοφία που περισσότερο διαφεύγει παρά κατακτάται, πάλι την τρυφή, πάλι τη σοφία, επιστρέφοντας κυκλικά πολλές φορές στα ίδια, τις ηδονές της γαστέρας, τους κήπους, το πλήθος των υπηρετών, το πλήθος των κτημάτων, τους οινοχόους και τις οινοχόους, τους τραγουδιστές και τις τραγουδίστριες, τα όπλα, τους δορυφόρους, τα έθνη που υποτάσσονταν, τους φόρους που συλλέγονταν, την αλαζονεία της βασιλείας, όσα είναι περιττά στον βίο, όσα ανήκουν στα αναγκαία, πράγματα με τα οποία ξεπέρασα όλους τους προγενέστερους βασιλείς· και τι απομένει μετά από όλα αυτά;»

Αυτά λέει ότι έγιναν κατά την περίτεχνη δημιουργία των κήπων και των παραδείσων εκείνος που εξομολογείται τα δικά του έργα. Διότι αυτός που είπε «φύτεψα κάθε καρποφόρο δέντρο», με αυτήν την περιληπτική έκφραση φανέρωσε ότι τίποτα από τέτοιου είδους πράγματα δεν παραλείφθηκε. Έπειτα, μετά την υπαίθρια και την υπόστεγη τρυφή, ούτε το νερό αφήνεται χωρίς να συμβάλλει στη χορηγία των ηδονών, σαν να ήταν απαραίτητο να εντρυφά κανείς σε όλα τα στοιχεία: στη γη μέσω των οικημάτων, στον αέρα μέσω των δέντρων, στο νερό μέσω της τεχνητής θάλασσας. Διότι, για να γλυκάνει και η όψη του νερού την απάτη των οφθαλμών, το έδαφος μετατρέπεται σε λίμνη, με το νερό να περιτειχίζεται κυκλικά, ώστε αφενός η κολύμβηση να προσφέρει ηδονή σε όσους περιποιούνται τα σώματά τους, και αφετέρου το νερό που απορρέει να καθιστά τους παραδείσους πιο ανθισμένους, διακλαδιζόμενο παντού για τις ανάγκες εκείνων που αρδεύονται. «Κατασκεύασα για τον εαυτό μου», λέει, «κολυμβήθρες υδάτων, για να ποτίζω από αυτές δάσος που βλαστάνει δέντρα». Εάν όμως κατείχα την πηγή του παραδείσου, δηλαδή τη διδασκαλία των αρετών, μέσω της οποίας δροσίζεται η ξηρασία της ψυχής, θα περιφρονούσα τα γήινα ύδατα, των οποίων η απόλαυση είναι πρόσκαιρη και η φύση παροδική.

Το να ασχολείται κανείς με τα μάταια. Και ποια είναι τα μάταια, παρά όλα τα παρόντα; Για τα οποία λέει ο Εκκλησιαστής: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Αλλά θα πει κάποιος: Αν είναι μάταια και ματαιότητα, για ποιο σκοπό έγιναν; Αν είναι έργα του Θεού, πώς είναι μάταια; Και γίνεται πολύς λόγος γι' αυτά. Αλλά άκουσε, αγαπητέ: Δεν ονόμασε τα έργα του Θεού μάταια, μη γένοιτο· ούτε ο ουρανός είναι μάταιος, ούτε η γη είναι μάταιη, μη γένοιτο· ούτε ο ήλιος, ούτε η σελήνη και τα άστρα, ούτε το σώμα μας. Διότι όλα αυτά είναι πάρα πολύ καλά. Τότε λοιπόν τι είναι μάταιο; Ας ακούσουμε τον ίδιο τον Εκκλησιαστή να λέει: «Φύτεψα για τον εαυτό μου αμπέλια, απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες, κατασκεύασα δεξαμενές υδάτων, απέκτησα ποίμνια και κοπάδια, συγκέντρωσα χρυσό και άργυρο· και είδα ότι όλα είναι ματαιότητα»· και πάλι: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Άκουσε και τον Προφήτη που λέει: «Θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Σύμφωνα με αυτό, ματαιότης ματαιοτήτων είναι τα λαμπρά οικοδομήματα, ο πολύς και άφθονος χρυσός, τα πλήθη των δούλων που περιφέρονται επιδεικτικά στην αγορά, η αλαζονεία και η κενοδοξία, η υπεροψία και ο κομπασμός. Διότι όλα αυτά είναι μάταια· επειδή δεν έχουν γίνει από τον Θεό, αλλά έχουν δημιουργηθεί από εμάς.

