Πατερικές αναφορές στο ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗΣ 2:7

Τι θα μπορούσες να πεις στον Ιερεμία, ο οποίος μέσα στον πόνο του κατακρίνει ακόμη και τη μητέρα του για τη γέννησή του, και μάλιστα για σφάλματα άλλων; «Τα είδα όλα», λέει ο Εκκλησιαστής, «όλα τα ανθρώπινα τα εξέτασα με τον λογισμό μου: τον πλούτο, την τρυφή, την εξουσία, την άστατη δόξα, τη σοφία που περισσότερο διαφεύγει παρά κατακτάται, πάλι την τρυφή, πάλι τη σοφία, επιστρέφοντας κυκλικά πολλές φορές στα ίδια, τις ηδονές της γαστέρας, τους κήπους, το πλήθος των υπηρετών, το πλήθος των κτημάτων, τους οινοχόους και τις οινοχόους, τους τραγουδιστές και τις τραγουδίστριες, τα όπλα, τους δορυφόρους, τα έθνη που υποτάσσονταν, τους φόρους που συλλέγονταν, την αλαζονεία της βασιλείας, όσα είναι περιττά στον βίο, όσα ανήκουν στα αναγκαία, πράγματα με τα οποία ξεπέρασα όλους τους προγενέστερους βασιλείς· και τι απομένει μετά από όλα αυτά;»

ΟΜΙΛΙΑ Δ΄ Ακόμη το θέμα της εξομολογήσεως συνέχεται στον λόγο μας. Διότι αυτός που διηγείται τα δικά του έργα τα εξετάζει σχεδόν όλα με τη σειρά, και μέσα από αυτά αναγνωρίζεται η ματαιότητα των πραγμάτων του βίου τούτου. Τώρα όμως άπτεται μιας, τρόπον τινά, μεγαλύτερης κατηγορίας για τα πεπραγμένα του, από τα οποία στηλιτεύεται το πάθος της υπερηφάνειας. Διότι τι από όσα απαριθμήθηκαν προκαλεί τόση αλαζονεία –ένας πολυτελής οίκος, το πλήθος των αμπελώνων, η ομορφιά των κήπων, η συγκέντρωση των υδάτων στις δεξαμενές και η διοχέτευσή τους στους παραδείσους– όσο το να θεωρεί κάποιος, ενώ είναι άνθρωπος, τον εαυτό του δεσπότη των ομοφύλων του; «Διότι απέκτησα», λέει, «δούλους και δούλες, και απέκτησα δούλους γεννημένους στο σπίτι μου». Βλέπεις το μέγεθος της αλαζονείας; Μια τέτοια φωνή εγείρεται ευθέως ενάντια στον Θεό. Διότι ακούσαμε από την προφητεία ότι τα σύμπαντα είναι δούλα της εξουσίας που βρίσκεται υπεράνω όλων. Επομένως, αυτός που καθιστά δικό του κτήμα το κτήμα του Θεού και κατανέμει την κυριαρχία του στα δύο φύλα, ώστε να θεωρεί τον εαυτό του κύριο συγχρόνως ανδρών και γυναικών, τι άλλο κάνει παρά να υπερβαίνει με την υπερηφάνεια τα όρια της φύσης, θεωρώντας τον εαυτό του κάτι διαφορετικό σε σχέση με όσους εξουσιάζονται;

«Απέκτησα δούλους και δούλες». Τι λες; Καταδικάζεις σε δουλεία τον άνθρωπο, του οποίου η φύση είναι ελεύθερη και αυτεξούσια, και νομοθετείς ενάντια στον Θεό, ανατρέποντας τον νόμο Του για τη φύση. Διότι αυτόν που δημιουργήθηκε γι' αυτόν ακριβώς τον σκοπό, το να είναι κύριος της γης, και έχει οριστεί για να άρχει από τον Πλάστη, αυτόν τον υποβάλλεις στον ζυγό της δουλείας, σαν να εναντιώνεσαι και να μάχεσαι το θείο πρόσταγμα. Έχεις λησμονήσει τα όρια της εξουσίας, ότι δηλαδή η κυριαρχία σου έχει περιοριστεί μέχρι την επιστασία των άλογων όντων. Διότι λέει: «Ας εξουσιάζουν τα πετεινά και τα ψάρια και τα τετράποδα και τα ερπετά». Πώς, υπερβαίνοντας την υποταγμένη σε εσένα δουλεία, επαίρεσαι εναντίον της ίδιας της ελεύθερης φύσης, συγκαταλέγοντας τον ομόφυλό σου μαζί με τα τετράποδα ή και τα άποδα;