Γνωρίζω ότι προοιωνίζονται και εκείνοι που λέγουν: «Ας φάμε και ας πιούμε, διότι αύριο πεθαίνουμε». Αλλά αναλογίσου ότι: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης»· δεν το λέγω εγώ, αλλά ο ίδιος που απέκτησε την πείρα όλων των πραγμάτων, αυτός τα λέγει: «Έκτισα για τον εαυτό μου οικίες, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, κατασκεύασα για τον εαυτό μου δεξαμενές υδάτων, απέκτησα οινοχόους άνδρες και γυναίκες»· και έπειτα από όλα αυτά τι ακριβώς λέγει; «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Ας πενθήσουμε λοιπόν, αγαπητοί, ας πενθήσουμε, για να γελάσουμε πραγματικά, για να χαρούμε πραγματικά στον καιρό της ειλικρινούς χαράς. Διότι αυτή μεν η παρούσα χαρά είναι οπωσδήποτε αναμεμειγμένη με λύπη, και ποτέ δεν είναι δυνατόν να τη βρει κανείς εντελώς καθαρή· εκείνη όμως είναι ειλικρινής και άδολη, και δεν περιέχει τίποτα το ύπουλο, ούτε κάτι το αναμεμειγμένο· εκείνη τη χαρά ας γευθούμε, εκείνην ας επιδιώξουμε. Με άλλον τρόπο όμως δεν είναι δυνατόν να την επιτύχουμε, παρά μόνο εάν στην παρούσα ζωή δεν επιλέγουμε τα ευχάριστα, αλλά τα ωφέλιμα, και εάν θλιβόμαστε λιγάκι με τη θέλησή μας, και εάν υπομένουμε με ευχαριστία όλα όσα συμβαίνουν. Διότι έτσι θα μπορέσουμε να επιτύχουμε και τη βασιλεία των ουρανών, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία, και τα εξής.

δʹ. Άκουσε τι λέει ο Σολομών, ο οποίος απέκτησε έμπρακτη πείρα των παρόντων πραγμάτων: «Οικοδόμησα για τον εαυτό μου σπίτια», λέει, «φύτεψα κήπους και παραδείσους, αμπελώνες και δεξαμενές υδάτων, απέκτησα ασήμι και χρυσό, πήρα στην υπηρεσία μου τραγουδιστές και τραγουδίστριες, ποίμνια και κοπάδια βοοειδών». Διότι κανένας δεν έζησε με τόση τρυφηλότητα, κανένας δεν υπήρξε τόσο ένδοξος, κανένας τόσο σοφός, κανένας τέτοιος άρχοντας, κανένας δεν είδε όλα τα πράγματα να εξελίσσονται τόσο πολύ σύμφωνα με τις επιθυμίες του. Τι συνέβη λοιπόν; Δεν αποκόμισε κανένα όφελος από αυτά. Αλλά τι λέει ύστερα από όλα αυτά; «Ματαιότης ματαιοτήτων», λέει, «τα πάντα ματαιότης»· και όχι απλώς ματαιότητα, αλλά σε υπερβολικό βαθμό. Ας τον πιστέψουμε, σας παρακαλώ, αυτόν που έφτασε στη γνώση μέσα από την εμπειρία του· ας τον πιστέψουμε, και ας αφοσιωθούμε στα πράγματα εκείνα, όπου δεν υπάρχει πλέον ματαιότητα, όπου υπάρχει η αλήθεια, όπου τα πάντα είναι σταθερά και βέβαια, όπου τα πάντα είναι οικοδομημένα πάνω στην πέτρα, όπου δεν υπάρχει γήρας, ούτε παρέλευση, όπου τα πάντα ανθίζουν, όπου τα πάντα ακμάζουν, όπου τίποτα δεν παλιώνει, ούτε γερνάει, ούτε πλησιάζει στον αφανισμό. Ας ποθήσουμε, παρακαλώ, αληθινά τον Θεό, όχι από τον φόβο της γέεννας, αλλά από την επιθυμία της βασιλείας.

Διότι δοκίμασε κάθε είδος τρυφής, και επινόησε κάθε λογής τρόπους ψυχαγωγίας, και βρήκε ποικίλες και πολύτροπες ιδέες τέρψεων, και διηγούμενος αυτά έλεγε: Έχτισα για τον εαυτό μου οίκους, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, έφτιαξα για τον εαυτό μου κήπους και παραδείσους, έφτιαξα για τον εαυτό μου δεξαμενές υδάτων, απέκτησα δούλους και δούλες, και απέκτησα δούλους γεννημένους μέσα στο σπίτι μου· απέκτησα κοπάδια βοοειδών και προβάτων· συγκέντρωσα ασήμι και χρυσάφι άφθονο σαν την άμμο· απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες, άνδρες και γυναίκες οινοχόους. Τι έκανε λοιπόν αυτός ο ίδιος μετά από τόση περιουσία χρημάτων, κτημάτων, τρυφής και ανέσεως; «Μακάρισα», λέγει, «τους πεθαμένους περισσότερο από τους ζωντανούς, και θεώρησα καλύτερο από αυτούς εκείνον που δεν έχει γεννηθεί ακόμη». Πράγματι αξιόπιστος είναι αυτός ο κατήγορος της τρυφής, ο οποίος εκφέρει τέτοια κρίση γι' αυτήν. Διότι, εάν κάποιος από εκείνους που έχουν ζήσει μέσα στην πενία και τη φτώχεια εξέφερε αυτήν την κρίση κατά της τρυφής, θα φαινόταν ότι την κατηγορεί όχι από γνώση της αλήθειας, αλλά εξαιτίας της απειρίας του· όταν όμως εκείνος που την έχει γευθεί εξ ολοκλήρου και έχει διερευνήσει κάθε οδό της, αυτός την απαξιώνει, τότε η κατηγορία είναι πλέον υπεράνω πάσης υποψίας. Ίσως νομίζετε ότι ο λόγος μας έχει απομακρυνθεί από την παρούσα υπόθεση· αλλά εάν προσέξουμε, θα διαπιστώσουμε ότι τα όσα ελέχθησαν συνδέονται απολύτως με αυτήν. Διότι, κατά τις εορτές της μνήμης των μαρτύρων, είναι αναγκαίο και επακόλουθο να κάνουμε και λόγο περί φιλοσοφίας.

«Απόστρεψε τα μάτια μου, για να μη βλέπουν τη ματαιότητα· στον δρόμο σου δώσε μου ζωή.» ΣΤ΄. Παρακαλεί ο προφήτης να μην αποσπάται η προσοχή των ματιών από διάφορα θεάματα, από αγώνες δρόμου αλόγων και συνομηλίκων, και από χορευτικά λυγίσματα, τα οποία αποτελούν ματαιότητα, δεν προσφέρουν κανένα κέρδος και είναι ανωφελή· επειδή και όλα τα πράγματα και οι πολλές μέριμνες τούτου του κόσμου που κατατείνουν στα σαρκικά πάθη, είναι ματαιότητες. Γι' αυτό και στον Εκκλησιαστή έχει ειπωθεί: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα είναι ματαιότης», δηλαδή τα γήινα· διότι προσθέτει: «Ποιο είναι το όφελος για τον άνθρωπο από όλο τον κόπο του, με τον οποίο κοπιάζει κάτω από τον ήλιο; Γενεά φεύγει και γενεά έρχεται»· και πάλι: «Οικοδόμησα για τον εαυτό μου οίκους, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, έφτιαξα για τον εαυτό μου κήπους και παραδείσους, δεξαμενές υδάτων για να ποτίζω από αυτές».