«Αναδίδει», λέει, «χόρτο για τα κτήνη και χλόη για την υπηρεσία των ανθρώπων». Εσύ όμως, αφού διχοτόμησες τη φύση σε δουλεία και κυριότητα, την έκανες να είναι δούλη του εαυτού της και να εξουσιάζει τον εαυτό της. Διότι λέει: «Απέκτησα δούλους και δούλες». Έναντι ποιου τιμήματος, πες μου; Τι αντάξιο αυτής της φύσης βρήκες ανάμεσα στα όντα; Με πόσα κέρματα κοστολόγησες τον έλλογο άνθρωπο; Με πόσους οβολούς ζύγισες την εικόνα του Θεού; Με πόσους στατήρες ξεπούλησες τη θεόπλαστη φύση; Είπε ο Θεός: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή μας». Αυτόν που υπάρχει καθ’ ομοίωση του Θεού, που είναι άρχοντας όλης της γης και που έχει λάβει ως κληρονομιά από τον Θεό την εξουσία των πάντων πάνω στη γη, ποιος τον πουλά, πες μου, και ποιος τον αγοράζει; Μόνο ο Θεός θα είχε αυτή τη δύναμη, ή μάλλον ούτε καν ο ίδιος ο Θεός. Διότι «είναι αμεταμέλητα», λέει, «τα χαρίσματά Του». Επομένως, δεν θα μπορούσε ο Θεός να υποδουλώσει τη φύση, Εκείνος που ανακάλεσε στην ελευθερία εμάς, οι οποίοι υποδουλωθήκαμε οικειοθελώς στην αμαρτία. Αν όμως ο Θεός δεν υποδουλώνει αυτό που είναι ελεύθερο, ποιος είναι αυτός που τοποθετεί τη δική του δυναστεία πάνω από τον Θεό; Πώς εξάλλου θα πουληθεί ο άρχοντας όλης της γης και όλων των επίγειων αγαθών; Διότι είναι απολύτως αναγκαίο, μαζί με αυτόν που πουλιέται, να παραδίδεται και η ιδιοκτησία του. Με πόσο τίμημα, λοιπόν, θα κοστολογήσουμε ολόκληρη τη γη; Και με πόσο όλα τα πράγματα πάνω στη γη; Αν όμως αυτά είναι ανεκτίμητα, εκείνος που βρίσκεται πάνω από αυτά ποιας τιμής είναι άξιος, πες μου; Ακόμη κι αν πεις ολόκληρο τον κόσμο, ούτε κι έτσι βρήκες την αξία που του αναλογεί.

Μήπως υπάρχει ως προς αυτά κάποια διαφορά μεταξύ του εξουσιάζοντος και του δούλου; Δεν εισπνέουν τον ίδιο αέρα με την αναπνοή τους; Δεν βλέπουν με τον ίδιο τρόπο τον ήλιο; Δεν συντηρούν παρομοίως τη φύση τους με την πρόσληψη της τροφής; Δεν είναι η ίδια η κατασκευή των σπλάχνων τους; Δεν γίνονται και οι δύο μία σκόνη μετά τον θάνατο; Δεν είναι ένα το Κριτήριο; Δεν είναι κοινή η Βασιλεία και κοινή η Γέεννα; Εσύ, λοιπόν, που σε όλα βρίσκεσαι σε ίση μοίρα, σε τι υπερτερείς, πες μου, ώστε, ενώ είσαι άνθρωπος, να θεωρείς τον εαυτό σου δεσπότη ανθρώπου και να λες «Απέκτησα δούλους και δούλες», σαν να επρόκειτο για κάποιο κοπάδι αιγών ή χοίρων; Διότι, αφού είπε «Απέκτησα δούλους και δούλες», προσέθεσε την ευμάρεια που του προέκυψε από τα ποίμνια προβάτων και τα κοπάδια των βοοειδών.

«Διότι», λέει, «απέκτησα πολλά βόδια και πρόβατα», καθώς στην ίδια μοίρα και τα μεν και τα δε είχαν υποταχθεί στην εξουσία του. Έπειτα, μετά από αυτά, η εξομολόγηση προχωρά μεθοδικά προς τα μεγαλύτερα αμαρτήματα· διότι καταγγέλλει εναντίον του εαυτού του τη ρίζα όλων των κακών, η οποία είναι η φιλαργυρία. Και λέει επί λέξει τα εξής: «Συγκέντρωσα για τον εαυτό μου και ασήμι και χρυσό». Διότι, σε τι έβλαπτε το χρυσάφι, αναμεμειγμένο με το χώμα και διασκορπισμένο σε εκείνους τους τόπους, στους οποίους από την αρχή είχε τοποθετηθεί από τον Κτίστη; Μήπως ο Δημιουργός έκανε τη γη να σου οφείλει κάτι περισσότερο από τους καρπούς της; Δεν σου παραχώρησε μόνο τους καρπούς των δέντρων και τους σπόρους για τροφή; Γιατί ξεπερνάς τα όρια της εξουσίας σου; Ή απόδειξε ότι σου έχουν επιτραπεί και αυτά από τον Κτίστη, ώστε να εξορύσσεις και να ανασκάπτεις και να λιώνεις με τη φωτιά το υπέδαφος και να συγκεντρώνεις εκείνα που δεν εσκόρπισες. Βέβαια, ίσως κάποιος να μην θεωρήσει ούτε καν αμάρτημα το να συγκεντρώνει κανείς για τον εαυτό του με αυτόν τον τρόπο πλούτη από τα μέταλλα της γης. Αλλά επειδή προστίθεται στη φράση, ότι συγκέντρωσε «περιουσίες βασιλέων και χωρών», η πρόθεση της συγκέντρωσης πλούτου δεν μπορεί πλέον να θεωρηθεί ανεύθυνη και αθώα.

Το να ασχολείται κανείς με τα μάταια. Και ποια είναι τα μάταια, παρά όλα τα παρόντα; Για τα οποία λέει ο Εκκλησιαστής: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Αλλά θα πει κάποιος: Αν είναι μάταια και ματαιότητα, για ποιο σκοπό έγιναν; Αν είναι έργα του Θεού, πώς είναι μάταια; Και γίνεται πολύς λόγος γι' αυτά. Αλλά άκουσε, αγαπητέ: Δεν ονόμασε τα έργα του Θεού μάταια, μη γένοιτο· ούτε ο ουρανός είναι μάταιος, ούτε η γη είναι μάταιη, μη γένοιτο· ούτε ο ήλιος, ούτε η σελήνη και τα άστρα, ούτε το σώμα μας. Διότι όλα αυτά είναι πάρα πολύ καλά. Τότε λοιπόν τι είναι μάταιο; Ας ακούσουμε τον ίδιο τον Εκκλησιαστή να λέει: «Φύτεψα για τον εαυτό μου αμπέλια, απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες, κατασκεύασα δεξαμενές υδάτων, απέκτησα ποίμνια και κοπάδια, συγκέντρωσα χρυσό και άργυρο· και είδα ότι όλα είναι ματαιότητα»· και πάλι: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Άκουσε και τον Προφήτη που λέει: «Θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Σύμφωνα με αυτό, ματαιότης ματαιοτήτων είναι τα λαμπρά οικοδομήματα, ο πολύς και άφθονος χρυσός, τα πλήθη των δούλων που περιφέρονται επιδεικτικά στην αγορά, η αλαζονεία και η κενοδοξία, η υπεροψία και ο κομπασμός. Διότι όλα αυτά είναι μάταια· επειδή δεν έχουν γίνει από τον Θεό, αλλά έχουν δημιουργηθεί από εμάς.