Γνωρίζω ότι το θεωρούν και ως οιωνό εκείνοι που λένε: «Ας φάμε και ας πιούμε, διότι αύριο πεθαίνουμε». Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης. Δεν το λέω εγώ αυτό, αλλά εκείνος που απέκτησε την πείρα όλων των πραγμάτων τα λέει αυτά: «Έκτισα για τον εαυτό μου σπίτια, φύτεψα αμπελώνες, κατασκεύασα δεξαμενές υδάτων, απέκτησα οινοχόους άνδρες και γυναίκες». Και τι λοιπόν προέκυψε μετά από όλα αυτά; Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης. Ας πενθήσουμε λοιπόν, αγαπητοί μου, ας πενθήσουμε, για να γελάσουμε πραγματικά, για να χαρούμε αληθινά στον καιρό της ειλικρινούς χαράς. Διότι σε τούτη εδώ τη χαρά είναι οπωσδήποτε αναμειγμένη η λύπη, και ποτέ δεν είναι δυνατόν να τη βρει κανείς καθαρή. Εκείνη όμως είναι εντελώς ειλικρινής και άδολη, και δεν έχει τίποτα το ύπουλο, ούτε κάτι αναμειγμένο σε αυτήν· εκείνη τη χαρά ας γευθούμε, εκείνην ας επιδιώξουμε. Διαφορετικά, δεν είναι δυνατόν να την επιτύχουμε, παρά μόνον εάν επιλέγουμε εδώ όχι τα ευχάριστα, αλλά τα ωφέλιμα, και εάν θλιβόμαστε για λίγο εκούσια, και εάν υπομένουμε τα πάντα με ευχαριστία. Διότι έτσι θα μπορέσουμε να επιτύχουμε και τη βασιλεία των ουρανών, την οποία είθε όλοι μας να αξιωθούμε να κληρονομήσουμε, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα, καθώς και στο Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Όντας δε αμφιρρεπής, όπως ειπώθηκε, θέλησα να αποκτήσω πείρα των αισθητών απολαύσεων. Και εμεγάλυνα το έργο μου, οικοδόμησα για τον εαυτό μου οίκους, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, έφτιαξα για εμένα κήπους και παραδείσους, και φύτεψα σε αυτούς κάθε λογής καρποφόρο δέντρο· κατασκεύασα δεξαμενές υδάτων για να ποτίζω από αυτές δάσος που βλαστάνει δέντρα· απέκτησα δούλους και δούλες, και είχα δούλους γεννημένους στον οίκο μου· απέκτησα επίσης μεγάλη περιουσία από κοπάδια βοδιών και προβάτων, περισσότερη από όλους όσοι υπήρξαν πριν από εμένα στην Ιερουσαλήμ· συγκέντρωσα για τον εαυτό μου ακόμη άργυρο και χρυσό, καθώς και τις περιουσίες των βασιλέων και των χωρών· απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες, και τις απολαύσεις των υιών των ανθρώπων, άνδρες και γυναίκες οινοχόους· και έγινα μεγάλος και αυξήθηκα περισσότερο από όλους όσοι υπήρξαν πριν από εμένα στην Ιερουσαλήμ.

Έπειτα πάλι διηγείται στη συνέχεια, από όσα γνώρισε με τη σοφία του, πώς διδάχθηκε με έργα και με λόγια τη ματαιότητα του βίου. «Μεγάλυνα», λέει, «το έργο μου», δηλαδή έκανα φαιδρό, λάμπρυνα κάθε δημιούργημά μου, «έχτισα για τον εαυτό μου σπίτια, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, έφτιαξα για μένα κήπους και παραδείσους και φύτεψα σε αυτούς κάθε είδους καρποφόρο δέντρο. Έφτιαξα για τον εαυτό μου δεξαμενές υδάτων για να ποτίζω από αυτές το δάσος που βλαστάνει δέντρα. Απέκτησα δούλους και δούλες, και απέκτησα δούλους γεννημένους στο σπίτι μου, και απέκτησα κοπάδια από βόδια και πρόβατα, περισσότερα από όλους όσους υπήρξαν πριν από μένα στην Ιερουσαλήμ. Συγκέντρωσα για τον εαυτό μου και ασήμι και χρυσάφι, δημιουργώντας πάρα πολύ μεγάλη περιουσία. Απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες και τις απολαύσεις των ανθρώπων, οινοχόους άνδρες και γυναίκες. Και μεγάλωσα και έγινα ανώτερος από όλους όσους υπήρξαν πριν από μένα στην Ιερουσαλήμ. Και η σοφία μου στάθηκε δίπλα μου». Τι σημαίνει το «στάθηκε δίπλα μου»; Δηλαδή ενώθηκε μαζί μου, παρέμεινε σε μένα, και μέσω αυτής ολοκλήρωνα κάθε έργο μου. «Και καθετί που ζήτησαν τα μάτια μου δεν τους το στέρησα, δεν εμπόδισα την καρδιά μου από καμία ευφροσύνη, διότι η καρδιά μου ευφράνθηκε σε κάθε μόχθο μου, και αυτό έγινε το μερίδιό μου από κάθε μόχθο μου. Και έστρεψα το βλέμμα μου σε όλα τα έργα μου, τα οποία έφτιαξαν τα χέρια μου, και στον μόχθο με τον οποίο κόπιασα για να τα φτιάξω, και ιδού τα πάντα ήταν ματαιότητα και επιδίωξη του ανέμου».