Γνωρίζω ότι προοιωνίζονται και εκείνοι που λέγουν: «Ας φάμε και ας πιούμε, διότι αύριο πεθαίνουμε». Αλλά αναλογίσου ότι: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης»· δεν το λέγω εγώ, αλλά ο ίδιος που απέκτησε την πείρα όλων των πραγμάτων, αυτός τα λέγει: «Έκτισα για τον εαυτό μου οικίες, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, κατασκεύασα για τον εαυτό μου δεξαμενές υδάτων, απέκτησα οινοχόους άνδρες και γυναίκες»· και έπειτα από όλα αυτά τι ακριβώς λέγει; «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Ας πενθήσουμε λοιπόν, αγαπητοί, ας πενθήσουμε, για να γελάσουμε πραγματικά, για να χαρούμε πραγματικά στον καιρό της ειλικρινούς χαράς. Διότι αυτή μεν η παρούσα χαρά είναι οπωσδήποτε αναμεμειγμένη με λύπη, και ποτέ δεν είναι δυνατόν να τη βρει κανείς εντελώς καθαρή· εκείνη όμως είναι ειλικρινής και άδολη, και δεν περιέχει τίποτα το ύπουλο, ούτε κάτι το αναμεμειγμένο· εκείνη τη χαρά ας γευθούμε, εκείνην ας επιδιώξουμε. Με άλλον τρόπο όμως δεν είναι δυνατόν να την επιτύχουμε, παρά μόνο εάν στην παρούσα ζωή δεν επιλέγουμε τα ευχάριστα, αλλά τα ωφέλιμα, και εάν θλιβόμαστε λιγάκι με τη θέλησή μας, και εάν υπομένουμε με ευχαριστία όλα όσα συμβαίνουν. Διότι έτσι θα μπορέσουμε να επιτύχουμε και τη βασιλεία των ουρανών, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία, και τα εξής.

δʹ. Άκουσε τι λέει ο Σολομών, ο οποίος απέκτησε έμπρακτη πείρα των παρόντων πραγμάτων: «Οικοδόμησα για τον εαυτό μου σπίτια», λέει, «φύτεψα κήπους και παραδείσους, αμπελώνες και δεξαμενές υδάτων, απέκτησα ασήμι και χρυσό, πήρα στην υπηρεσία μου τραγουδιστές και τραγουδίστριες, ποίμνια και κοπάδια βοοειδών». Διότι κανένας δεν έζησε με τόση τρυφηλότητα, κανένας δεν υπήρξε τόσο ένδοξος, κανένας τόσο σοφός, κανένας τέτοιος άρχοντας, κανένας δεν είδε όλα τα πράγματα να εξελίσσονται τόσο πολύ σύμφωνα με τις επιθυμίες του. Τι συνέβη λοιπόν; Δεν αποκόμισε κανένα όφελος από αυτά. Αλλά τι λέει ύστερα από όλα αυτά; «Ματαιότης ματαιοτήτων», λέει, «τα πάντα ματαιότης»· και όχι απλώς ματαιότητα, αλλά σε υπερβολικό βαθμό. Ας τον πιστέψουμε, σας παρακαλώ, αυτόν που έφτασε στη γνώση μέσα από την εμπειρία του· ας τον πιστέψουμε, και ας αφοσιωθούμε στα πράγματα εκείνα, όπου δεν υπάρχει πλέον ματαιότητα, όπου υπάρχει η αλήθεια, όπου τα πάντα είναι σταθερά και βέβαια, όπου τα πάντα είναι οικοδομημένα πάνω στην πέτρα, όπου δεν υπάρχει γήρας, ούτε παρέλευση, όπου τα πάντα ανθίζουν, όπου τα πάντα ακμάζουν, όπου τίποτα δεν παλιώνει, ούτε γερνάει, ούτε πλησιάζει στον αφανισμό. Ας ποθήσουμε, παρακαλώ, αληθινά τον Θεό, όχι από τον φόβο της γέεννας, αλλά από την επιθυμία της βασιλείας.

Διότι δοκίμασε κάθε είδος τρυφής, και επινόησε κάθε λογής τρόπους ψυχαγωγίας, και βρήκε ποικίλες και πολύτροπες ιδέες τέρψεων, και διηγούμενος αυτά έλεγε: Έχτισα για τον εαυτό μου οίκους, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, έφτιαξα για τον εαυτό μου κήπους και παραδείσους, έφτιαξα για τον εαυτό μου δεξαμενές υδάτων, απέκτησα δούλους και δούλες, και απέκτησα δούλους γεννημένους μέσα στο σπίτι μου· απέκτησα κοπάδια βοοειδών και προβάτων· συγκέντρωσα ασήμι και χρυσάφι άφθονο σαν την άμμο· απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες, άνδρες και γυναίκες οινοχόους. Τι έκανε λοιπόν αυτός ο ίδιος μετά από τόση περιουσία χρημάτων, κτημάτων, τρυφής και ανέσεως; «Μακάρισα», λέγει, «τους πεθαμένους περισσότερο από τους ζωντανούς, και θεώρησα καλύτερο από αυτούς εκείνον που δεν έχει γεννηθεί ακόμη». Πράγματι αξιόπιστος είναι αυτός ο κατήγορος της τρυφής, ο οποίος εκφέρει τέτοια κρίση γι' αυτήν. Διότι, εάν κάποιος από εκείνους που έχουν ζήσει μέσα στην πενία και τη φτώχεια εξέφερε αυτήν την κρίση κατά της τρυφής, θα φαινόταν ότι την κατηγορεί όχι από γνώση της αλήθειας, αλλά εξαιτίας της απειρίας του· όταν όμως εκείνος που την έχει γευθεί εξ ολοκλήρου και έχει διερευνήσει κάθε οδό της, αυτός την απαξιώνει, τότε η κατηγορία είναι πλέον υπεράνω πάσης υποψίας. Ίσως νομίζετε ότι ο λόγος μας έχει απομακρυνθεί από την παρούσα υπόθεση· αλλά εάν προσέξουμε, θα διαπιστώσουμε ότι τα όσα ελέχθησαν συνδέονται απολύτως με αυτήν. Διότι, κατά τις εορτές της μνήμης των μαρτύρων, είναι αναγκαίο και επακόλουθο να κάνουμε και λόγο περί φιλοσοφίας.

Απέκτησα δούλους και δούλες, και είχα δούλους γεννημένους στην οικία μου, και μάλιστα απέκτησα μεγάλη περιουσία από κοπάδια βοοειδών και προβάτων, ξεπερνώντας όλους όσους υπήρξαν πριν από εμένα στην Ιερουσαλήμ. Συγκέντρωσα, επίσης, για τον εαυτό μου άργυρο και χρυσό, καθώς και τα πλούτη των βασιλέων και των χωρών. Εξασφάλισα για τον εαυτό μου άνδρες και γυναίκες ωδούς, και τις απολαύσεις των υιών των ανθρώπων, άνδρες και γυναίκες οινοχόους· και δεν στέρησα την καρδιά μου από καμία ευφροσύνη. Και ιδού, τα πάντα είναι ματαιότητα και προαίρεση του πνεύματος. Μάταιο δε είναι το χωρίς κέρδος και ανώφελο· και τέτοια ακριβώς είναι όσα φαντάζουν ως τερπνά του βίου.

Γνωρίζω ότι το θεωρούν και ως οιωνό εκείνοι που λένε: «Ας φάμε και ας πιούμε, διότι αύριο πεθαίνουμε». Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης. Δεν το λέω εγώ αυτό, αλλά εκείνος που απέκτησε την πείρα όλων των πραγμάτων τα λέει αυτά: «Έκτισα για τον εαυτό μου σπίτια, φύτεψα αμπελώνες, κατασκεύασα δεξαμενές υδάτων, απέκτησα οινοχόους άνδρες και γυναίκες». Και τι λοιπόν προέκυψε μετά από όλα αυτά; Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης. Ας πενθήσουμε λοιπόν, αγαπητοί μου, ας πενθήσουμε, για να γελάσουμε πραγματικά, για να χαρούμε αληθινά στον καιρό της ειλικρινούς χαράς. Διότι σε τούτη εδώ τη χαρά είναι οπωσδήποτε αναμειγμένη η λύπη, και ποτέ δεν είναι δυνατόν να τη βρει κανείς καθαρή. Εκείνη όμως είναι εντελώς ειλικρινής και άδολη, και δεν έχει τίποτα το ύπουλο, ούτε κάτι αναμειγμένο σε αυτήν· εκείνη τη χαρά ας γευθούμε, εκείνην ας επιδιώξουμε. Διαφορετικά, δεν είναι δυνατόν να την επιτύχουμε, παρά μόνον εάν επιλέγουμε εδώ όχι τα ευχάριστα, αλλά τα ωφέλιμα, και εάν θλιβόμαστε για λίγο εκούσια, και εάν υπομένουμε τα πάντα με ευχαριστία. Διότι έτσι θα μπορέσουμε να επιτύχουμε και τη βασιλεία των ουρανών, την οποία είθε όλοι μας να αξιωθούμε να κληρονομήσουμε, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα, καθώς και στο Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Όντας δε αμφιρρεπής, όπως ειπώθηκε, θέλησα να αποκτήσω πείρα των αισθητών απολαύσεων. Και εμεγάλυνα το έργο μου, οικοδόμησα για τον εαυτό μου οίκους, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, έφτιαξα για εμένα κήπους και παραδείσους, και φύτεψα σε αυτούς κάθε λογής καρποφόρο δέντρο· κατασκεύασα δεξαμενές υδάτων για να ποτίζω από αυτές δάσος που βλαστάνει δέντρα· απέκτησα δούλους και δούλες, και είχα δούλους γεννημένους στον οίκο μου· απέκτησα επίσης μεγάλη περιουσία από κοπάδια βοδιών και προβάτων, περισσότερη από όλους όσοι υπήρξαν πριν από εμένα στην Ιερουσαλήμ· συγκέντρωσα για τον εαυτό μου ακόμη άργυρο και χρυσό, καθώς και τις περιουσίες των βασιλέων και των χωρών· απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες, και τις απολαύσεις των υιών των ανθρώπων, άνδρες και γυναίκες οινοχόους· και έγινα μεγάλος και αυξήθηκα περισσότερο από όλους όσοι υπήρξαν πριν από εμένα στην Ιερουσαλήμ.

Έπειτα πάλι διηγείται στη συνέχεια, από όσα γνώρισε με τη σοφία του, πώς διδάχθηκε με έργα και με λόγια τη ματαιότητα του βίου. «Μεγάλυνα», λέει, «το έργο μου», δηλαδή έκανα φαιδρό, λάμπρυνα κάθε δημιούργημά μου, «έχτισα για τον εαυτό μου σπίτια, φύτεψα για τον εαυτό μου αμπελώνες, έφτιαξα για μένα κήπους και παραδείσους και φύτεψα σε αυτούς κάθε είδους καρποφόρο δέντρο. Έφτιαξα για τον εαυτό μου δεξαμενές υδάτων για να ποτίζω από αυτές το δάσος που βλαστάνει δέντρα. Απέκτησα δούλους και δούλες, και απέκτησα δούλους γεννημένους στο σπίτι μου, και απέκτησα κοπάδια από βόδια και πρόβατα, περισσότερα από όλους όσους υπήρξαν πριν από μένα στην Ιερουσαλήμ. Συγκέντρωσα για τον εαυτό μου και ασήμι και χρυσάφι, δημιουργώντας πάρα πολύ μεγάλη περιουσία. Απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες και τις απολαύσεις των ανθρώπων, οινοχόους άνδρες και γυναίκες. Και μεγάλωσα και έγινα ανώτερος από όλους όσους υπήρξαν πριν από μένα στην Ιερουσαλήμ. Και η σοφία μου στάθηκε δίπλα μου». Τι σημαίνει το «στάθηκε δίπλα μου»; Δηλαδή ενώθηκε μαζί μου, παρέμεινε σε μένα, και μέσω αυτής ολοκλήρωνα κάθε έργο μου. «Και καθετί που ζήτησαν τα μάτια μου δεν τους το στέρησα, δεν εμπόδισα την καρδιά μου από καμία ευφροσύνη, διότι η καρδιά μου ευφράνθηκε σε κάθε μόχθο μου, και αυτό έγινε το μερίδιό μου από κάθε μόχθο μου. Και έστρεψα το βλέμμα μου σε όλα τα έργα μου, τα οποία έφτιαξαν τα χέρια μου, και στον μόχθο με τον οποίο κόπιασα για να τα φτιάξω, και ιδού τα πάντα ήταν ματαιότητα και επιδίωξη του ανέμου».